دیدارا گۆڤارا (مەتین)ێ، دیدارەکا هەیڤانەیە و هەر جار بابەتەکێ گەرم یێ رۆژەڤێ گەنگەشە دکەت. ل رۆژا چارشەمبی 14ى هەیڤا کانوونا مەزن 2026ێ، (گرێیێن دەروونی و جڤاک) مژارا دیدارا گۆڤارا (مەتین)ێ بوو. دیدارا ڤی جاری ژ لایێ د. درباس مستەفا، رێڤەبەرێ نڤیسینێ یێ گۆڤارا مەتین هاتە برێڤەبرن. دیدار نە ب تنێ ئالۆگۆڕکرنا هزر و بیرانە، بەلکو بانگەوازەکە ژ بۆ سەر و ژ نوى هەلسەنگاندنا رەفتارێن مە و ڤەگوهاستنە ژ ئاستێ زانینێ بۆ ئاستێ کریارێ.

ل دەستپێکێ رێڤەبەرێ دیدارێ، خێرهاتن ب مێهڤان و بەرهەڤبوویان کر و کورتییەک ل سەر دیدارا مەتین پێشکەشکر و پشتی مێهڤانێن سەرەکی یێن دیدارێ داینە نیاسین. دەلیڤە دا مێهڤانێن دیدارێ داکو هەر ئێک ژ وان بەحسی تەوەرەکێ گرێدایی ب مژارێ ڤە بکەت و ب ڤی رەنگی:

ل بەراهیێ نائیف عەلی ئیبۆ، ڤەكۆلەرێ دەروونی و سەرۆكێ رێكخراوا ئادار بۆ پشتەڤانییا دەروونی، پێناسەیەک دا گرێیێن دەروونی و گۆت: ئەو جۆرێ رەفتارەیی و هزریێن خودان رهێن كویرن، پێك دهێن ژ هزر و پالدەرێن داكری كو هەلگرێن بارێن دلینی یێن دژوار و ب هێزن، كارتێكرنەكا نە هەستپێكری ل سەر رەفتار و هەستان دكەن، دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا خدوكێ  و كرژی یێ و رەفتارێن نەئاسایی و جیاواز. مامۆستا نائیف دیارکر ژی کو گرێیێن دەروونی نا هێنە هژمارتن ژ تێكچوونێن دەروونی، بەلێ دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا تێكچوونێن دەروونی .

پشتی هنگی مامۆستا نائیف عەلی ئیبۆ، هندەک ژ ئەگەرێن پەیدابوونا گرێیێن دەروونی دیارکرن و ب ڤی رەنگی:

1. ترس و ترساندن ژ هندەك كەسایەتیێن دەستنیشانكری: وەكو ترساندنا دەیكێ بۆ بچویكی ژ پۆلیسان یان گیانەوەران وەكو گەفە لێكرن ژ بۆ نڤستنێ، ئەڤە دبنە ئەگەرێ هەستێن نەرینی بەرانبەر ڤان كەسایەتیان و دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا گرێیێن دەروونی هەتا تەمەنێ بالقبوونێ.
2. ترۆما هەلچوونێ :هندەک جاران ترۆمایەك یان سەربۆرەكا نەخۆش یا دوبارەكری دبیتە ئەگەرێ دیاربوونا گرێیەكا دەروونی، وەكو تووشبوونا زارۆیەكی بۆ رویدانەكێ د گەل سەیەكێ یان گیانەوەرەكێ دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا گرێیەكێ ژ گیانەوەران هندی ژیانا وی هەیە.
3. بێبەهركرن ژ دلینیێ یان بكائینانا توندوتیژییێ د پەروەركرنێ دا: هەكە زارۆک د ژینگەهەكا هشك و رەق دا ژیا یان هاتە بێ بەهركرن ژ ئەڤین و دلینیێ، دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا هەستێن نەرێنی وەكو خۆ كێم دیتنێ یان گونەهباریێ یان خدوكیێ كو دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا گرێیێن دەروونی.

هەروەسا ناڤهاتی وەکو ڤەكۆلەرێ دەروونی، ئاماژە ب كارتێكرنا گرێیێن دەروونی ل سەر ژیانا مرۆڤی دا و گۆت کو گرێیێن دەروونی نەبەس كارتێكرنێ ل سەر ساخلەمیا دەروونی ب تنێ دكەت، بەلێ  كارتێكرنێ ل سەر هندەك لا یەنێن دیتر ژی دكەت وەكو پەیوەندیێن جڤاكی و ساخلەمیا جەستەیی وەكو پەیدابوونا سەر ئێشانێ، ئاریشەیێن نڤستنێ، تێكچۆنێن زك و هناڤا، ئاریشەیێن دلی.

دیسان بەحسی جۆرێن گرێیێن دەروونی ژی کر و گۆت کو گەلەك جۆرێن گرێیێن دەروونی یێن هەین و ژ وانان: گرێیا ئودیب، گرێیا نابلیون، گرێیا سوبەرمان، گرێیا پیتر بان، گرێیا دون جوان، گرێیا كێم خۆ دیتنێ، گرێیا گەلەك خۆ دیتنێ، گرێیا مەسیح، گرێیا دیانا، گرێیا قابیل، گرێیا بولبكرت، گرێیا لوهنجرن، گرێیا ئەتلەس، گرێیا سندریلا، گرێیا جوناس، گرێیا مادونا، گرێیا ئەدونیس، گرێیا جوكاست، گرێیا ئەلكترا، گرێیا كرونوس.

ل دویماهیێ هاتە سەر رێكێن چارەسەریا گرێیێن دەروونی و گۆت کو باشترین رێكا چارەسەریا گرێیێن دەروونی ئەوە ب رێكا چارەسەریا رەفتارا مەعریفی (CBT) كو ب ڤێ رێكێ توشبوو فێردبیتە چاوانیا سەرەدەریێ د گەل هزرێن نەرێنی و گوهارتن بۆ هزرێن ئەرێنی.هەروەسا ب رێكا گوهۆڕینا شێوێ ژیانێ کو ب ڤان رێكان بیت: كرنا وەرزشێ، خوارنەكا ساخلەم، نڤستنەكا ساخلەم و رێكوپێك، خورتكرنا باوەری بخۆ بوونێ.

د دویڤ دا، د. سامیا سەعید خالد ئامێدی، مامۆستایا زانکۆیێ، بەحسێ گڤاشتنێن دەروونی و رەوشا جڤاکی کر و گۆت: مرۆڤ وەکو بونەوەر شێوازێ ژیانا وی یێ ب کۆمەلە و حەز دکەت د گەل کۆمێ بژیت، بەلێ ڤێ تێکهەلبوونێ مەرجێت خۆ یێن ھەین، چونکو یێ پێدڤی گرێدانا پەیوەندییا یە و دڤێت ڤان پەیوەندییان رازیبوونا کومێ ل سەر ھەبیت، دەمێ ھەر مرۆڤەک وەکو تاکە کەس تێکهەلی دەوروبەرێن خۆ دبیت و پێنگاڤان د ھاڤێژیت بۆ پەیداکرنا پەیوەندیێن جڤاکی چ پێ نەڤێت ئەڤ کەسە دێ تووشی گەلەک تشتا بیت و تێکهەلی ژینگەھا تێدا د ژیت چ خێزان بیت و چ ژ دەرڤەی خێزانا وی بیت و ئەڤێ چەندێ دێ رەنگڤەدانا خۆ ھەبیت ل سەر کەسی و شێوازێ تێکهەلبوونا وی یا جڤاکی کا ب چ رەنگە ئەو بخۆ ژی رەنگڤەدانا وێ سەرەدەریێ یە یا د گەل ھاتیە کرن د ناڤ خێزانا وی دا و چاوانیا ئاڤاکرنا کەسی ژ لایێ کەس و کارێن وی ڤە ژ لایەکی و ژ لایێ جڤاکی ڤە ژ لایەکێ دی ڤە.

ڤێ مامۆستایا زانکۆیێ ئاماژە دا وێ چەندێ ژى کو ، چەند ئەڤ ئاڤاکرنە یا ئەرێنی بیت تێکهەلبوونا وی د گەل خەلکێ دەوروبەرێن وی دێ یا ئەرێنی بیت و پەیوەندیێن وی دێ د سەرکەفتی و جھێ باوەریێ بن و بارودوخێ وی یێ ھاریکار بیت ژ بۆ ب دەستڤەئینانا ئارمانجێن خۆ، چونکو ئەڤ کەسە یێ دناڤ ژینگەھەکا تەنا و ساخلەم دا دژیت، بەروڤاژی ڤێ چەندێ رەنگڤەدانا شێوازێ ئاڤاکرنا وی و سەرەدەریا د گەل ھاتیە کرن دێ گەلەک یا دیار بیت ل سەر پەیوەندی و تێکهەلیا جڤاکی (التفاعل الاجتماعی) یا کەسی دژینگەھا خۆ دا،  چونکو ئەڤ کەسە دێ تووشی رەنگەکێ گڤاشتنێن جڤاکی بیت و ئەڤ چەندە دێ کارتێکرنەکا راستەوخۆ ل سەر بارودوخێ وی یێ دەروونی ھەبین چونکو دێ تووشی رەنگەکێ شەپرزەیێ بیت و ئەڤە دێ گەلەک یا دیار بیت ل سەر رەفتار و بۆچوونێن کەسی و ھەر وەسا رەنگێ پەیوەندیێن وی چ ھەڤسەنگی و ئارامی تێدا نابیت. ئەڤە دبنە بنیاتێن موکم بۆ ھەستکرن ب نەرحەتیێ و دەمدەمیێ و نەشێت پەیوەندیێن دومدرێژ برێڤە ببەت. لەوا گڤاشتنێن دەروونی سەرێ خۆ ھەلددن ل دەڤ ڤان جۆرە کەسان، لڤێرێ دیار دبیت ھەر جۆرە گڤاشتنەکا دەروونی دەرئەنجامێ تێکهەلبوونا کەسی د گەل ژینگەھا وی یە، چەند کەس بشێت خۆ گونجاندنێ پەیدا بکەت د گەل ڤێ ژینگەھێ دێ رازیبوون و (توافق اجتماعی) ل سەر بیر و بۆچوون و رەفتارێن وی ھەبیت، ئەڤە دێ ھوکار بیت کو ب سانەھی د رەھەندێن جڤاکی بگەھیت و ئارمانجێن خۆ بدەستڤە بینیت چونکو ئارمانجێن وی دێ دگونجای بن د گەل پێشبینیێن جڤاکی، لەوا ئەڤ جۆرە کەسە گەلەک تووشی شەپرزەیا جڤاکی نابن.

د. سامیا سەعید هاتە سەر بەحسێ حەز و شیانان و گۆت: گەلەک جارا ئارمانجێن کەسی بلندترن ژ ئاستێ پێچێبوونا وی و پێچێبونا خێزانا وی ژ لایێ جڤاکی، ئابووری و رەشەنبیری ڤە، لڤێرێ دێ روی ب روی بوونەکا راستەوخۆ یان ژی نەراستەوخۆ ژ لایێ خێزانێ و جڤاکی ڤە ھەبیت و دێ ھەست ب ھندەک گەفا کەت ئەوێت دیار دبن ژ نەرازیبوونا دەوروبەران و ئەڤ چەندە دێ رەنگێن گڤاشتنان ل دەڤ پەیدا کەت ژ بۆ بەرەڤانیێ ژ خۆ، بەلکو دێ ھندەک رەفتارێن نەگونجای کەت و پتر دژایەتی تێدا یا دیار بیت چونکو ئاستێ نەرحەتیێ و ھەلچوونێ ھەردەم دێ یێ بلند بیت و ئەڤە دێ کارتێکرنەکا مەزن ل تێکهەلیێن وی یێن جڤاکی کەت و پەیوەندیێن نەرێک ھەبن چونکو نەشێت سەرەدەریێ د گەل ڤی بارودوخی بکەت چ یێ دەرەکی و چ یێ ناڤخۆیی لەوا خۆ گونجاندنێ نزانیت پەیدا بکەت ب تایبەتی د گەل پێدڤیێن خۆ یێن رۆژانە یێن گرێدای ب ژیانا وی ڤە، ژ بەر مژویل بوونا وی ب ئاریشێن رۆژانە ڤە دێ پتر ل بەر بەرزە بیت ئارمانجێن خۆ ب دروستی دەستنیشان بکەت، یان ژی ب دەست خۆ ڤە بینیت و دێ ھەست کەت کو دەوروبەرێن وی دژی وی نە و گەفن ل سەر رحەتی و حەزێن وی، ھەلبەت چێدبیت ئەڤ چەندە ل دەڤ ھەمی مرۆڤان وەکو ئێک نەبیت، چونکو رەفتارێن تاکە کەسان د گرێداینە ب ئاستێ ھشیاریێ و ھوشمەندیێ ل سەر رویدانێن ل دەوروبەرێن وان چێدبن و د ژیانا وان دا و دبنە گەف بەرانبەری حەز و بەرژەوەندیێن وان کو کارتێکرنێ ل سەر بارودوخێ وان یێ دەروونی دکەت، چونکو خو دبینن نەشێن د سەررا گاڤ بدەن یان ژی نەھێلیت وان گەفان. ھەلبەت ئەڤ شیانە ل دەڤ ھەمی مرۆڤان نە د وەکھەڤن، چونکو ئاڤاکرنا تاکەکەسا نەیا وەکھەڤە و ھەر وەسا ژینگەھا وان، ل ڤێرێ جوداھیێن کەسی و ژینگەھی گەلەک ھوکارێن مەزنن کو کەس تووشی ئاریشان ببیت و گڤاشتنان ل دویڤ خۆ بھێلیت یان ژی بزانیت خۆ بپارێزیت، ئەڤ چەندە بۆ مە دیار دکەت شێوازێ پەروەردا کەسان وەلێ دکەت کو بزانن چاوا دسەربورێن خۆ بگەھن و چاوا سەرەدەردیێ د گەل گڤاشتنا ژی بکەن ئەوێن دەردکەڤن وەکو دەرئەنجام ژ سەربورێن ژیانێ و بارودوخ و رویدانێن ھەمەرەنگ نەخاسمە ل ڤی سەردەمی کو ژیان گەلەک ب لەز و بێ ئاگەه دھێتە گوھۆڕین و داخوازی و حەزێن جودا جودا پەیدا دبن و گەلەک جارا ئەڤ حەزە خۆ دسەپینن ل سەر کەسی وەکو پێدڤیێن وی یێن سەرەکی، لەوا یا پێدڤی یە کەسان شیان ھەبن کو ھەڤسەنگییەکێ بێخنە وان حەز و پێدڤیا و شیانێن خۆ و خێزانا خۆ، ھەکە ھشیاری نەبیت ل سەر وان شیانا و چاوانییا خۆ گونجاندنێ چ پێ نەڤێت گڤاشتن ل سەر ڤان حەزا رۆژ بۆ رۆژێ دێ موکم بن و دێ یا ب زەحمەت بیت خۆ قورتال کەت و چێدبیت ژیانا خۆ ژی تێکبدەن د گەل یا کەسێت دەوروبەرێن خۆ.

د. عارف حیتۆ بسپۆرێ چارەسەرییا دەروونى ژى مێهڤانێ دیدارا مەتین بوو، بەحسێ خۆ کێم دیتنا جڤاکی کر و گۆت: زانایێ سویسرى كارل یۆنگ (1875-1961)، نەهۆشییا مرۆڤی دكەتە دوو پشك؛ نەهۆشییا كەسێ تاك و نەهۆشییا كۆمێ، نەهۆشییا كەسێ تاك بەرهەمێ سەربۆر و شارەزاییا تەپەسەركرنا حەزێن كەسێ تاكە. لێ نەهۆشییا كۆمێ کۆگایا سەربۆر و شارەزایی یێن هەمی مرۆڤانتییا جڤاکێ ئەتنییە. د نەهۆشییا كۆمێ دا میناكێن سەرەتایی و كەهی یێن مرۆڤانتیێ د جھ و سەردەم و دیرۆكەكا دەستنیشانكری دا بەرچاڤ دبن. ئەڤ نەهۆشییە پشكەكێ ژ نەهۆشییا كەسێ تاك داگیر دكەت و د گەل پرۆسا ئەپستمی یا بەرهەست تێكهەل دبیت. د نەهۆشییا كۆمێ دا، جڤاک ب هەموى ڤە د بن تێگەهەکێ دیارکری ڤە و هەموى ب هەڤرا وەکو کەسەکێ تاک ڕەفتارێ دکەن. هەستا خۆ كێم دیتنێ ژی ئەو هەستەیە ئەوا د نەهۆشییا مرۆڤەکێ تاک دا پەیدا دبیت. لێ ل گورەى نەهۆشییا کۆمێ ئەم دێ شێین بێژین كو نە دویرە ڤێ هەستێ ژى ڤەگریت، ئانكو جڤاك ب هەمی پێكهاتە و تێگەھ و ڕەفتار و هەڤبەندی یێن خۆ یێن بەرهەمهێنانێ ڤە، ل هەمبەر جڤاكەكێ دی یێ دەردۆر یان دویرە جھ، هەست ب خۆ كێم دیتنێ دكەت. كۆمەكا فاكتەرێن بابەتی هەنە كو دبیت ببنە ئەگەرێ خۆ كێم دیتنا جڤاكێ کوردى: نە یا ڤەشارتییە كو ب درێژاهییا دیرۆكێ، سنسلەكا درێژ ژ تەپەسەركرن و قڕكرن و كارەساتێن مرۆڤچێكەر كەفتینە د ڕێكا مللەتێ كورد دا، پارڤەبوونا نەتەوا كورد ل سەر چار پارچەیێن پێكڤەگرێدایی ژ لایێ ئەردی ڤە و ژێكڤە قەتیایی ژ لایێ توخیب و سیستەمان ڤە، وەلێ كرییە كو مللەتێ كورد ل هەر چار پارچەیان كێمینە بیت و دەستەلاتا سیاسی و جڤاكی و ئابووری د دەستێ زۆرینەیا نەكورد دا بیت، ئەڤجا مللەتێ کورد، هەست ب كێماسیێ کرییە، چونكو هەردەم مللەتێ دوێ بوویە د وارێ هەڤوەلاتیبوونێ دا. ئەڤ هەستپێکرنا نەساخلەم بوویە پشكەك ژ ژیانا كەتوارییا جڤاكێ كوردی، لەوا ژی ب درێژاهییا دیرۆكا نوى هەردەم فەوجێن جاش و چەتەیان مینا بەربەستان د رێكا پێڤاژۆیا بزاڤا ڕزگاریخوازیێ دا هاتینە چاندن.

هەروەسا شارەزایێ دەروونى د. عارف حیتۆ گۆت: ئەگەر ئەم ل ڕەهوڕیشالێن بابەتى یێن خۆ كێم دیتنا جڤاکێ کوردى بگەڕیێن، دێ کۆمەکا فاکتەرێن ئازرێنەرێن چێبوونا ڤێ هەستێ دناڤ کەلتۆرێ جڤاکیدا بینین: کەلتۆرێ جڤاکێ کوردى بهادارییا کەسێن تاک ب سامانى، بنەمالێ، ژێیاتییا گوندى و عەشیرەتێ د پیڤیت و هەردەم هەڤبەرى هەڤ دکەت، ب ڤێ چەندێ کەسێ تاک ژ بهادارییەکا خۆیى دبیتە پێپکەک ژ پەییسکا هەڤبەرکرنێ و خۆییتییا وى د ناڤ خۆییتییەکا مەزنتر دا دهێتە بهوژاندن. هەروەسا ڕەوشەنبیرییا نێرینەیێ زالدەست بەرێ هەمى تاکان ددەتە پیرۆزکرنا هێزێ، دەستەلاتێ، گوهداریێ، بێدەنگییا دلینیێ کو دبیتە ئەگەرێ چێبوونا هندەک تێگەهێن وەکو (لاوازى عەیبە، شاشى فهێتییە، دانپێدانا ب کێماسیێ ئیهانەیە) و کەسێن تاک دناڤ ڤێ ناڤەڕۆکێ دا گەشە دکەن و دانپێدانێ ب لاوازى و کێماسى یێن خۆ ناکەن، ئەڤجا ئەو کێماسییە ل دەڤ دبنە گرێیێن دەروونى. دەستەلاتا جڤاکیى ژبیر دکەت کو قەبەکرنا هەر نموونەیەکێ ئێکانەیێ سەرکەفتنێ ب هزاران داکەفتنێن مت ژێ پەیدا دبن. ژ لایەکێ دی ڤە ژى، پەراوێزکرنا تەخێن هەژار و بنەمالێن نەپایەدار، یان ئەوێن بێ بنەمال و پیشەکاران و زێدەبارى نەپویتەپێکرنێ، دهێنە پاشڤەبرن و ڤەچغاندن ژى، کو هندەک کەسانێن کێمترن ژ خەلکێ دى (تێناگەهن، جهێ وان نە دناڤ دیوانان دا یە، یێن دى ژ وان چێترن..!!)، یان گومانێ دئێخنە سەر شیان و ناسنامەیا وان، ئەڤجا ژ جڤاکێ ئێکگرتیى دهێنە ڤەدەرکرن. هەر چەندە ئەڤە ب خۆ نابیتە سەدەمێ خوەکێمدیتنێ، لێ جڤاک وەسا وان دبینیت و ب وێ هزرکرنێ سەرەدەریێ د گەل دکەت، ئەڤجا ئەو تێگەهە دچیتە دناڤ ناخێ وان دا و هەستا خۆ کێم دیتنێ ل دەڤ پەیدا دبیت و ئەڤ هەستە ل گورەى نزمبوون و بلندبوونا هەڤڕکى یێن بنەمال و عەشیرەتان هەمى جڤاکى ڤەدگریت.

ئاماژە ب وێ چەندێ ژی کر کو ئەوێن خۆ نزم دبینن، هەمى دەردۆرا خۆ ژى نزم دبینن، کو دبیتە ئەگەرێ بلند دیتنا یێ دى و مرۆڤێ خۆ نزم دبینیت، نەشێت مفاى ژ خالێن ئەرێنى یێن جڤاکێ خۆ ببینیت و هەردەم دبیتە چاڤلێکەر و داردەستێ ڤەڕێژا جڤاکێ مەستەرە. د ئەنجام دا دبیتە ئەگەرێ تێنەگەهشتن و شێلیکرنا میناکێ هەیى، دەمێ بەحسێ جڤاکێ خۆ دکەن، ب تنێ داکۆکیێ ل سەر خالێن نێگەتیڤ و نەزانین و هندەک عەدەتێن ب سەرڤەچوویى دکەن. بۆ نموونە؛ دەمێ بەحسى مافێن ژنان دکەن، مرۆڤ وەسا هزر دکەت یێ بەحسێ سالێن شێستان ژ سەدەیێ بۆرى دکەن، ڕێژەیا ژنان د پەرلەمانى و دەستەلاتا جێبەجێکرنێ دا نابینن، ڕێژەیا کچێن خواندەڤان و ئەوێن ل زانکۆیێ نابینن، هێزا کارکرنا مێ د بازاڕێ کاری دا نابینن، ب تنێ بابەتێ زالدەستییا نێران و کوشتنا ژنان و بەدەل و پێگوهۆڕکانێ دبینن کو هند یا کێم بووى، دبیت ڕڤێشتێ نوی باوەر نەکەن. هەلبەت هەبوونا کەیسەکى یان چەند کەیسان ڕامانا دیاردەیێ نادەت، چونکو ئەڤ کەیسێن تاک تاک ل وەلاتێن پێشکەفتى ژى دهێنە دیتن. نەدویرە ژى، هەستپێکرنا ب خۆ کێم دیتنێ ل بەرانبەرى نموونەیەکێ پێشکەفتى، یان هێزەکا سیاسى یان زانستى… ببیتە دیاردەیەکا جڤاکى و جڤاک وەکو تێگەهەکێ قەبویلکرى و بەلگەنەویست سەرەدەریێ د گەل بکەت. ئەو وەسا هزر دکەن کو کەسێ بیانى ژ وان ژیرتر و ڕەوشەنبیرتر و هێژاترە، ئانکو هەمى ڤەڕێژ و کریارێن خۆ ل بەرانبەرى وى نزم دبینن (خۆ ئەگەر بلندتر بن ژى)، هەمى ڤەڕێژ و ڕەفتار و بەرهەمێن بیانییان بلندتر دبینن (خۆ ئەگەر نزمتر بن ژى). لەوا هەولنادەن ژێ فێر ببن، بەلکو چاڤلێكرنەكا كوورەیانە و ساویلكەیانە یا هەمی ستایلێن هزركرنا وی دكەن. چونکو هەردەم جڤاکێ خۆ كێمتر و لاوازتر ژ ڤی نموونەی دبینن.

ل دۆر رێکێن چارەسەریێ ژى دیار کر کو، چەوا کەسێ تاک پێدڤى ب گەرەوتژیکرنا گرێیا خۆ کێم دیتنێ هەیە، جڤاک ژى ب هەمان شێوە هەولددەن وێ گەرەوێ تژى بکەن. مشە جاران هەستێن شۆفینیزمێ، بێ بهاکرنا جڤاکێن دى، قەبەکرنا دیرۆک و ناسناما خۆ یا ڕەسەن، شەهنازیپێکرنا ڕادەبەر ب ڤەڕێژا کەلتۆر و تێگەهێن خۆ، وەکو گەرەوتژیکرنا ڤێ گرێیێ پەیدا دبیت. هندەک جڤاک هەولددەن ب شێوەیەکێ ساخلەم سەرەدەریێ د گەل وی هەستێ بکەن، وەکو ڤەژاندنا پێناسەیا بهایێ مرۆڤى ژ دەرڤەى پیڤەرێن بازاڕى و دەستەلاتێ، قەبویلکرنا هەمەجۆریێ ل شوینا نموونەیێ ئێکانە، شاشییان دکەنە سەربۆر، چێکرنا گۆتارەکا ڕەوشەنبیرى کو بێى تەخوینکرن و خۆ کێم کرن بیت، دان ب کێماسییان بدەت. دیالۆگا ناڤخۆییا جڤاکى و دیالۆگا د ناڤبەرا جڤاکان دا بێى چاڤلێکرن و ڕەخساندنا ئازادییا دەربڕینێ و ئازادییا کەسۆکیى د چوارچۆڤێ یاسایەکا مەدەنی دا. لەوا فەرە گرنگیى ب خورتکرنا خۆییتیێ کەسێن تاک بهێتە دان و خالا دەستپێکێ خێزان و قوتاپخانەنە، پاشى سیستەمێن ئایینى، جڤاکى، سیاسى و ئابوورى دبنە پالپشتێن چێکرنا کەسایەتى یێن داهێنەر و بڕیاردەر و بەرهەمهێنەر. سەرەڕاى وێ چەندێ، کو گەلەک یا هاتییە کرن و پێشکەفتنێن بەرچاڤ د هەمى بیاڤێن ژیانێ دا (ب هەڤبەرکرن د گەل ڕەوشا بەرى سەرهەلدانا 1991ێ) دهێنە دیتن، لێ هندى جڤاک پێش بکەڤیت، چاڤێ مە هەر یێ ل پێشکەفتنەکا پتر داکو ب وەرارا سەردەمێ بلەزێ نهۆ ڕا بگەهین.

سەخلەتێن تاکێ کورد ب دیتنەکا دەروونناسی تەوەرێ دویماهیێ یێ دیدارا مەتین بوو، ژ لایێ کۆڤان سندی ڤە ئەڤ بابەتە هاتە بەحس کرن و گۆت: گەلەک گرنگە ئەم ل سەر سەخلەتێن نەرێنی یێن تاکێ کورد راوەستین و هندەک ژ کێماسیێن وی یێن بنگەهین بناسین و ب دیتنەکا دەروونناسی لێ تەماشە بکەین. ئێک ژ وان سەخلەتان سادەیی یە (Naivety)، مخابن تاکێ کورد گەلەک زوی تشتان باوەر دکەت، لەورا گەلەک زوی دکەڤیتە د خەفک و داڤێن دژبەرێن خۆ دا. هەلبەت سادەییێ ژی هۆکارێن خۆ یێن گەوهەری هەنە، وەکو: کێم زانین، کێم هۆشدارییا نەتەوەیی، کێم شارەزایییا جڤاکی، باوەرکرنەکا بێسنوور، راڤەکرنا دیتنێن خەلکی ب شێوەیەکێ ژ رێدەرکەفتی (False Polarization) و خۆ هژمارتن و خۆ دیتن ژ خەلکەکێ دی. ئەڤ هۆکارێن هەنێ دبنە ئەگەرێ زوی باوەرکرنێ، شاش نرخاندنا هەلوێستان و بڕیاردانێن چەوت و نە دروست. ل دویڤ س. فرۆید (S. Freud) ، سادەیی ژ ئەنجامێ لاوازییا روى ب ڕوى بوونا راستیێن دەروونی پەیدا دبیت ب (ئاید / Id –  ئەو) یا نەهۆشدار را دکەڤیتە کاری بێی کو «ئەز»ێ (Ego) هۆشدار تێکەل ببیت. ئانکو پالدەرێن نەهۆشدار یێن (ئید-ئەو)ێ، وەسا دکەن کو تاکەکەسی رەفتارێن سادە و ساوێلکە بکەت و وەکو کەسەکێ سادە بهێتە دیتن.

هەر ل دۆر سەخلەتان کۆڤان سندی گۆت: تاکێ کورد هەتا رادەیەکێ باش کەیسبازە، ئانکو یێ هەلپەرستە، ب نێڕینەکا دەروونناسی، کەیسبازی ئەنجامێ خۆپەرستیێ و ئەزۆکیێ یە ب ڕێیا دەرفەتگرتنا کاودانێن خەلکەکێ دی. ئەڤە ژی ژ ئەنجامێ لاوازییا «ئەز»ێ (Ego) یە، یان ژ نەبوونا ناسنامەیێ یە، یان ژی ژ ئەنجامێ ژینگەهەکا سیاسی یا ستەمکار و سەرکوتکەرە، کو تاکەکەسی ژ لایێ سەرباوەرێن جڤاکی ڤە هەژار و لاواز دکەت. د ژینگەهەکا وەسا دا تاکەکەسی دبیتە رۆبۆتەکێ خۆپەرست، هەر دەمەکی یێ ئامادەیە رووپۆشێن خۆ بۆ گەهشتنا هندەک ئارمانجێن تایبەت و بەرتەنگ بگوهۆڕیت. بێگومان ئەڤ سەخلەتێن هەنێ دبنە بنگەهێ گوهۆڕینا رەفتاران و گوهۆڕینا رووپۆشان ل دویڤ گوهۆڕینا دەمی و خۆ گونجاندن د ژینگەهێ دا. ل دویڤ ڕێبازێن دەروونناسی ئەو کەسێن ب ڤان سەخلەتان ناسکری وەکو تاکێن نێرگزی و بێ کەسایەتی (Narcissistic Personality Disorder)  دهێنە پێناسانەکرن. بێرێزی ل سۆزان یان پەیمانان ئێک ژ سەخلەتێن دەروونی یە ل دەف تاکێ کورد، ئەگەر ژی خۆ کێم دیتنە ل هەمبەر یێ دی، یان کێماسی ژ ئالیێ جڤاکی، مادی و زانستی ڤە. لەورا دێ پەنایێ بەتە شکاندنا سۆزا خۆ ب مەرەما کێمکرنا کەسێ دی، یان ژی کەسێ دی وەکو گەفەکێ ل سەر خۆ دبینیت. تاکێ کورد خۆ کێم دبینیت ل هەمبەر خەلکەکێ دی، ئەو ژی هەلبەت ژ ئەنجامێ هۆکارێن دەروونی یێن وەکو جەنگا د ناڤبەرا ئەز (Ego)، ئەزێ بلند (Super Ego) و ئەو (Id) دا دەردکەڤیت. بۆ نموونە: پەروەردەیا چەوت، نەپشتگیری و ب تایبەتی رەخنەکرنا بەردەوام و کێمکرنا وی ل هەمبەر خەلکی و هەڤبەرکرنا وی ب کەسێن دی. یان ژی ژدەستدانا کەسەکێ خۆشتڤی یان کویر هزڕکرن ل سەر کێماسیێن خۆ یێن رووخسار و جەسەدی (Body Dysmorphic Disorder) یان ژی هەستکرن ب بێباوەریێ د جڤاکی دا. هەلبەت ئەڤە دبنە هۆکارێن پەیدابوونا ترسێ، خەمۆکیێ، هاڤیبوون و بیانیبوونێ.

کۆڤان سندی ل دویماهیێ ژى گۆت: ڤیانەکا بێ توخویب یا مالێ دنیایێ ژی سەخلەتەکێ نەرێنی و کاریگەرە ل دەف تاکێ کورد. ڤیانا مالی ژی هۆکارێن خوە یێن دەروونی هەنە، وەک ترس ژ پاشەرۆژێ، دیتنا هەژاریەکا دژوار د زارۆکینیێ دا، هەر وەسا گرێدانا مالی ب کەسایەتیێ ڤە؛ ئانکو مالی وەکو پیڤانەکێ دبینیت بۆ دیارکرن یان پایەبلندکرنا کەسایەتییا خوە. تاکێ کورد وەسا هزر دکەت کو هەر چەند پتر مال هەبیت، دێ بها و پایێ وی بلندتر بیت د جڤاکی دا. مالی وەکو ئەولەهییا ژیانێ، یان ژی وەکو قەرەبووکرنەکێ بۆ تژی کرنا و دابینکرنا کێماسیان دبینیت. س. فرۆید ئەگەرێن ڤێ قووناغێ دگەهینیتە نەخۆشییا O.C.D (Obsessive Compulsive Disorder) و نیورۆسێ، کو ئەگەرێن وێ ژی ڤەدگەرن بۆ قۆناغەکا دی.

ئایین ژی هۆکارەکێ سەرەکی یە کو تاکێ کورد کەسایەتییا خۆ ژ دەست بدەت و ببیتە خزمەتکارێ زمان و کلتوورێ بیانیان. مرۆڤێ کورد دوژمنێن خۆ یێن هەڤ ئایین وەکو برایێن خۆ دبینیت، ب بیانوویا برایەتییا دینی خۆ رادەستی خەلکەکێ دی دکەت، بەلێ مخابن نەشێت کەسایەتییا خۆ بپارێزیت و خزمەتا کلتوور و زمانێ خۆ بکەت.