نڤیسەرێن کورد و ڕۆژهەلاتناسی هەلویست و شرۆڤەکرن

په‌یڤین نصره‌ت بادى

 

زاراڤێ ڕۆژهەلاتناسی ب چەندین شێوە و دیتنێن جودا هاتییە پێناسەکرن؛ بەلێ ب شێوەیەکێ گشتی ڕۆژهەلاتناسی ژ دیتنێن ڕۆژئاڤاییان ل سەر ڕۆژهەلاتی پێکدهێتن. ڕۆژهەلاتناسی بزاڤەکە ل سەدەیێن بۆری یا سەرهەلدای و د چەندین قووناغان دا یا دەربازبوویی؛ د هەر قووناغەکێ ژی دا خودان گەلەک ئارمانج بوویە، ژ ئارمانجێن هەرە سەرەکی یێن وان قووناغان، ئەڤە بووینە: ئایینی، سیاسی (لەشکەری، دوبلۆماسی و کولۆنیالیزم)، زانستی؛ بەلێ د هەر ئێک ژ ئەڤان قووناغان دا ب تەمامی ئەو نەبوویە، بەلکی ل گەل یا دی تێکەل بوویە یان کێمتر ژ یا دی دیاربوویە؛ بۆ نموونە: د قووناغا ئایینی دا ئارمانجا ئایینی یا زال بوویە، لێ ئەو قووناغە ژ ئارمانجێن دی یا ڤالا نەبوویە.

مللەتێن ڕۆژهەلاتی ل سەر ئەڤی بابەتی بێدەنگ نەبووینە، بەلکو ئەوان ژی پەرتووکێن ڕۆژهەلاتناسان وەرگێڕاینە بۆ زمانێن خۆ و ل دویڤ بیروباوەر و تێگەهشتنا خۆ، دیتنێن ڕۆژهەلاتناسان شرۆڤە و ڕەخنەکرینە. ئەگەر ئەم سەحکەینە مللەتێ عەرەب، دێ بینین ڤەکۆلەر و نڤیسەرێن عەرەب ل سەر ئاراستەیێن جودا دابەشبووینە؛ هندەک ژ ئەوان د ناڤنجیخوازن؛ به‌لێ پتری ب دژی ڕۆژهەلاتناسییێ ڕاوەستیاینە و ب چاڤەکێ داگیرکاری و بەلاڤکرنا ئایینیێ مەسیحییەتێ بەرێخۆداینێ. هەروەسا ئەو دژایەتییا عەرەبان بۆ ڕۆژهەلاتناسییێ هەی، د بابەتێن ئینکارا قورئانا پیرۆز و پێغەمبەرییا محه‌مه‌دی (س.ل) دایە. ئانکو دشێین بێژین عەرەبان پتر د قالبێ دو شارستانیەت و دو ئایینان دا بەرێخۆدایە بابەتێ ڕۆژهەلاتناسیێ⁽¹⁾.

ئەگەر ئەم سەحکەینە مللەتێ کورد، دێ بینین خودان کەیسێ خۆ یێ جودایە؛ ژبەرکو چ کیانێن سەربەخۆ نەبووینە و بەردەوام شەڕ و نەخۆشی و تالان و سۆتن ب سەردا هاتینە، لەوڕا گەلەک ژ مێژوویا خۆ نەنڤیسییە یان ژی بەر ب نەمانێ چوویە، ژ بەر ئەڤێ چەندێ ژی، ئەو دەستنڤیس و ڤەکۆلینێن ڕۆژهەلاتناسان ل سەر کوردان نڤیسین، پترییا جاران کورد وەسا سەحدکەنێ، کو مێژوویا مە ژ ناڤچوونێ ڕزگارکرییە، بەلێ ڤەکۆلەر و نڤیسەر و هزرمەندێن کورد ژی، خودان بیروبۆچوونێن خۆ یێن جودانە ل سەر ڕۆژهەلاتناسییێ؛ هەر وەکی مامۆستا (ئەنوەر محەمەد تاهر) دبێژیت: ‹›ل ناڤ نڤیسەر و هزرمەندێن کورد چ دژایەتییەک وەک یا عەرەبا من نە دیت، بەلێ گەلەک ژ وان چەند تێبینی هەنە، ئەو ژی تشتەکێ گەلەک رەوایە»^(٢).

ل دۆر ڕۆژهەلاتناسییێ ئەم دێ بۆچوونێن سێ نڤیسەرێن کورد وەرگرین و د دویڤ دا، دێ ئاراستەیێن ئەوان وەک ڕۆژهەلاتی بۆ ڕۆژهەلاتناسییێ دیارکەین^(*).

د. كەمال مه‌زهه‌ر:

دكتۆر کەمال مەزهەر (١٩٣٧-٢٠٢١)ێ، ئێک ژ مێژوونڤیسێن هەرە دیارێن ملله‌تێ کوردە، خەلکێ باژێرێ کەرکووکێیە؛ خودان چەندین بەرهەم و ڤەکۆلینێن جوداجودایە، ب تایبەت ل دۆر مێژوویا گەلێ کورد؛ ب زمانێن عەرەبی، کوردی و ڕووسی بەرهەمێن خۆ نڤیسینە^(٣). دەربارەی ڕۆژهەلاتناسییێ ئه‌و دبێژیت:

«شەرت و مەرجێن بابەتی بۆینه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ، كو ڕۆژهه‌لاتناسى ببیتە كه‌یسه‌كێ دیارکری بۆ کوردان، ئەڤە د ده‌مه‌كی دا، كو نێزیكترینێن ئەوان (ئانكو: عه‌ره‌ب، فارس و تورك) د شێلیکرنا گرنگترین و شه‌ره‌فمه‌ندترین بەرپەڕێن دیرۆکا كوردان د بێ بەهر نەبوون. دێ بینین ڕۆژهه‌لاتناس به‌رامبه‌ر گه‌له‌ك بەرپەڕێن ئەڤێ دیرۆکێ ب ڕۆحه‌كا زانستى و دادپه‌روه‌رانە ڕه‌فتارێ دكه‌ن، ب ڕێكا خواندنه‌كا دروست و بێ لایه‌ن بۆ تۆمارکرنا ڕوویدان و ڕاستیێن کوردان د ئاستێن جودا دا: كه‌ڤن، سه‌دەیێن ناڤه‌راست، مودێرن و هه‌ڤچه‌رخ دا، ئەڤە ژی بۆ تۆمارکرنا ئەبەدییەتا خۆ ب ناڤ و ب کریار»^(٤).

ئەگەر ئەم گۆتنا د. کەمال مەزهەری شرۆڤە بکەین دێ بۆ مە دیاربیت، کو ل دەستپێکێ ب کەیسەکێ دیارکری بۆ کوردان دهەژمێریت، ئانکو مەرەم ئەوە دیتنا کوردان یا جودایە ژ یێن دی، چونکی ڕۆژهەلاتناسی بابەتەک بوویە پتر خزمەتا کوردان یا کری. هەروەسا د دویڤ دا؛ د. کەمال گازندان ژ جیرانێن کوردان دکەت، کو ڕۆلەکێ باش هەبوویه‌ د شێلیکرنا دیرۆکا کوردان دا؛ به‌لێ د کەتواری دا یا پێدڤی بوو ئەوانا پتر هاریکارییا کوردان کربا و دەستێ جیرانێ خۆ گرتبا، بەلێ بەروڤاژی ب درێژاهییا دیرۆکێ، ب هەر ڕێکەکێ هەبایە؛ ئەوان یا بزاڤا كرى کوردان د ناڤ خۆ ببۆهژینن. پاشى د. کەمال مەزهەر دبێژیت: ‹›ڕۆژهەلاتناس بەرامبەر…›› ژ ئەگەرێ بکارئینانا پەیڤا «بەرامبەر»، هۆسا دیاردبیت وەک هه‌ڤبه‌ركرنه‌كێ د ناڤبەرا ڕۆژهەلاتناسان و خەلکێ جیرانێن کوردان دا دكه‌ت، ڕۆژهەلاتناسان ‹›گەلەک بەرپەڕێن ئەڤێ دیرۆکێ ب ڕوحەکا زانستی و دادپەروەرانە ڕەفتارێ د گه‌ل دا دکەن…››،  د ئەوان قووناغێن بۆری یێن دیرۆکێ دا ڕۆژهەلاتناسان پتر خزمەتا مە یا کری و دیرۆکا مە ژ بەرزەبوونێ یا ڕزگارکری؛ به‌لێ بکارئینانا پەیڤا «گەلەک» ئەوێ چەندێ ددەتە دیارکرن، کو هەمی بەرپەڕێن ڕۆژهەلاتناسان نڤیساین، پێکڤە ناهەژمێریت. ئەگەر ئەم سەحکەینە ئاراستەیێ د. کەمالی؛ دشێین بێژین، کو تا ڕادەیەکی یێ ناڤنجیخوازە.

د. نه‌جاتى عه‌بدوللا:

مامۆستایێ ئەکادیمی، نڤیسەر و وەرگێڕێ کورد د. نه‌جاتى عه‌بدوللا، ل ساڵا ١٩٦٦ێ ل هەولێرێ ژ دایک بوویە، خودان چەندین بەرهەم و ڤەکۆلینێن جوداجودایە ل دۆر مللەتێ کورد، مللەتێن دەوروبەر، کوردناسی، زمانڤانی و چەندین بەڵگەنامه‌یێن مێژوویی کۆمکرینە^(٥). هەروەسا د وەرگێڕان و نڤیسینا بابەتێن ڕۆژهەلاتناسی و کوردناسیێ دا، ڕۆلەکێ به‌رچاڤ هەیە. دەربارەی ڕۆژهەلاتناسییێ، دبێژیت:

‹›کوردناسی ئه‌گه‌ر بۆ ڕۆژهه‌لاتناس و كوردولۆگان هه‌ر ئارمانج و مه‌ره‌مه‌كا دى ل پشت هەبیت، به‌لێ بۆ كوردان هه‌ر چه‌وا بیت (هه‌تا راده‌یه‌كێ) د خێرا ئەوان دا بوویە. چ کێم چ زێدە، گەلەک ژ جهێن ڤەشارتی و خزینەیێن دیرۆکا کوردان ڕۆهن كرینه‌. هه‌ر ئەوان گه‌له‌ك ده‌ستنڤیس و بەرپەڕێن مێژوویا مه‌ ژ ناڤچوونێ ڕزگار كرینه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و نه‌بان دا ئه‌ڤرۆ ڤه‌شارگه‌هێن مێژوویا وه‌ڵاتێ مه‌ گه‌له‌ك ژ نوكه‌ دا تاریتر بن. به‌لێ ئه‌ڤه‌ وێ ڕامانێ ناگەهینیت، کو هه‌ر تشتێ (ئەوان) نڤیسى و گۆتى بكه‌ینه‌ (نڤشتى). د ناڤ كوردولۆگان دا، گه‌له‌ك ژ وان ب مه‌ره‌مه‌كا دى كار ل سه‌ر كوردان كرییه‌، به‌لێ د سه‌ر ئەڤێ چه‌ندێ ژى ڕا، هنده‌ك کەس هەبوون، کو عەشقا نڤیسین و ڤه‌كۆلینێ ئەو کێشابوونە ئەڤى بیاڤی، کو ره‌نگه‌ (باسیل نیكیتین) ئێك ژ ئەڤان كوردولۆگێن کێم وێنە بیت، كو بكه‌ڤیته‌ ناف ئەڤێ خانەیێ››^(٦).

ژ خواندنا گۆتنا د. نەجاتی عەبدوللا دێ بینین، کو سەرەرای ئەوان ئارمانج و مەرەمێن ڕۆژهەلاتناسان هەین، بەلێ بۆ کوردان ‹›تا رادەیەکی›› د خێرا ئەوان دابوویە، د دویڤ دا هەر ئەو بخۆ ئەڤێ چەندێ ڕۆهن دکەت، کو ژناڤچوونێ ڕزگار کرین، ب ڕاستی ژی گەلەک جاران بەرهەم و نڤیسین هەتا شوینوارێن کوردان ژناڤچووینە و سۆتینە و نەماینە، به‌لێ یێن وەک ڕۆژهەلاتناسان بۆ مە ئەوان قووناغێن تاری ب نڤیسین، وێنە و ڤەکۆلینێن خۆ دیار دکەن. هەروەسا د. نەجاتی ب خۆ ژی دبێژیت: (تا رادەیەک)، ئانکو نە گەلەک، چونکی د دویڤ دا دبێژیت: وێ ڕامانێ ناگەهینیت هەر تشتێ (ئەوان) نڤیسی و گۆتی بکەینە (نڤشتی)، ئانکو نە هەر تشتێ ڕۆژهەلاتناسان، ب چاڤێن گرتی وەربگرین و ب ڕاستی ل قەلەم بدەین، بەلکو ڕۆژهەلاتناسێن باش و خراب هەبووینە، لەوڕا پێدڤییە ب چاڤەکێ ڕەخنەگرانە سەحکەینێ و بەرسڤا ل سەر گۆتنێن ڕۆژهەلاتناسان بدەین. ئەگەر سەحکەینە ئاراستەیێ د. نەجاتی دێ بۆ مە دیاربیت، کو کەسەکێ ناڤنجیخوازە و ڕۆژهەلاتناسییێ ب هەمی ڤە وەرناگریت.

د. مارف خه‌زنه‌دار:

مارف خەزنەدار (١٩٣٠-٢٠١٠)ێ یێ ژیایی، مامۆستایێ زانکۆیێ، نڤیسەر و ڤەکۆلەرێ بەرنیاسێ کوردە؛ خودان چەندین بەرهەمێن جوداجودایە ب زمانێن کوردی، عەرەبی و ڕووسی⁽⁷⁾.

د. مارف خەزنەدار دەربارەی ڕۆژهەلاتناسیێ دبێژیت: ‹›دەربارەی كوردان، یا ئه‌ز دزانم هه‌مى رۆژهه‌لاتناسى نەیا تارییە. تشتێ خراب یێ كێمه‌ و یێ باش یێ مشەیە، ئەڤە ژی ڕێژەییە. ل دویڤ بیر و باوه‌ریێن خۆ هزر تێدا دکەین. دبیت بیر و باوه‌ره‌ك ل دۆر بابه‌تێ كوردان یێ خراب بیت، به‌لێ ل نک ئورۆپییان یێ ئاسایى بیت››^(٨).

ل دویڤ بۆچوونا  د. مارف خه‌زنه‌داری، ڕۆژهەلاتناسی هەمی نە یا تارییە، ئانکو باش و خراب یێن د ناڤدا هەین، هۆسا دیاردبیت کو ناکەتە د ئێک تەرازی دا و جەختێ ل سەر کوردان دکەت، ب تنێ نە، کو مللەتێن ڕۆژهەلاتی ب گشتی. هەروەسا ئەگەر سەحکەینە ئاخڤتنا د دویڤدا بەحس ل بیروباوەران دکەت، کو ئەڤە ژی مەرەم ژێ تشتەکێ ئاسایە، کو هندەک تشتێن هەین ڕۆژهەلاتناس بەحس دکەن و ب چاڤەکێ سەیر سەحدکەنێ، به‌لێ دبیت ل دەڤ کوردان تشتەکێ ئاسایی بیت و وەسا بەروڤاژی ژی؛ بۆ نموونە: ل دەڤ کوردان خێزانێ گەلەک زارۆک هەبن یان جلكێن کوردان کو بەردەوام ل بەربۆینە یان دابونەریتێن جڤاکی… هتد. ئەڤە هەمی تشتەکێ ئاسایی بوویە بۆ کوردان، به‌لێ بۆ ڕۆژهەلاتناسان جهێ سەرنجێ بووینە و گەلەک جاران ب چاڤەکێ سەیر بەرێخۆداینێ^(**). ئەگەر سەحکەینە ئاراستەیێ د. مارف خەزنەداری، هۆسا دیاربیت تا ڕادەیەکی کەسەکێ ناڤنجیخوازە و ب چاڤەکێ زانستی سەحدکەتێ.

ل دووماهییا نڤیسینا خۆ، گەهشتینە ئەنجامەکی، هەرچەندە دبیت ئەڤ گۆتنا مە ڕێژەییە و بابەتێ ڕۆژهەلاتناسییێ ژی تا ڕادەیەکی ل دەڤ کوردان یێ پشتگوهاڤێتی یە، به‌لێ ئەگەر ئەم ئەڤان هەرسێ نڤیسەرێن مەزنێن کورد بکەینە پیڤەر، دێ بۆ مە دیاربیت، کو پتری نڤیسەرێن کورد دەربارەی بابەتێ ڕۆژهەلاتناسییێ د ناڤنجیخوازن، ئەڤ چەندە ژی خالەکا ئەرێنى یە ل نك نڤیسەرێن کورد.

 

لیستا ژێدەران:

 بۆ پتر پێزانینان ل دۆر دیتنێن نڤیسەر و ڤەکۆلەرێن عەرەب ل ئەڤان ژێدەران بنێرن:

١- سمایلوڤیتش، احمد (١٩٩٨). فلسفة الاستشراق وأثرها في الأدب العربي المعاصر. القاهرة: دار الفکر العربی. نقلا عن: https://www.noor.book.com، ( بتاریخ ٢٥/٧/٢٠٢٣).

 ٢ – سعاد، بن حدو ونعیمة، قطون (٢٠١٢). الإستشراق و ‌أثرە في الحضارة العربیة الإسلامیة. رسالة ماجستیر. جامعة تلسمان: کلیة الآداب و اللغات. نقلا عن: https://www.manaraa.com/Book/25848/رسالة- ماجستير- بعنوان—الإستشراق- وأثره- في-الحضارة- العربية- الإسلامية، (بتاریخ ٢٥/٧/٢٠٢٣).

 ٣- محەمەد تاهر، ئەنوەر (٢٠١٣). ژ عەشقا زمانێ شرین: چەند گۆتارێن رەخنەیی. دهۆک: وەشانێن ئێکەتییا نڤیسەرێن کورد.

* بۆ زانینا ئاراستەیێن ڕۆژهەلاتناسیێ؛ ل كۆڤارا مەتین، هژمار (٢٣٧)، گۆتارا مە یا ب ناڤونیشانێ (خواندنەک بۆ پەرتووکا (المجتمع الکردي في المنظور الاستشراقي) ڤەگەڕن.

٢- محەمەد تاهر، ئەنوەر (٢٠١٣). ژ عەشقا زمانێ شرین: چەند گۆتارێن رەخنەیی. دهۆك-؟، ل١٠.

٣- سمایل، نەجمەدین عەزیز (٢٠٢٢). خۆم و ئەستێرە گەشەکان. بەرگی دووەم. هەولێر: [ب. د]. ل ٤٣، ٤٥، ٤٦، ٤٨.

٤- زنگابادی، جلال (٢٠١٤). الکردولوجیا. أربیل: الناشر [بدون]. ص١٠.

٥- سمایل، نەجمەدین عەزیز (٢٠٢٢). خۆم و ئەستێرە گەشەکان. ل٧٧-٧٨.

٦- عەبدوڵلا، نەجاتی (٢٠٠٤). ژ پێشەکییا پەرتووکا: بازیل نیکیتین و کوردناسی. هاتییە وەرگرتن ژ: https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=201812021039063449&lng=12 ، ( ل ڕێککەفتی ٢٥/٧/٢٠٢٣). ل ٩.

٧- ناجی، سروشت (٢٠٢٢). مارف خەزنەدار. مالپەرێ زانیاری. هاتییە وەرگرتن ل: https://zaniary.com/blog/627193d98e307/مارف-خەزنەدار#h3، ( ل ڕێککەفتی ٢٥/٧/٢٠٢٣).

٨-  محەمەد تاهر، ئەنوەر (٢٠١٣). ژ عەشقا زمانێ شرین: چەند گۆتارێن رەخنەیی. ل ١٠.

** بۆ پتر پێزانینان ل دۆر دیتنێن ڕۆژهەلاتناسان بۆ کۆمەڵگەهێ کوردی، بەرێ خۆ بدە: سندی، بەدرخان (٢٠٠٢). المجتمع الکردی في المنظور الاستشراقي. اربیل: دار ئاراس للطباعة و النشر.