سەروەرییا یاسایێ، گەرەنتییە ژ بۆ دادپەروەرییێ

پارێزه‌ر: محمد على سلێمان بێرومانى

سەروەرییا یاسایێ ئێكە ژ پرەنسیپێن یاسایی و سیاسی، كو مرۆڤی د مێژوویێ دا بزاڤا بدەستڤەئینانا ئەوێ دایە، ل دەستپێكێ تاكو نوكە، ڕۆل، رامان، بھا و تایبەتمەندیێن وێ، ل ژیانا سیاسی و كۆمەڵایەتی یا مرۆڤی دا بەردەوام د گوهۆڕینێ دا بوویە.

د كەڤن دا روڵ و پێگەھێ فەرمانڕەوا و بەرپرسان و كەسێن خودان پێگەھێن سیاسی و کۆمەڵایەتی، ل سەر یاسایێ بوون، بۆ نموونە ئەفڵاتونی، فەیلەسۆف مەزنتر ژ یاسایێ دزانین، ل قووناغەكا دی یا مێژوویا مرۆڤایەتیێ دا یاسا و فەرمانڕەوایی د ئێك ئاست دا بوون، واتە یاسا ئەو بڕیار و خواستەك بوون یا ئەوی دڤیا، لێ نوكە ل ھندەك وەڵاتان، یاسایێ ڕۆلێ خۆیێ راستەقینە پەیداكرییە ل سەر ھەمی كەس و دەستھەڵاتەكێ دایە، وەكی جێبەجێكرنا یاسا، دەستوور، جوداكرنا ھەر سێ دەستھەڵاتێن جێبەجێكردن یاسادانان دادوەری، ژلایەكێ دی ڤە، گرنگیدان ب پرەنسیپێن سەروەرییا یاسایێ و ملكەچبوون بۆ یاسایێ، ژ حوكمرانیێن باش دھاتە پێناسەكرن، لەوڕا ھەر د كەڤن دا پرەنسیپێن سەروەرییا یاسایێ ب چەمكەكێ ئەقلانی و پربایەخ دھاتە نیاسین، كو جەخت ل سەر ملكەچبوونا مرۆڤی و سیستەمێ دەستھەڵاتداران بۆ یاسایێ دكەت.

چەمكێ یاسایێ:

ھەر د كەڤن دا فەیلەسۆفان باس ل تایبەتمەندی و بوھایێن ئەڤی پرەنسیپێ كرینە، ھندەك جاران وەك چەمكەك یەكسانی ل بەرامبەر یاسایێ، ھندەك جاران حكوومەتا یاسا بەرامبەر حکوومەتا دیكتاتۆر، تاكڕەو، پاشایەتی ب ناڤكرییە، لێ دشێین ئەڤان ھەمییان د  خالەکێ دا كۆم بكەین، كو بریتییە ژ: رەدكرن و مفاوەرگرتن ژ تاكڕەوی و خۆسەرانەیا دەستھەڵاتێ ل بڕیارێن حکوومی.

چەمكێ سەروەڕییا یاسایێ، وەك چەمكەك گرنگ، پێناسە نەكرییە و ب ئاسانی ناھێتە پێناسەكرن، ئەڤ چەندە ژ بۆ بەرفرەھییا رەگەز و پێكھاتەیێن ئەڤی چەمكی دزڤڕیت، ئەڤ چەندە ژی بوو ئەگەر كو پێناسەیێن جوراوجور بۆ بھێنەكرن.

سەروەرییا یاسایێ ب واتەیا ئەو ھەڤوەڵاتیێن حوكمی دكەن و پابەندی یاسایێ بن، د نەریتێ سیاسی و یاساییێ روژئاڤا دا، ئەڤ چەمكە ب خاڵا بەرامبەر حکوومەتا تاكەكەسی هاتییە پێناسەکرن، ئەڤ واتایە ل سەردەمێ ئەفڵاتون و ئەرستۆی، تاكو زانایێن ھەڤچەرخێن ناڤخۆ، سنوورداكرنا دەستھەڵاتا گشتی یا دەولەتێ، ب مەرەما پاراستنا ماف و ئازادیێن ھەڤوەڵاتییانە، پێدڤییە سیستەمێ یاسایا ناڤخۆیی، ئاراستەیێ سەروەرییا یاسایێ پتر ل بەرپرسێن حکوومی بیت، تاكو كریار و بڕیارێن ئەوان د چارچووڤێ یاسایێ بن، سەروەرییا یاسایێ پێكھاتەیەكا دامەزراوەییە، ب ئەڤی رەنگی سنوورداركرنا دەستھەڵاتێن سیاسی، رێ گرتنە ژ مفا ژێ وەرگرتنا نابەجێ یا دەستھەڵاتێ و بكارئینانا ئەوێ، ب شێوەیێ خۆسەرانە، کو ئەركێ پاراستنا مافێ تاكەكەسی ل ستوویێ خۆ ڤە دگریت.

نەتەوەیێن ئێكگرتی ل ساڵا ٢٠٠٤ێ پێناسەیەك بۆ سەروەرییا یاسایێ ب ئەڤی رەنگی كرییە: ئێكە ژ بنەمایێن حوكمڕانییێ، ب شێوەیەكێ کو ھەمی تاك، دامەزراوە و قەوارەێن گشتی و تایبەت ل گەل دەولەتێ و بەرپرسان بەڕامبەر یاسایێ یەكسانن، ب شێوەیەكێ دادوەرانە، سەربخۆ ل گەل بنەماو پیڤەرێن نیڤدەولەتی و مافێ مرۆڤی، ھەماھەنگ بن. ژبلی ئەڤێ چەندێ، ژبۆ گەڕەنتیكرنا بنەمایێن سەروەرییا یاسایایێ و یەكسانی و بەرپرسیارەتییێ ل بەرامبەر یاسا و دادپەروەرییێ، پیادەكرنا یاسا و جوداكرنا دەستھەڵاتان، بەشداریكرن د پڕۆسەیا بڕیارێ و متمانەیا یاسایێ، دویرکەڤتن ژ زێدەروویێ و ھەبوونا شەفافییەتێ و رێكارێن یاسایی، پێدڤی ب دانانا ڕێکاران ھەیە.

سەروەرییا یاسایێ و بەرپرسایەتییا سیاسەتمەداران:

  زۆر گرنگە كاروكریارێن دەستهەلاتدارێن سیاسی، ل دویڤ یاسایێ بهێنە بڕێڤەبرن، ب گشتی نە یا دروستە حکوومەت ب ئارەزوویا خۆ، سەرەدەرییێ بکەت، وی دەمی ئەو دەستهەلات دبیتە دەستهەلاتەکا دیکتاتۆر. گرنگە هەڤوەلاتی ل ژێر سەروەرییا یاسایێ بن؛ چونکی یاسا ژینگەهەکا بنەجھ دروست دکەت و دکاریت پێشبینیا هەمی تشتەکێ بکەت، دەستپێکەکا ئاراما کەسییە بۆ هەر تاکەکێ، ژبۆ بدەستڤەئینانا ئازادییێ کو بشت ب شێوەکێ ئارام، ب کاروبارێن بازرگانی رابیت ، بەلێ سەروەرییا یاسایێ مەرجێ هندێ نادەت کو هەمی سەرەدەریکرنێن هەڤوەلاتییان ملکەچ ببن. یان تەنانەت زۆربەیا ئەوان، یاسا و رێسایێن یاسایی بەردەوام د زێدەبوونێدانە. بەروڤاژی زۆر جاران هەڤوەلاتی ل دژی ئەوێ چەندێنە کو زێدەتر ژ یا پێدڤی سەردەریکرنێن وان بێخنە لژێر یاسایێ، یان فشارا زێدەترا یاسایێ چالاکیێن هەڤوەلاتییان کێم و سنووردار بکەت، ژلایەكێ دی ڤە سیاسەتمەدار وەک دارێژەڕێن سیاسەتێ، رەنگە هەلویستەکێ دی بگریتە لبەر. رەوش هەیە کو نەبوونا یاسایێ ژ بۆ رەوشا هەیی ژ نێڕینا سەروەرییا یاسایێ عەیب و لاوازی و مەترسی و دوخەکێ نەخۆازراو بۆ ڕەوشا ھەیی پێکبینیت، تا بھێت ئەوێن دەستهەلاتێ برێڤە دبەن رابن ب سزا یان بەشەکێ هاوشێوە، ل سەر کەسانێن دیتر دا بسەپینن، بێی کو رێنماییێن یاسایی یێن روهن ل بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن. هەروەسا پێدڤییە هەر سیاسەتمەدارەکێ، ئاگەهداری ئەوێ چەندێ بیت کو دارێژەڕێن سیاسەتێ و بەرپرسێن دی، نە د ئازادن ل دویڤ ئارەزوویا خۆ، دەستهەلاتێ ب رێڤە ببەن. ب کورتی سیاسی و دارێژەڕێن سیاسەتێ ب شێوەیەکێ رەها، ئازاد نینە یا وی بڤێت ئەنجام بدەت، پێدڤییە پابەند و وابەستەیی یاسایێ بیت، ئەگەر پابەندی رێسایێن یاسایی نەبن، سەرەدەریکرنێن وان ب نەیاسایی و نەشەڕعی دھێنە هەژمارتن. یاسا ئەو یاسایە كو ھەمی كریارێن دەستھەڵاتداران ب رێڤە دبەت، كریارێن وان د چوارچوڤێ تایبەتمەندیێن ئەوان دا بن، ئەگەر زێدەڕوویی د چوارچوڤێ دەستھەڵاتا خۆ دا كرن، ئەو كریارێن ئەوان، چ شینوارێن یاسایی نابن، پێدڤییە سیاسەتمەدار هەول بدەت کو سیستەمێ دەستهەلاتێ ل دویڤ یاسایێ ب رێڤە ببەت، سیاسەتمەداران هەر پێگەهەک د سیستەمێ سیاسی دا هەبیت، چێنابیت ژ دەرڤەیی بازنەیێ یاسایێ رەفتارێ بکەت یان مومارەسەکرنا دەستهەلاتەکا رێ پێنەداییی یان بکارئینان ب شێوەکێ کو یاسایێ پێشێل بکەت. باشترین چینا دەستهەلاتێ یا پاقژ و دەستپاک، دبیت بکەڤنە ل ژێر دەستهەلاتا یاسایێ؛ چونکی ھەژی گوهوڕینێیە کو ببیتە گەندەل، دەستهەلاتا رەها گەندەلییا رەها بەرهەم دئینیت.

بیروكا تولڤەكرنێ دچوارچوڤێ سەروەرییا یاسایێ

باوەرییا یوونانییان یا وەسا بوو، کو ئەرك و كاریگەرییا سەروەرییا یاسایێ، بتنێ رێگری نینە ژ گەندەڵییێ، ژبەركو مەیلا مەترسییا توڵڤەكرنێ ژلایێ سودمەندیڤە.

دەمێ دەزگەھێ دادوەری، شیان و پاراستنا بێلایەنییێ ژدەستددەت، ھەڤوەڵاتییان باوەری ب ئەڤی دەزگەھی نامینیت و ژبۆ بدەستڤەئینانا مافێن خۆ، دێ مفا ژ ئامرازێن نەئاسایی یێن توڵڤەكرنێ وەرگریت؛ چونكی یاسا ھێزا لێپرسینێ ل سەر تاوانباران ژ دەست ددەت، یان تاوانلێكری باوەری ب دەزگەھێ دادوەرییێ نامینیت. تولڤەكرن د سیستەمێ نادادپەروەرانەدا گەشە دكەت و شیرازێ کۆمەڵگەھێ تێكددەت. لەوڕا تاكە رێگە ژ بەرگیریكرن و نەھێلانا زنجیرەیا تولڤەكرنێ، سەروەرییا یاسایێیە، ب ئەڤێ رێكێ، تاوان و سزا و بەرپرسیارەتییا شارستانی دیاردكەت و دادگەھ بێی بەرچاڤ وەرگرتنا پێگەھێ سیاسی و کۆمەڵایەتی، تاوانباران سزا ددەت، دێ بیتە ئەگەرێ ڤەگەڕیانا باوەرییا ھەڤوەڵاتییان بۆ دەزگەھێ دادوەری، ڤەگەڕاندنا ئاسایشا کۆمەڵایەتی بۆ کۆمەڵگەھێ جێگیركرنا سەروەرییا یاسایێ.

خالا ھەڤپشكا بنەمایێن یاسایی، د ھەمی سیستەمێن دیمۆكراسی دا

خالا ھەڤپشكا بنەمایێن یاسایی د ھەمی سیستەمێن دیمۆكراسی دا ، ناپەسەندبوون و مفا وەرگرتنە ل تاکڕەوییێ د دەركرنا بڕیاران و مافێ یەكسانیبوونێ بەرامبەر یاسایێ یان ب واتایەكا دی پارێزگاریكرن و یەكسانی ژ روویێ یاساییڤە ژبۆ ھەر کۆمەلگەھەكا دیمۆكراسی، تشتەك بنچینەیی و سەرەكییە، رێژەیا مەشروعیەتا حکوومەتێ، پەیوەندی ب رێژەیا وەفادارییێ بۆ پیڤەرێ یاسایێ و نەبوونا تاکڕەوی و ئەقلانیەتێڤە ھەیە.ئەڤی پڕەنسیپی جھێ خۆ د یاسا بنچینەییدا كرییە، پێنگاڤا ئێكێ یا دیمۆكراسییێ ل سەروەرییا یاسایێ سەرچاوە دگریت، وی دەمی سەروەرییا یاسایێ ل وڵاتان جێگیر نابیت، دەمێ ژلایێ دەستھەڵاتداران ڤە، رێز لێ نەھێتەگرتن، سیستەمێ رێڤەبرنا وەڵاتی نە دیمۆكراسیە.ئەگەر یاسایێن نڤیسی رێك وپێك نەبن، حکوومەت نەشێت دەستھەڵاتێن خۆ پیادە بكەت. كۆدەنگییەك ل سەر سەروەرییا یاسایێ دناڤبەرا وەڵاتاندا نینە، ھەر وەڵاتەكێ پێناسەیەكا تایبەت و جیاواز ھەی؛ لێ ل دویڤ جارنامەیا مافێ مرۆڤى، ب شێوەیەکێ گشتی، سەروەرییا یاسایێ پێدڤیە ل دویڤ ژینگەھەكا گونجاو ژلایێ دەستھەڵاتێڤە بھێتە بكارئینان، چێنابیت ب شێوەیەکێ خراب ل دژی ھەڤوەڵاتییان بھێتە بكارئینان.

ئامرازێن دابینكرنا پرەنسیپێ سەروەرییا یاسایێ

واتەیا سەروەرییا یاسایێ ئەوە، حکوومەت نەشێت دەستھەلاتێن خۆ پیادە بكەت، ئه‌گه‌ر ل دویڤ یاسا نڤیسی نەبیت، پشتی وەرگرتنا ھندەك پێرابوونێن توندێن داڕشتی، ھەر چەندە كۆدەنگیەكا نیڤدەولەتی خویا ناكەت، ھەر وەڵاتەكێ پێناسەیەك جیاواز ھەیە ل سەر ئەڤی بابەتی، بەلێ ھەمی دڕێککەڤتینە كو سەروەرییا یاسایێ پرەنسیپەكا بنچینەیی و بنەرەتە ژبۆ مەرەما ب رێڤەبرنا وەڵاتی، ب ئەڤێ رامانێ دھێت کو ماف، ب رێكا سەروەرییا یاسایێ، ل بەرامبەر ھەر كریارەكا خۆسەرانە یا حوكمڕانان، بهێتە چاڤدێریکرن. سەروەرییا یاسایێ وەكی د دیباجە یا جارنامەیا مافێ مرۆڤ دا ھاتی، بۆ وان ئارمانجێن ل سەری ھاتین، ب شێوەیەکێ گشتی، سەروەرییا یاسایێ پێدڤییە ژینگەھەكێ بگونجینیت كو بكارئینانا دەستھەڵاتێ، ب مەرەما خراب بكارئینان و پێشێلكرنا مافێ ھەڤوەڵاتییان، بیانویێ نەدەتە دەستێ فەرمانڕەوایان. سەروەرییا یاسایێ بھایێن باش پایەدار، بەروڤاژی حکوومەتا تاكەكەسی كو پیڤەرێ دەركرنا یاسا و بڕیاران، خۆ د خواستەكێن فەرمانڕەوایاندا دبینیت، مەرجێ ناساندنا بنەما و ڕامانا سەروەرییا یاسایێ ھەیە، ئەو ژی خۆ ل دو بابەتاندا دبینیت، ئێك: پێدڤییە حکوومەت ل سەر بنەمایێ ئەقلانییەتێ ھزر بكەت و بڕیارێ بدەت، ب رامانا ڕاپەراندنا بڕیارێ ل سەر ھۆكارەكێ بیت. دو: هۆکار پێدڤییە یاسایی بیت ئارمانج ل ڤێ بیركرنێ ئەوە، حکوومەتا یاسایی سەروەر بیت، نەك حکوومەتا تاكەكەسی، یان گروپەكێ دیاركری.ژ بۆ گەھشتن و ئارمانج گەھاندن و پاراستنا سەروەرییا یاسایێ، مە پێدڤی ب چەند ئامرازێن یاسایی ھەیە كو بریتینە ژ :

-دەستوور: بەلگەنامەکا گرنگا سیاسی و یاسایی و ئەساسی یە کۆمەکا پرەنسیپ و بنەمایان ل خۆ دگریت سەخمەراتی رێکخستنا بنەمایێن دەولەتێ، هەروەسا رێکخستنا پەیوەندیێن دەستهەلاتێ و ھەڤوەڵاتییان، دەستهەلات رێک دئێخیت، دەستوور ئەو بەلگەنامەیا فەرمییە کو پەیوەندیێن د ناڤبەرا حاکم و مەحکومی رێکدئێخیت، چاڤکانیییا یاسایێن دەولەتێ یە کو ب دایکا یاسا دهێتە ناڤکرن. ژبلی رێکخستنا دەستهەلاتا گشتی و دیارکرنا تایبەتمەندی و پەیوەندیێن وێ د گەل دەستهەلاتێن دیتر دا، ماف و ئەرک و مافێن سەرەکی یێن تاکی و کۆمەلێن د ناڤ کۆمەلگەهێ دیار دكەت، ل گەل دابینکرنا گەرەنتیێ بەرامبەر دەستهەلاتێ. ل گەل پێشکەڤتنا ژیانا مرۆڤایەتی کۆمەلگەھ هوکار بوون بۆ دانان و پەیداکرنا رێکخستنەك تەمامكەر ژ یاسا و نەریتان ل پێناڤ ئاسانکرن و رێڤەبرنا ژیانێ و دارشتنا پرەنسیپ و بەلگەنامەیان کو دهێتە ناڤکرن ب (دەستوور)، ئەڤ دەستوورە بالاترین هەرەمێ دەستهەلاتێیە.

فوقەها دکوکن ل سەر یاسا دەستووری کو پێنگاڤەکا ئاراستەکرییە بەرب دیمۆکراسیەتێ، هەروەسا دەستوور دهێتە هژمارتن ئاوێنەیا گەلان، رەنگڤەدانا ئاستێ رەوشەنبیری و سیاسی یێ تاکی دەستنیشان دکەت، دەربرینە ژ ئاوات و خەون و خواستەکێن گەلی، ل ڤێرە ئەم دشێین بێژین کو ئاستێ هشیارییا کۆمەلگەهێ بەرامبەر ماف و ئەرک و ئازادیێن خۆ د چوارچوڤێ دروستبوونا دەستوورەکێ دیارکری دا دبینیتەڤە، دەستوور ناسنامەکا نیشتیمانی و نەتەوەییە بۆ گەلی، دەستوور ب پلا ئێكێ دھێت ل تەشریعاتێن ھەر سیستەمەكێ سیاسی دا، كو ڕۆلێ وێ دیاركرنا یاسا و ئابوور و رێڤەبرن و پاراستنا ھەڤسەنگی و بەرژەوەندا دناڤبەرا تاك و دەولەتێدایە و پەیوەستە ب بنەمایێن سیاسی و یاسایی و تابیەتمەندییان و گەرەنتی و پاراستنا گومەلگەھێیە.

جوداکرنا دەستهەلاتان

ئەو ھەر سێ دەستھەڵاتێن ل ڤێرە مەبەستا مە پێ دەستھەڵاتێن حکوومەتێنە. دەستھەڵاتا «یاسادانان و جێبەجێکرن و دادوەری». دەستھەڵاتا یاسادانان (بۆ نموونە ئەنجومەنی نوێنەران) یاسایان دەردئێخیت، بەلێ ب كریارا جێبەجێکرنێ نارابیت. دەستھەڵاتا جێبەجێکرنێ (سەرۆک و وەزارەت) جێبەجێی دکەن، بەلێ ب كریارا دانانا یاسا نارابیت. سەبارەت دەستھەڵاتا دادوەری (دادگا باڵا دەستووری)، یاسایان ل ھەڤھاتنا وان شڕۆڤە و پشت راست دكەت ل گەل بڕگێن دەستووری. واتە پەیوەندی ب دەرکردن و جێبەجێکرنا یاسایان ڤە نینە. ئەڤ ھەر سێ دەستھەڵاتە حکوومەتێ  پێکدئینن.مەبەست پێ هەر سێ دەستهەلات د ئازاد بن، ل دویڤ تایبەتمەندیێن بۆ هاتینە دەستنیشانکرن، هەر دەستەیەک تایبەتمەندی و ئارمانجێن خۆ بکاربینیت، ببیتە چاڤدێری ل سەر یا دی ل دویڤ سنوورێن بۆ هاتینە دەستنیشانکرن، هەڤکاری و هەڤسەنگی دناڤبەرا ئەواندا هەبیت، ژ بۆ رێگە گرتن ژ لادانێ و ستەمکارییێ، دویر ژ ئاراستەکرنا فەرمانان ژلایێ کەسەکێ دی، دا نەبیتە ئەگەرێ شۆڕەش و سەرهەلدانان. فەیلەسۆفێ فەرەنسی (مونتیسکیو) دبێژیت:

هەرسێ دەستهەلاتێن جێبەجێکرن و دادوەری و یاسا دانان بهێتە جوداکرن، هەمی ژ ئێک و دوو د ئازاد بن بکارئینانا تایبەتمەندیێن خۆ، پەیوەندی دناڤبەرا واندا یەكسان بیت؛ چونکی هەر دەستهەلاتەکێ سەنگ و قورسییا خۆ هەیە، زالبوونا بنەمایێ جوداکرنا دەستهەلاتان د مێژوویا سیاسییا بریتانیا دا، بۆ نیڤا سەدێ هەڤدێ دزڤڕیت، ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا بۆ ساڵا ١٧٧٦، فرەنسا بۆ ساڵا ١٧٨٩ ئەڤە ببوونە دەولەتێن لیبرال دیمۆکراتی.

کورتکرنا پێناسا جوداکرن دناڤبەرا ھەرسێ دەستهەلاتاندا و ژ بۆ دابەشکرنا پێشەیێن دەولەتا «یاسا دانان-جێبەجێکرن- دادوەری» ل سەر دەستە و دامەزراوەیێن سەربخۆ ژ ئێک و دوو هاوتەریبن، تا کو دەستهەلات د دەستێ کەسەکێ بتنێ دا کۆم نەبیت، تاکو ستەم ل هەولاتییان نەهێتەکرن و و مافێن وان نەهێنە ژناڤبرن. مەرەم بێی بنەمایێ جوداکرن د ناڤبەرا دەستهەلاتان دا ئازادی نابیت، گەرەنتیەکا مەزنە ژبۆ ئازادیێن گشتی و مافێن تاکی، هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا دەستهەلاتێن دیارکری دا، تاکو راببن ب پیشەیێن دەولەتێ (یاسا دانان، ئیدارە، دادوەری)، ژبۆ رێ گرتن ل چربوونا دەستهەلاتێ د دەستێن ئێک کەس دا یان ئێک دامەزراوە دا، گەرەنتییا دامەزراندنا دەولەتا یاسایی دکەت، ئامرازەکێ کاریگەرە گەرەنتی و رێزگرتنە بۆ جێبەجێکرن و بکارئینانەکا دادپەروەر و راستەقینە.

سنووردارکرنا دەستهەلاتا یاسادانانێ:

چاڤکانییا سنووردارکرنا دەستهەلاتا یاسا دانان و پابەند بوون پێڤە، دەستهەلاتا دامەزرینەرە دەستووری دادرێژیت کو ب یاسایا بلند دهێتە هژمارتن د دەولەتێ دا و سیستەمێ حکوومەتێ ل دەولەتێ دا دیار دکەت، ئەڤ دەستهەلاتە ژلایێ مللەتیڤە ب شێوەکێ راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ دهێتە پیادەکرن، وەک سەروەری د دەولەتێدا، دەستهەلاتا دامەزرینەر د هەر وەلاتەکى دا سێ لق هەنە، یاسا دانان، جێبەجێکرن، دادوەری، ژبەر هندێ دەستوور دبیتە بناغە و دامەزرینەر. ل بەرچاڤ وەرگرتنا دەستهەلاتا یاسا دانان ئەو دەستەیە مافێ دەرێخستنا رێسایێن گشتی پابەندکەر هەیە، کارێن مرۆڤان د ناڤ قەوارەیا دەولەتێ دا برێڤەببەت، لێ دەستوور یێ سنووردار کرییە، نەشێت لابدەت یان پێشیلکاریان بکەت؛ چونکی ئەگەر سنوورێن خۆبەزاندن ئەڤە پێشیلکاری ب بنەمایێن سنوورداركرنا دەستهەلاتا دەولەتێ دهێتە هژمارتن، لەوڕا دبیت دەستهەلاتا یاسا دانان پابەندی هەمی برگەیێن دەستووری بیت ژلایێ تایبەتمەندی و جەوهەری و بابەتیڤە.

سنوورداكرنا دەستھەڵاتا یاسادانان، د چوارچوڤێ بنەما و بھاگەلێك كو پرەنسیپێ سەروەرییا یاسایێ لای پەسەندە و دەستنیشاكرنا دەستھەڵاتا یاسادانانێیە، وەكی ئازدی و رێزگرتن ل مافێن بنچینەیی، ھەر وەكی ھایك باوەرییا وی وەسایە نابیت ھەرچی ژلایێ پەرلەمانی دەربكەڤیت ب یاسا بھێتە هەژمارتن، دبیت یاسایێ تایبەتمەندیێن گشتگیر تێدا بن، ئەڤ تایبەتمەندییە ب گەرەنتی ژ ئەنجامێ سەروەرییا یاسایێ ل ستووێ پەرلەمانی دھێنە هەژمارتن، دبیت دەستھەڵاتێ سیستەمەك سزادانێ بۆ كریارێن تاوانكاریش ھەبیت، لێ دبیت ئەو رێساو یاسایێن دھێنە بكارئینان بۆ جێبەجێكرنێ د روون و ئاشكرا بن، نە وەكو نھینی و ھەرەمەكی و گرێدایی ب پاوانكارییا سیاسیا دەولەتێڤە بن.

یەكسانیبوون د سەروەرییا یاسایێ لسەر ئاستێ ناڤخۆیی و نیڤدەولەتی

یەكسانیبوون د سەروەرییا یاسایێ لسەر ئاستێ ناڤخۆیی:

سەروەرییا یاسایێ ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی كو تێدا ھەمی ھەڤوەڵاتی و دامەزراوەێن وەڵاتی، ویلایەت، کۆمەڵگەھ  ل ژێر كاریگەریا ئێك یاسا دا بن، ل گەل دامەزرینەرێن یاسایێ و سەروكێن وەڵاتی. مافێ یەكسان بوونێ ل بەرامبەر یاسایێ، بۆ ھەر کۆمەلگەھەكا دیمۆكراتی تشتەك بنچینەیی و سەرەكییە، ئەڤجا دەوڵەمەند بیت یان ھەژار، نەتەوەیەک زۆرینە یان كەمینەك ئاینی، ھەڤپەیمانەكێ سیاسیێ دەولەتێ بیت یان ركابەر، ھەمی یەكسانن بەرامبەر یاسایێ.

(جون بز فرانك) دبێژیت: «ل ژێر ھیچ بارودخەكى دا، چێنابیت دەولەت نایەكسانیێ بسەپینیت، پێدڤییە ب چاڤەكێ یەكسان سەرەدەریکرنێ ل گەل ھەمی ھەڤوەڵاتییاندا بكەت، نابیت ھیچ كەسەك ل سەر یاسایێ دا بیت، یاسا دبیت ژلایێ خەلكی ڤە ھاتبیتە دانان، چێنابیت چ تشت ب زۆری ل سەر بھێتە سەپاندن، پروسیسا یاسایی و دادگەھكرنێ گونجاو بیت»، ب درێژاھیا مێژوویێ ئەوێن سیستەمێ دادپەروەری و تاوانكاری ب رێڤە دبرن، دەستھەڵاتەك خراب بكارئینایە و رابووینە ب سەركوتكرنا خەلكی ب ناڤێ دەولەتێ، ھەڤوەڵاتی زیندانی كرینە و دەست ب سەر ملكێ ئەوان دا گرتینە، ئەشكەنجە داینە، دویرئێخستینە و بێی ھەبوونا بھانەیەكا یاسایی، سێدارەداینە. پێدڤییە ھەمی وەڵاتەكێ دەستھەڵات ھەبیت بۆ پاراستنا سیستەم و كریارێن تاوانكاری و سزادانێ، بەلێ پێدڤییە ئەڤ رێسا و رێكارێن دەولەت ب رێكا یاسایێن خۆ جێبەجێ دكەت و دچەسپینیت، د رووھن و ئاشكرا بن، نەكو نھینی و ھەرەمەكی و وابەستەی پاوانكارییا سیاسییا دەولەتێ بن، نابیت ماڵا ھیچ كەسەكێ ژلایێ پۆلیسان ڤە بھێتە پشكنین بێی ھەبوونا دەستووریا دادوەری، نابیت نیڤا شەڤێ پولیسی بێی كو ل دەرگەھێ ماڵێ بدەت، ل سەر دیوارێ حەوشێ دا بچیتە د ژوور ڤە ب شێوەیەکێ نھینی ھیچ جھەك نابیت ل دیمۆكراسیەتێ دا، نابیت ھیچ كەسەك بھێتە گرتن بێی ھەبوونا گونەھەكا رووھن و نڤیسی، ئاماژە ب سەرپێچییێ كربیت، ئەگەر كەسەك شایستەی ھندێ نەبیت و تومەتا وی یا رووھن و ئاشكرا نەبیت، ئێكسەر بھێتە ئازادكرن، گونەھبار ل دویڤ ئەوی مادەیا یاسایێ بۆ دیاركری نابیت زێدەتر بھێتە دەستەسەر كرن، دبیت بھێتە ئازاد كرن، تاكو گونەھا وی دھێتە سەلماندن.

ئەوێن شایستەی دادگەھ كرنەكا خێرا و ئاشكرا و ژ هه‌ژى  ھندێ نە ل گەل ئەوێن تاوان ئەنجامداین، رووبەروو بكەن و لێپرسینێ ژێ بكەن. دەستھەڵات بۆ دواواكراوان ھەیە بۆ لێبورینێ ئازادكرنا ب گەرەودار (كفالة) ئازادكرنا مەرجدار، بۆ گونەھبارێن چاڤەرێی دادگەھكرنێنە، ئەگەر گومانلێكری بڕەڤیت یان تاوانەكا دی ئەنجام بدەت، سزادانا توند و نەئاسایی وەكی یاسا و داب و نەریتێن کۆمەڵگەھێ دەستنیشانكری، دبیت بھێنە قەدەخەكرن، نابیت كەسەك بھێتە ناچاركرن گەواھییێ ل سەر خۆ بدەت، پۆلیس و ئاسایش ل ژێر ھەر رەوشەکێ بیت، چێنابیت ئەشكەنجە یان دەستدرێژییا جەستەیی و دەروونی ل دژی گومان لێكری ئەنجام بدەن، سیستەمێ یاسایی بۆ دانپێدانا ب زۆری بھێتە قەدەخەكرن، ئەڤ پاڵدەرە ئارەزوویا پۆلیسی بۆ ئەشكەنجەدانێ ل دژی گومان لێكری كێم دكەت. هەروەسا ژ بۆ بدەستڤەئینانا زانیارییان، دبیت دادگەھ رێكێ ل ڤان جورە زانیاریێن بدەستڤە ھاتی نەدەت و نەھێنە هەژمارتن ل گەل بەلگه‌يێن دی یێن دادگەھكرنێ، نابیت كەسەك دو جاران ل سەر ئێك تاوان بھێتە دادگەھكرن. نابیت حکوومەت ركابەرییێ ب خیانەتكاری و گونەھبارییێ ل قەلەم بدەت و سەركوت بكەت، پێدڤییە تاوانا خیانەتكاری زۆر ب ھشیاری خویا بكەت ل رووێ پێناسەكرنێ، نەكو حکوومەت وەكی چەكەكێ بكاربینیت ژ بۆ بێدەنگكرنا دەنگێن جیاواز و رەخنەگر.

یەكسانیبوون د سەروەرییا یاسایێ ل سەر ئاستێ نیڤدەولەتی

د دەقێ بەندا { ٢ (١) } میساقا نەتەوەیێن ئێكگرتیدا هاتییە، ئەڤ رێكخراوە ل سەر بنەمایێ یەكسانییێ، سەروەرییێ دناڤبەرا ھەمی دەولەتێن ئەندام دا هاتییە دامەزراندن، یەكسانی و سەروەری ب ئەڤێ واتایێیە كو دەولەتان دەستھەڵاتا، باڵا ھەیە د رێڤەبرنا ناڤخۆیی و كاروبارێن دەرڤە بێی دەستێوەردانا ھیچ لایەنەكێ دەرەكی. ل گەل وێ چەندێ، ھەر دەولەتەك بەھرەمەند بیت ب مافێ یەكسانیێ ل گەل دەولەتێن دی، سەرەڕای ئاماژەدان ب بنەمایێن یەكسانی و سەروەرییێ ب شێوەیەكێ ئاشكرا ل میساقا نەتەوەیێن ئێكگرتی دا، لێ بەشەكێ جەوھەری یاسا نیڤدەولەتی ل سەر بنەمایێ پێشەنگایەتییێ (اسبقیة) بۆ زلھێزانە ل سەر یاسا نیڤدەولەتی، كاریگەریا زلھێزان ل سەر یاسا نیڤدەولەتی رەنگە تێپەربوونا دەمی بگوهوڕیت، بەلێ پەیوەندییا بنەڕەتی دناڤبەرا یاسا نیڤدەولەتی ب گشتی و د سیاسەتا نیڤدەولەتی دا، یەكسانیا یاسایێ تەمام دناڤبەرا دەولەتێن جیاواز دا سنووردار بكەت، لەوڕا بیروكا یەكسانی سەروەریێ دا بكەڤیتە ل بن كارتێكرنا زلھێزان ل سەر یاسا نیڤدەولەتی ب گشتی.

نەتەوەیێن ئێكگرتی ل ساڵا ١٩٤٥ ێ هاتییە دامەزراندن پشتی شەڕێ جیھانییێ دویێ، دووەم رێكخراوا نیڤدەولەتی یە د ناڤبەرا حکوومەتان دا دھێتە دامەزراندن، پشتی کۆمەڵا گەلان. بەلێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ژ چەند روویان ڤە ژ کۆمەڵا گەلان یا جیاوازە؛ د جارنامەیا نەتەوەیێن ئێكگرتی دا باس ل مافێ خۆسەریا گەلان (حق تقرير المصير) ل بەندا { ٢(١) } كرییە ؛ چونكی پێش دامەزراندنا نەتەوەیێن ئێكگرتی، دەولەتێن زلھێز زۆربەی دەڤەر كونتروڵ دكرن، وەك كرێكارێ ئەرزان یان كوێلە سەرەدەری ل گەل ئاكنجیێن وان دكرن، دەستێ خۆ دانا بۆ ل سەر سامانێ وان یێ سروشتی سوود ژێ وەردگرت ل ھەمی بواراندا. ژبلی وێ چەندێ، كولونیالیزما داگیركەر، ئەردێ ڤان وەڵاتان داگیر دكر و تێدا ئاكنجی دبوون، خەلكێ رەسەنێ دەڤەرێ سەركوت دكرن، ژ بۆ ھندێ کو بشێن سیاسەتا خۆ بسەپینن ب مەرەما ب دەستڤەئینانا خواستەكێن خۆ. پشتی پەسەندكرنا مافێ خۆسەرییا گەلان ژلایێ نەتەوەیێن ئێكگرتیڤە، دابەزینا شیانێن زلھێزێن ئەورۆپی بۆ رێڤەبرنا وێ ئاخا دویری دەست داگیركری، پشتی شەڕێ جیھانییێ دوویێ، زۆربەی ئەو ئاخا ژلایێ دەولەتێن ئەورۆپیڤە هاتییە داگیركرن، سەربەخۆیا خۆ وەرگرتن، دناڤبەرا ساڵێن پێنجیان بۆ ھەشتێیان ل سەدەیێ بووری، ئەڤ وەڵاتە وابەستەی نەتەوەیێن ئێكگرتی بوون، سەروەری و یەكسانیبوونەكا نێزیك دناڤبەرا دەولەتێن نوی دا دروست بوو.

 

ژێدەر:

 -گرنگی دەستوور لە یەكلایكردنەوەی كێشەو دوزینەوەی چارەسەر / ئاشنا بابان .

-سەروەرییا یاسایێ / ٧:٢٤م سەروەر حەمە ٢٠١٦/١٠/٢٩

-پرەنسیپێ سەروەرییا یاسایێ چەمك و بنچینەو ئامانجەكان نڤیسەر : ئازاد وەلەد بەگی ماستەر لە یاسای گشتی .

-تطبيقات مبدأ سيادة القانون والاستثناء الوارد عليه في الدستور البحرين . 003To5pdf

-arabipu.org

dirasatchttps://arabipu. Org

-اثر مبدأ تقيد السلطة الدولة على السطة التشريعية detal<https://search.emaref. Net

-details chttps://www  jadaliyya.com

المساوات في السيادة واسبقية القوى الععظمى بوصفها مفهومين متداخلين (1-2) .

-kurdiu.org

https//www.kurdiu.org. سەروەرییا یاسایێ

-wiki<https://skb.m.wiki pedia.org

سەروەرییا یاسایێ-ویكبیدیا، ئینسكلوپیدیای ئازاد

-سيادة القانون دليل السياسين