گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
تێکەلبوون و پەیوەندییا دیرۆکی و کولتووری د ناڤبەرا گەلێن ئیرانێ و وێ شارستانییەتا هەڤپشک ل ڕۆژهەلاتا ناڤەراست دا، ئێکە ژ زەنگینترین و گرنگترین بوارێن مەعریفی بۆ ڤەکۆلین و لێگەڕیانێ. د دلێ ڤێ بۆشاهییا جیۆپۆلیتیکی و کولتووری دا ناڤێ (کورد) وەك پێکهاتەکا ڕەسەن و ستوونەکا سەرەکی دەردکەڤیت، پشکداری د دارشتنا دیمەنێ دیرۆکی و ئەدەبیێ دەڤەرێ دا کریە. ئەڤ پشکدارییە نەیا نوی یە، بەلکو ڕهـ و ڕیشالێن وێ کویراتییا وژدانا مرۆڤایەتییێ و خەیالا ئەدەبی یا گەلێن دەڤەرێ دا دچن، ب تایبەتی د ناڤ بەرهەمێن ئەدەبی یێن کلاسیکێن فارسی دا کو ئەڤ بەرهەمە ببوو ڕەنگڤەدەرا جوداهی و هەمەڕەنگییا نەتەوەیی و کولتووری.
پێشەکی
وێنەیێ مللەتێ (کورد) د جیهانا هۆزانا فارسی یا کلاسیک دا خودان جهەکێ دیار و تایبەت بوویە، کو د ناڤبەرا بەرجەستەکرنا داستانی، دۆکیۆمێنتکرنا دیرۆکی و ڕەمزێن سۆفیگەری و جڤاکی دا هاتن و چوون هەبوویە. هەر بگرە ژ ئێکەم داستانا ئیرانییا نەمر (شاهنامە) یا فیردەوسی یا کو تێدا کورد کرینە سیمبۆلێ ڕزگاری و راپەڕینێ دژی زۆرداریێ وەك د چیرۆکا (کاوەیێ ئاسنگەر و زوحاکی) دا هاتی و ئەڤە دبیتە ئێکەم داستانا فارسی کو ناڤێ کورد تێدا هاتی(١)، هەتا دگەهیتە هۆزانڤانێن مەزن یێن وەك نیزامیێ گەنجەوی ئەوێ د بنیات دا ڕەگەز کورد(٢) و سەعدیێ شیرازی و حافزی. وێژەیا فارسی تەمەنەکێ پێتر ژ هزار سالا ب رووبەرەکێ مەزن ڤە جهێ ڕەنگڤەدانا گەلەك پرس و گۆتار و ڕویدانێن مێژوویی یە و هەلگرێ وێنەیەکێ زۆرێ پێکهاتە و ئایین و نەتەوەیێن جودا جودا بوویە. ئەڤ وێژەیە ژ بەر نێزیکی و تێکەلییا وێ د گەل گەلێ کورد، وێنەیەکێ جۆراوجۆر ژ زمان، چاند و ڕەگەزێ کوردان هەروەسا گەلەك بابەتێن دی د ناڤ خۆ دا هەلگرتینە. د ڤێ ڤەکۆلینێ دا دێ بەحس پشکەك ژ ئەوان شعرێن کلاسیکێن فارسی کەین یێن کو وێنەیێ کوردان د ناڤ شعرێن وان دا ڕەنگڤەداین.
کورد د ناڤ شعرێن کلاسیکی یێن فارسی دا
ب شێوەیەکێ گشتی ڕەنگڤەدانا وێنەیێ کوردان د شعرێن کلاسیکێن فارسی دا ل سەر دو تەوەرێن سەرەکی دابەش بوویە، کو بریتییە؛ ئێك: ناساندنا کوردان وەك پێکهاتەکێ سەربەخۆیێ قەومی – ڕەگەزی؛ دو: ناساندنا کوردان وەك دەشتەکی، کۆچەر، شڤان، ڕێگر و چەتە.
تەوەرێ ئێکێ:
ناساندنا کوردان وەك پێکهاتەکا جودا – سەربەخۆ
کورد وەك ئێك ژ پێکهاتەیەکا قەومی و ڕەگەزەکێ جودا یێ سەربەخۆ سەرەدەری د گەل هاتییەکرن. نموونەیا ڤێ چەندێ (سەنایی:١١٤٠ز – ٥٣٥ک) د مەنزووما (حەدیقەتولحەقیقە)(٣) دا د بەشێ (دادپەروەر و ستەم لێنەکرنێ دا)، سەنایی بەحسێ وێ چەندێ دکەت، ئەو کەسێ دادپەروەر بیت ژ هەژی دەستهەلاتێ و پاشایەتیێ یە، دگەل ڤێ چەندێ ژی جێوازیێ ناکەت کا ئەڤ پاشایێ دادپەروەر چ ڕەگەزە جێوازی نینە تورك بیت یان ئیرانی بیت یانژی عەرەب یان کورد بیت. مەرجێ سەرەکیێ سەنایی دادپەروەرییە بۆ دەستهەلاتیێ، هەروەکی دبێژیت:
رونق جان ز عدل شاه بود
ملک بی عدل برگ کاه بود
ترك و ایرانی و عرابی و کرد
هرکە عادلتر است دست او برد
ڕامانا هۆزانێ:
گەشبوونا گیانی ژ دادپەروەریا شاهی یە
مولکێ بێ دادپەروەری، وەکی زلکێ کایێ یە
چ تورک بیت چ ئیرانی، چ عەرەب بیت چ کورد
کی دادپەروەر بیت تانج ژ هەژی سەرێ وی یە
هەروەسا مەولەویێ بەلخی ‹›جەلالەدینێ ڕۆمی›› (١٢٠٧-١٢٧٣ز – ٦٠٤-٦٧٢ک). دەفتەرا ئێکێ ژ مەسنەویێ دا د پشکا (خۆکوشتنا وەزیری)(٤) دا وێ چەندێ ددەتە دیارکرن دەمێ خەلکی رویدانا خۆکۆشتنا وەزیری زانی خەلکەکێ زۆر ژ عەرەب، تورک و ڕۆم و کوردان ل سەر گۆڕێ وی کۆم بوون. هەر وەکی مەولانا دبێژیت:
خلق چندان جمع شد بر گور او
مو کنان جامەدران در شور او
کان عدد را هم خدا داند شمرد
از عرب وز ترک از رومی و کرد
ڕامانا هۆزانێ:
چەند خەلک کومبوون لسەر گۆڕێ وی
بوش و دەستە دەستە وەکی پرچێ سەری
بەس خودێ دزانیت چەند مللەت هاتبوون
ژ عەرەب، تورک، ڕومی و کوردان بۆ بەهیا وی
هەر دیسان ژبەر بەرفرەهییا ئەردێ ئیمپراتۆرییەتا فارسی گەلەك جار ئەڤ ئیمپراتۆرییەتا فارسی تۆشی شەڕ و داگیرکرنان بوویە دگەل زلهێزێن وی سەردەمی و ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرەك د ناڤ ئەدەبێ کلاسیکێ فارسی دا رەنگڤەدانا خۆ هەبیت، بەحسی ئەڤان شەڕان و مەزناهی و بەرفرەهییا ئەڤان شەڕان هاتییەکرن. د ناڤ ئەڤان شەڕان دا گەلەك مللەت و ڕەگەزێن جێواز پشکداری کریە، ڕەگەزێ کورد ژی وەك نموونەیەکا بەرفرەهـ بەحس لێ هاتییەکرن، پێکۆلا وێ چەندێ کریە ب شێوەیەکێ کاریگەر و سەرنجراکێش بەحس گۆڕەپانا شەڕی، پێکهاتێن جێوازێن لەشکەری بکەن. هەر وەك نموونەیا فیردەوسیێ تووسی (٩٤٠-١٠٢٠ز – ٣٢٩-٤١١ک) د داستانا شاپووری دا ل دەمێ داگیرکرنا باژێرێ (تەیسەفوون)ێ(٥) بەحس پێکهاتەیا هێزا لەشکەری دکەت ژ ڕۆم، قادسی، بەحرینی، کورد و پارسیان:
سپاهی ز رومی و از قادسی
ز بحرین و از کرد و از پارسی
بیامد بە پیرامون تیسفون
سپاهش ز اندازە دانش فزون
ڕامانا هۆزانێ:
سوپایەکێ مەزن شاهێ ئینا، ژ روم و قادسی
ژ بەحرەینیان، ژ کوردان و خەلکێ فارسی
هاتن و ڕژیانە بەر دیوارێن تەیسەفوون
وەکی ڤی لەشکەرێ مەزن چ لەشکەر نەبوون
نیزامیێ گەنجەوی د پەرتووکا (هەفت پەیکەر)دا(٦)، ل پشکا (سکالایا ستەملێکرییان ل سەر وەزیری) یێ ب ناڤێ ‹›بەهرامێ گۆر›› گەنجەوی بەحس ستەملێکریێ شەشێ دکەت، گەنجەوی خۆ وەك لەشکەر و سەربازەکێ کورد بۆ پاشایی؛ ئانکو بۆ ‹›بەهرامێ گۆر»ی ددەتە نیاسین و دبێژتە پاشای بابێ من ژی خزمەتکارێ تە بوو:
من یکی کردزادە لشکریم
کز نیاکان خویش گوهریم
بندە هست از سپاهیان سپاه
پدرم بود نیز بنده شاه
ڕامانا هۆزانێ:
ئەز کوڕێ سەربازەکێ کوردێ مێرخاس
گەوهەرەکا پاک و جوان بۆ یێ گەوهەرناس
بەندەیێ تە شاهم سەربازەکێ سوپایێ دێرین
بابێ من ژی ژ زەڵامێن تە بوو یێن خاس
هەروەسا ل دەمێ دایکا نیزامیێ گەنجەوی وەغەر دکەت ب شانازیڤە گەنجەوی دایکا خۆ وەك سەرۆکەكا کورد ددەتە نیاسین، دەمێ دبێژیت: (گر مادر من رئیسە کرد).(٧)
هەروەسا قائانی (١٨٠٨-١٨٥٤ز – ١٢٢٣-١٢٧٠ک) د دیوانا خۆ دا(٨)، ل وەسفا بارەگایێ پاشای دا بەحسێ وێ چەندێ دکەت پالەوانێن کورد ل لایێ چەپێ و زەلامێن تورك ل لایێ ڕاستێ راوستایی بوون:
صف بستە اندر گاه بار در بارگاه شهریار
گردان کردان از یسار میران اتراک از یمین
ڕامانا هۆزانێ:
ل دیوانا بارەگەهێ شاهێ شەهرەیار
خوشمێرێن کوردا ل ڕاستێ، یێن تورکا ل چەپ د ڕویننە خوار
د ڤان نموونەیێن شعری یێن بەری نوکە دا مە ئاماژە پێدای بۆ مە دیار دبیت کو ب شێوەیەکێ ئەرێنی بەحس ل کوردان هاتییەکرن، وەك هەر نەتەوەیەکێ دی یێ دەڤەرێ.
تەوەرێ دویێ:
دگەل ڤێ چەندێ ژی ئەو لایەنێ نەرێنیێ بەحسێ کوردان کری کو کورد وەك: دوژمن، نەزان و چەتە و ڕێگر داینە نیاسین ب شێوەیەکێ بەربەلاڤ د ناڤ شعرێن کلاسیکێن فارسی دا بەرچاڤ دبن. ئەڤ وێنەیە هەر ژ دەستپێکا شعرێن فارسی دا بەرچاڤ دبیت، هەر وەك فیردەوسی د شانامەیێ دا ل بەشێ «پاشایەتییا ئەشکانییان»دا(٩) بەحس ڕویدانا شەڕێ دژوارێ د ناڤبەرا پاشایێ ساسانییان ئەردەشێرێ بابەکانی و کوردان دا دکەت، کو کوردان وەك دوژمن ددەتە نیاسین، ل وی دەمێ هێزێن ئەردەشێری شکەستنێ بەرانبەر هێزێن کوردان دئینیت و ب زەحمەت خۆ قورتال دکەت، بەلێ درەنگییا شەڤێ دا هێزێن ئەردەشێری هێرشێ ل سەر کوردان دەستپێدکەن و سەرکەفتنێ ب دەستڤە دئینن. هەروەك فیردەوسی دبێژیت:
سپاهی از اصطخر بى مر ببرد
بشد ساختە تا کند رزم کرد
چو شاە اردشیر اندر آمد بە تنگ
پذيرە شدش کرد بی مر بە جنگ
یکی روز تا شب برآویختند
سپاە جهاندار بگریختند
چو شب نیم بگذشت و تاریک شد
جهاندار با کرد نزدیک شد
چو آمد سپهبد بە بالین کرد
عنان بارەی تیزتگ را سپرد
همە دشت زیشان سر و دست شد
ز انبوە کشتە زمین گست شد
ڕامانا هۆزانێ:
سوپایەکێ مەزن ژ ئیستەخرێ هاتنە مەیدان
ژ بۆ شەڕ و پێکدانانا شاهی دگەل کوردان
وەکی شاهێ ئەردەشیر هاتیە ناڤ شەڕی
سەربازان پێشوازی لێ کر وەکی شێران
وەختێ شکەستین و پاشڤە زڤڕین
ژ مەیدانێ نەچار ڕەڤی شاهێ کوردان
ژ کەلەخێن کوشتی و گیاندار و چەکا
پڕ بوو ئەو زڕە دەشتا بەرین و پان
سەرکردێن سەرکەفت هاتنەڤە تەماش
سەحکرنە کەلەخێن خوشمێرێن کوردان
ئەو دەشتا بەرین ژ کەلەخێن دلێرا
پڕ بوو ژ ئەندامێن بڕی، سەر و دەست و پێیان
نموونەیا ئەوحەدیێ ئەسفەهانی یێ ناڤدار ب «مەراغی» (١٠٨٦-١١٦٦ز – ٤٧٩/٤٨٢-٥٦٢ک). د ناڤ دیوانا (کلیات اوحدی) دا(١٠)، لۆمەی کوردان دکەت و تڕانا ب شێخاتیێ دکەت ب وەسفا شێخێ نەزان کو ئەڤی دەستەواژەی بەرانبەر کورد و تورکمانا بکار دئینیت هەر وەکی دبێژیت:
سال ها درد و رنـج بـایـد دیـد
از ریـاضـت شـکـنـج بـایـد دیـد
تـا یـکـی زیـن مـیـانـه بـرخـیـزد
فـاضـلـی از زمـانـه بـر خـیـزد
تـرکـمـان شـیـخ شـد بـده گـز بـرد
صـد ورق خـوانـد و جـاهـلسـت آن کـرد
چـیـسـت شـیـخـی؟ بـغـیـر ازیـن گـرمـی
قـد و ریـشـی دراز و بـیـشـرمـی
ڕامانا هۆزانێ:
دەروێشی نە یارییە دڤێت خودان بۆ کارکەت
ب ساڵان ڕاهێنان و زوهد و تەقوا بکەت
بۆ چیە شێخەک تورک و موریدێ وی کورد بیت
داران بکەتە توبەڕک و تەکیا ئاڤا بکەت
شێخ چیە ژ بلی درەوینی و بێ شەڕمیێ؟
چەندێ بکەرامەت بیت هەر فێلا بکەت.
فەخرەدین ئەسعەدێ گورگانی (١٠٥٤ز – ٤٤٦ک) ل پشکەکا چیرۆکا شعرا (ویس و رامین)دا(١١)، دەمێ بەحس ل هێز و دەستهەلات و دادپەروەرییا ڕامینی دکەت و زاڵبوونا وی ل سەر دوژمنی دا. گورگانی دبێژیت: ل بن سیبەرا ئەوی ”ڕامینی» دا ئاڤەدانی بەربەلاڤبوو ل هەمی جهەکی، وەلات سەقامگیر بوو ژ کورد و لوڕ و ڕێگرا، ل ڤێرە کورد و لوڕ وەك ڕێگر داینەنیاسین:
چو رامین دادجوی و دادگر شد
جهان از خفتگان آسودهتر شد
سپهداران او هر جا که رفتند
بفر او همه گیتی گرفتند
همه ویرانها آباد کردند
هزاران شهر و ده بنیاد کردند
به هر راهی رباطی کرد و خانی
نشانده بر کنارش راهبانی
جهان آسوده گشت از دزد و طرار
ز کرد و لر و از رهگیر و عیار
ڕامانا هۆزانێ:
وەختێ ڕامین هاتی بوویە فەرمانڕەوا
جیهان ژ دادگەرییا وی ڕوون و گەش بوو
لەشکەرێ وی قەستا کیڤە کربا
شانازی و سەرکەفتن بەهرا وان بوو
وی وارێ وێران دوبارە ئاڤەدان کر
ئەرد و ئەسمان ژ دادگەرییا وی خوشحاڵ بوو
ل هەر سەر و ڕاستێ تشتەک ئاڤا کر
ئاسایش بەرقرار و وار تژی زێرەڤان بوو
جیهان ئێمن بوو ژ دز و خڕابکاران
ژ کوردان ژ لوران ب تەڤاهی پاک بوو
هەروەسا د غەزەلەکا مەولەوی دا ب ئاشکەرایی؛ دبێژیت من کورد یێ دیتی دزیێ بکەت، بەلێ بەرێخۆدانا کوردێ مە بکە، کوردی ب خۆ ژی ددزیت:
کرد دیدم کو کند دزدی و لیک
کرد ما را بین کە او دزدید کـرد(١١)
ڕامانا هۆزانێ:
کوردەک م دیت مژویلە دزیەکێ بکەت
کوردی ژی دیت چەوا دز دزیەکێ دکەت
(مەرەم ژێ ئەوە زەڵامێ کورد ژ نەچارییا خۆ دزیێ دکەت و دزانیت یێ خەلەتە و بۆ وی نەخۆشە خۆ ببینیت دزیێ بکەت)
ئەنجام
پشتی ئەڤێ ڤەکۆلینێ بۆ مە دیاربوو کا ب چ شێوە بەحسێ وێنەیێ کوردان د ناڤ شعرێن کلاسیکێن فارسی دا هاتییەکرن، هەروەسا د ناڤ ئەڤێ ڤەکۆلینێ دا بۆ مە دیاربوو ڕەنگڤەدانا وێنەیێ کوردان د ناڤ دیوان و شعرێن کلاسیکێن فارسی دا ل سەر دو خالێن سەرەکی دابەش دبیت، ئەو ژی:
١- دانەنیاسینا ڕەگەزێ کورد وەك قەوارەك و پێکهاتەکا سەربەخۆ د ناڤ وان مللەت و ڕەگەزێن دەڤەرێ دا، دیسان ناساندنا کوردان ب شێوەیەکێ ئەرێنی.
٢- وێنەیێ کوردان ب شێوەیەکێ نەرێنی، دانەنیاسینا کوردان وەك دوژمن، نەزان، ئاست نزم و ڕێگر و چەتە.
دگەل ئەڤێ چەندێ ژی د ئەڤێ ڤەکۆلینێ دا بۆ مە دیار دبیت هەر ژ دەستپێکا شعرێن کلاسیکێن فارسی دا، ڕەگەزێ – مللەتێ کورد ناڤ و جهـ و ڕۆلێ خۆ هەبوویە چ ب شێوەیەکی ئەرێنی یان نەرێنی، ئەڤە ژی دبیتە بەڵگەیەکێ ب هێز کو مللەتێ کورد سەنگ و هێزا خۆ هەبوویە ل سەردەمێن جێواز دا و د درێژاهییا مێژوویێ دا هەبوونا خۆ پاراستییە.
پەراوێز:
١- صحيفة المثقف، الكراد في المصادر الأدبية واللغوية. موقع: https://www.almothaqaf.com. موقع:24/5/2016
٢- دوسکی، تحسین (٢٠١٢). دیوانا فەتحی. چاپا ئێکێ. دهۆك. چاپخانا خانی. ل٣٩
٣- سنایی. (حديقة الحقيقة و شريعة الطريقة) الباب ٨. ذكرالسطان يستنزل الامان. بخش ٢٦_ در عدالت و ستم ناكردن. موقع:https://ganjoor.net
٤- ئیبراهیمی، مەزهەر. عوسمان، هەرێم (٢٠٢٤). کورد لە هۆنراوەی کلاسیکی فارسیدا. پژوهشنامە ادبیات کردی. شمارە (٢). ل٢٧٩.
٥- فردوسی، شاهنامە. پادشاهی شاپور ذوالاكتاف. بخش٢. موقع: https://ganjoor.net
٦- ئیبراهیمی، مەزهەر. عوسمان، هەرێم. کورد لە هۆنراوەی کلاسیکی فارسیدا. پژوهشنامە ادبیات کردی. شمارە (٢). ل٢٨٠.
٧- د. محمد حسنین، عبدالنعیم (١٩٥٤). نظامي الگنجوی شاعر الفضيلة، عصره و بيئة و شعره. الطبعة الأولی. ص ٨٦.
٨- قاآنی. قصاید. بخش ٣٥١ – ولە فی المدیحە. شمارە ١٦. موقع: https://ganjoor.net
٩- ئیبراهیمی، مەزهەر. عوسمان، هەرێم. کورد لە هۆنراوەی کلاسیکی فارسیدا. پژوهشنامە ادبیات کردی. شمارە (٢). ل٢٨٣.
١٠- گرگانی، فخرالدین اسعد. ویس و رامین. بخش ١١٥ – نشستن رامین بر تخت شهنشاهی. شمارە ٥٦-٦٣.موقع: https://ganjoor.net
١١- مولانا. دیوان شمس، غزلیات. غزل شمارە ٨١٥. شمارە ٦. موقع: https://ganjoor.net
