هزرا ویلایەتا فەقیهی د هزرا شیعەیا ئیمامی دا، وەک یا دیارە، ڤەدگەڕیت بۆ چەند سەدەیەکان بەری دامەزراندنا کۆمارا ئیسلامی ل ئیرانێ؛ چونکو هندەک ژ فەقیهان گەنگەشا بابەتێ دەستهەلاتێن فەقیهی د سەردەمێ غەیبەتا ئیمام مەهدی دا کریە و ئیجتیهادێن جودا جودا ژ سەردەمێ (موحەققێ کەرەکی: عەلی بن حسێن کەرەکی عاملی) د چاخێ سەفەوی دا دەرکەفتن، پاشان ب شێوەیەکێ رۆنتر ل دەف (مەلا ئەحمەدێ نەراقی) د سەردەمێ قاجاری دا گەشە کر.

یێ کو پێخۆش بوو کو فەقیهی دەستهەلاتێن گشتی د بڕێڤەبرنا کاروبارێن جڤاکی دا هەبن، بەری کو قوتابخانەیێن فەقیهی یێن پاشتر بهێن وەک قوتابخانەیا شێخ ئەنساری کو ب هوشیاریەکا مەزنتر سەرەدەری دگەل هزرا بەرفرەهکرنا سیاسی یا دەستهەلاتا فەقیهی کر. دگەل کو ئەڤ گەنگەشە د ناڤ چارچۆڤەیێ فەقیهی یێ تەقلیدی دا مان، بەلێ وان بنگەهەکێ تیۆری دانا کو پاشتر د سەدێ بیستێ دا ب شێوازێن سیاسی یێن جودا هاتە ئاڤاکرن و دارشتن.

هزرا سیاسی یا ئیمامی د سەدێ دەهێ کۆچی/ شانزدێ زایینی دا بەر ب وەرچەرخانەکا ستراتیژی یا بێ وێنە چوو، کو تێدا فقهـ ژ گۆشەگیری و چاڤەڕێکرنا سست بەر ب فەزایێ کارایی یا سیاسی و بڕێڤەبرنا دەولەتێ گوهۆڕی و ئەندازیارێ ڤێ وەرچەرخانێ شێخێ لوبنانی «عەلی بن حسێن کەرەکی عاملی» بوو، یێ ب موحەققێ دویێ ناڤدار (مرن ٩٤٠ک/ ١٥٣٣ز). کەرەکی سوود ژ دامەزراندنا دەولەتا سەفەوی (١٥٠١ – ١٧٢٢ز) و پێدڤییا وێ ب شەرعییەتەکا ئایینی وەرگرت بۆ دارشتنا تیۆرییا «نیابەتا گشتی» و جەخت ل سەر وێ چەندێ کر کو ئەو فەقیهێ مەرجێن فەتوایێ تێدا هەبن، ب تنێ مەرجەعەک بۆ ئەحکامێن عیبادەتی نینە، بەلکو ئەو جێگرەکێ دەستنیشانکری یە ژ لایێ ئیمامێ مەعسووم ڤە د سەردەمێ غەیبەتێ دا بۆ بڕێڤەبرنا کاروبارێن ئۆممەتێ و وەرگرتنا دەستهەلاتێن حوکمرانیێ. تیۆرییا وی ب تنێ د ناڤ پەرتووکان دا نەما، بەلکو ب کریار هاتە وەرگێڕان دەما شاهـ تەهماسب دەستهەلاتەکا رەها دایێ، ڤێجا کەرەکی بڕیارێن دادوەری دەرکرن و خەراج کۆمکرن و نڤێژا ئەینیێ ئەنجام دا و ب ڤێ چەندێ رێ خۆشکر بۆ تێکەلکرنا دەزگەهێ ئایینی دگەل دەزگەهێ دەستهەلاتێ و بنیاتێ جۆرەکێ نوی یێ پەیوەندیێ د ناڤبەرا ئایین و سیاسەتێ دا دانا. ئەڤ گاڤا بنیاتنەر یا کو موحەققێ کەرەکی دانای، ب تنێ رووداوەکا دەربازبووی نەبوو، بەلکو بوو قیبلەنوما کو ئاراستەیا گەنگەشەیێن هزرا سیاسی یا شیعە د سەدەیێن پاشتر دا دیار کر ب دویڤچوونەکا دیرۆکی یا نەرم، کو ل دەستپێکێ مەلا ئەحمەدێ نەراقی (مرن ١٢٤٥ک/ ١٨٢٩ز) دەست ب سەر دا گرت. پشتی نێزیکی سێ سەدەیان ژ ئەزموونا کەرەکی، نەراقی د پەرتووکا خۆ یا «عوائد الأيام» دا کار ل سەر رەسەنکرن و تیۆریزەکرنا وێ چەندێ کر یا کو کەرەکی ب کریار جێبەجێ کری و پشکەکا فەقیهی یا سەربخۆ و رێکوپێک بۆ ویلایەتا فەقیهی تەرخان کر و ب بەلگەیێن نەقلی و ئەقلی سەلماند کو هەر دەستهەلاتەکا ئیمامێ مەعسووم د بڕێڤەبرنا جڤاکی و سیاسەت و باجێ دا هەبیت، ئەو بۆ فەقیهی ژی د سەردەمێ غەیبەتێ دا یا جێگیرە، دا کو ئەڤ پێشنیارە ل دەف وی ژ فەتوایێن بەلاڤ ببیتە تیۆرەکا فەقیهی یا تمام و خوەدی بنواشە. بەلێ ئەڤ رێبازە روو ب روویێ خویندنەکا رەخنەیی یا جودا بوو دگەل دەرکەفتنا شێخ مورتەزا ئەنساری (مرن ١٢٨١ک/ ١٨٦٤ز)، یێ کو ب بنیاتنەرێ ئێکێ یێ فقهێ شیعە یێ سەردەم دهێتە نیاسین.

ئەنساری د پەرتووکا خۆ یا «المکاسب» دا ڤەگەڕیا دا کو میراتێ کەرەکی و نەراقی بپشکنیت و پشتی گەنگەشەکرنا بەلگەیێن پەیڤی و دەقێن شەرعی گەهشتە وی ئەنجامی کو ئەو بەلگە بەس نینن بۆ سەلماندنا «ویلایەتا سیاسی یا گشتی» یان دەستهەلاتا رەها یا فەقیهی د گیان و مالێ خەلکی دا و ویلایەت ب تنێ ب فەتوا و دادوەری و کاروبارێن حەسبی یێن پێدڤی ڤە گرێدا، کو ئەڤێ چەندێ هەژاندنەکا فەقیهی پەیداکر و سنوورێن دەستهەلاتا ئایینی دوبارە رێکخستن و دەرگەهەکێ مەزن بۆ مشتومڕێ د ناڤبەرا پشتەڤان و نەرازی دا ڤەکر. ئەڤ هەڤرکییا دیرۆکی بەردەوام بوو هەتا گەهشتیە لووتکەیا گەشەپێدان و جێبەجێکرنێ د سەدێ بیستێ دا ل سەر دەستێ روحوڵڵا خومەینی (مرن ١٤٠٩ک/ ١٩٨٩ز). خومەینی دیتنا بەرفرەهـ یا کەرەکیێ لوبنانی و نەراقیێ ئیرانی وەرگرت بەلێ ئەو گەهاندە دوماهیک سنوور و دەربازبوو ژ هزرا کارکرنا فەقیهی ل ژێر سیبەرا سولتانەکێ دی یان د ناڤ سنوورێن جێگریەکا پشک پشک. خومەینی دیتنا خۆ پێشکێش کر کو دبێژیت ویلایەتا فەقیهی واتا دامەزراندنا «دەولەتەکا ئیسلامی یا تمام» کو فەقیهـ ب خۆ ب دەستهەلاتێن رەها بڕێڤە ببەت بۆ کاروبارێن جڤاکی و جێبەجێکرنا شەریعەتی و حوکمەت ب پشکەک ژ ویلایەتا رەها یا پێغەمبەر(س.خ) و ئێک ژ ئەحکامێن دەستپێکی دانا کو پێش هەمی ئەحکامێن دی یێن لاوەکی دکەڤیت. هویربینیکرن د ڤێ زنجیرا دیرۆکی دا دسەلمینیت کو پێشنیارا موحەققێ کەرەکی د سەردەمێ سەفەوی دا خالەکا وەرچەرخانا ستراتیژی بوو د هزرا ئیمامی دا، ئەگەر ئازایەتییا وی یا فەقیهی بۆ چوون د ناڤ سیاسەتێ و دارشتنا چەمکێ نیابەتا گشتی نەبایە، نە نەراقی بنیاتەکێ بۆ یاسادانانێ ددانا و نە ئەنساری کەرەستەیەک بۆ رەخنەگرتنێ ددیت و نە خومەینی دشیا بنیاتێ دەستووری یێ سیستەمەکێ سیاسی یێ سەردەم ل سەر بنیاتێ ویلایەتا شەرعی دارێژیت.

د نیڤا ئێکێ یا سەدێ بیستێ دا، حەوزەیێن شیعە ل نەجەف و قوم د قووناغەکا گەلەک هەستیار دا دژیان ژبەر وەرچەرخانێن سیاسی یێن مەزن ل دەڤەرێ و بلندبوونا نەتەوەیی و سیستەمێن پاشایەتی یێن  نوی، ژ وان ژی سیستەمێ رەزا پەهلەوی ل ئیرانێ (١٩٢٥ – ١٩٤١ز) و کوڕێ وی محەمەد رەزا پەهلەوی (١٩٤١ – ١٩٧٩ز). شاهی پرۆژەیەکێ نووخواز یێ علمانی یێ ب لەز گرتبووە بەر کو تەخێن ئایینی تێدا گەفەکا راستەوخۆ ل سەر ناسنامەیا جڤاکێ شیعە و پێگەهێ دەزگەهێ ئایینی ددیت، ب تایبەت پشتی سیاسەتێن رۆژئاڤاییکرن و کێمکرنا هەژمۆنا زانایان و شانازیکرن ب دیرۆکا بەری ئیسلامێ، کو دەولەتا ئەخمینی(هەخامەنشی) ل گۆرەی دیرۆک و وێنەیا ئیرانی یا فەرمی ل سالا ٥٥٠ب.ز هاتبوو دامەزراندن و ل سالا ٣٣٠ب.ز ژ ناڤ چووبوو. نیشانێن ڤی وێنەیی و دابەشکرنا دەمی یا ئیرانی (یا پشتبەستن ب دیرۆکنڤیسێن مەزن یێن ئیرانی وەک حەسەن پیرنیا «مشیر الدولە») دیار دبن و خواندنا ئیرانی ژناڤچوونا دەولەتێ ل سالا ٣٣٠ب.ز دیار دکەت پشتی شکەستنێن ل دویڤ ئێک یێن پاشا «داریۆشێ سێیێ» (دارا) ل هەمبەر پێشڕەوییا ئەسکەندەرێ مەقدۆنی و ب تایبەت پشتی شەڕێ گۆگمیلا (٣٣١ب.ز) نێزیکی ئەربێلا- هەولێر و سۆتنا پایتەختێ ئیرانی یێ سیمبۆلی یێ دەولەتا ئەخمینی – هەخامەنشی «پەرسێپۆلیس» (تەختێ جەمشید) ل سالا ٣٣٠ب.ز، کو دکەڤیتە نێزیکی ٥٧ تا ٧٠ کم ل باکورێ رۆژهەلاتێ باژێرێ شیراز، پاشان کوشتنا داریۆشێ سێیێ ل سەر دەستێ ئێک ژ والیێن وی.

ژ دیدەگەها وێنەیا کولتووری و نیشتمانی یا ئیرانییان، هزرا ئیرانی سەیری سالا ٣٣٠ب.ز ناکەت وەک دوماهیکا ناسنامەیا ئیرانی، بەلکو وەک «شۆکەکا شارستانی یا دەمکی» دبینیت؛ چونکو چیرۆکا نەتەوەیی دبینیت کو کولتوورێ ئیرانی شیا داگیرکەرێن یۆنانی (سلوقییان) هەرس بکەت و وان د ناڤ ناسنامەیا نیشتمانی یا نووبووی دا بحەوینیت، هەتا کو نوخبەیێن ئیرانی حوکمێ خۆ دوبارە ب دەستڤە ئیناڤە ب رێکا هەردو ئیمپراتۆرییەتێن فەرسی و ساسانی. دەولەتا ساسانی ل گۆرەی دیرۆک و وێنەیا ئیرانی ل سالا ٢٢٤ز هاتە دامەزراندن و ب فەرمی ل سالا ٦٥١ز ژ ناڤ چوو. ئەڤ ئیمپراتۆرییەتە د ویژدانێ دیرۆکی یێ ئیرانی دا نوینەراتییا سەردەمێ زێڕین یێ دویێ یێ وەڵاتێ فارس بەری ئیسلامێ دکەت و هێلا وێ یا دەمی ب ڤی شێوەی دابەش دبیت: دەولەت ل سەر دەستێ ئەردەشێرێ ئێکێ (ئەردەشێر بابەکان) ل سالا ٢٢٤ز هاتە دامەزراندن، کو ئەو نەڤیێ «ساسان»ـە یێ کو خێزان بۆ وی دهێتە پاڵدان، ئەردەشێر سەرکەفت د ژناڤبرنا ئیمپراتۆرییەتا فەرسی(ئەشکانى) دا پشتی شکاندنا پاشایێ وێ «ئەرتەبانێ چوارێ» د شەڕێ «هورمزدیان» یێ ناڤدار دا ل سالا ٢٢٤ز و راگەهاندنا دامەزراندنا ئیمپراتۆرییەتەکا ناڤەندی یا نوی کو باژێرێ «تیسفۆن» (مەدائین – باشورێ رۆژهەلاتێ بەغدا) کرە پایتەختێ خۆ یێ زستانی و ئایینێ زەردەشتی کرە ئایینێ فەرمی یێ دەولەتێ. هەرەسهینانا راستی یا دەولەتا ساسانی پشتی شکەستنا وێ یا دژوار ل هەمبەر سوپایێن موسلمانان دەستپێکر د شەڕێن: قادسیە (٦٣٦ز) و جەلەولا (٦٣٧ز) و نەهاوەند (٦٤٢ز)، بەلێ دیرۆکنڤیسییا ئیرانی ژناڤچوونا فەرمی یا دەولەتێ ل سالا ٦٥١ز تۆمار دکەت. ئەو سالا کو تێدا یەزدگوردێ سێیێ، دوماهیک پاشایێ ساسانییان، هاتە کوشتن دەما یێ رەڤۆک و ڤەشارتی بوو ل باژێرێ مەرو (ل تورکمانستانا نوکە)، ل سەر دەستێ ئێک ژ میرێن فارس و ب مرنا وی خێزانا ساسانی یا حوکمران ب تەمامی ب دوماهیک هات.

ژ لایەکێ دی ڤە، شاهـ محەمەد رەزا پەهلەوی ئیران ب جەمسەرێ رۆژئاڤا ڤە گرێدا و کرە پۆلیسێ کەنداڤی. د ڤی کەشوهەوایی دا ناڤێ «روحوڵڵا خومەینی» وەک فەقیهـ و دژبەرەکێ سەخت یێ سیستەمێ پاشایەتی دەرکەفت، بەلێ ئەو ب تنێ دژبەرەکێ سیاسی یێ تەقلیدی نەبوو، بەلکو خودان وێنەیەکێ تمام بوو ل سەر پێدڤییا دامەزراندنا دەولەتەکا ئیسلامی کو فەقیهێ خودان مەرج سەرکردایەتییا وێ بکەت. د ماوێ سالێن شێست و حەفتێ یێن سەدێ بیستێ دا هزرا خومەینی ب شێوەیەکێ رۆنتر گەشە کر، ب تایبەت د دەمێ دەربەدەریێ دا ل دەرڤەی ئیرانێ (ل ئیراقێ و ب تایبەت باژێرێ نەجەف) یێ خودان سیمبۆلییەتا شیعە، کو تێدا تیۆرییا خۆ یا ناڤدار ب ناڤێ «ویلایەتا فەقیهی یا رەها» دارشت. وی ددیت کو نەبوونا ئیمامێ مەعسووم واتا پەککەفتنا حوکمێ ئیسلامی نینە، بەلکو فەقیهێ دادپەروەر شەرعییەتا بڕێڤەبرنا دەولەتێ هەیە وەک جێگرێ گشتی یێ ئیمامێ غایب. ئەڤ تیۆرییە ب تنێ ب سەرپەرشتییا ئایینی یان دادوەری و ئەوقافێ ڤە نەهاتە سنووردارکرن وەک د وێنەیێن تەقلیدی دا هەی، بەلکو دەستهەلاتێن بەرفرەهـ دانە فەقیهی کو بڕێڤەبرنا سوپا و سیاسەت و ئابوور و پەیوەندییێن نێودەولەتی دگرتە خۆ و تەنانەت ئەگەرێ پێشخستنا «بەرژەوەندییا سیستەمێ ئیسلامی» ل سەر هندەک ئەحکامێن لاوەکی د دەمێ پێدڤی دا. ئەڤ دیتنە جودا بوو ژ گەلەک ئاراستەیێن حەوزەیی یێن تەقلیدی یێن کو مەیلا وان بۆ دویرکەفتنا رێژەیی بوو ژ دەستهەلاتا راستەوخۆ.

دەما شۆرەشا ئیرانێ دژی سیستەمێ شاهی هەلکری، خومەینی شیا تیۆرییا خۆ ژ پرۆژەیەکێ فەقیهی بگوهۆڕیت بۆ سیستەمەکێ حوکمرانی یێ راستی. پشتی کەفتنا پاشایەتیێ، ویلایەتا فەقیهی د دەستوورێ کۆمارا ئیسلامی دا هاتە جهگیرکرن و پۆستێ «رێبەرێ بلند» بوو تەوەرێ دەستهەلاتا سیاسی و ئایینی د دەولەتێ دا. بارودۆخێ شۆرەشێ و هەڤرکییا دگەل رۆژئاڤا و پاشان شەڕێ ئیراق و ئیرانێ (١٩٨٠ – ١٩٨٨ز) هاریکار بوون بۆ چەسپاندنا ناڤەندییەتا دەستهەلاتێ؛ چونکو دەولەتا نوی خۆ ل هەمبەر گەفێن هەبوونی ددیت کو پێدڤی ب سەرکردایەتییەکا بڕیاردەر و ئێکگرتی هەبوو. ژ ڤێرێ تیۆرییا خومەینی هێزەکا واقعی ب دەستڤە ئینا کو بۆ چو تیۆریزەکرنا شیعە یا بەری هینگێ پەیدا نەببوو؛ چونکو بوو پشکەک ژ دەزگەهێن دەولەتێ و سوپا و پاسدارێن شۆرەشێ و سیاسەتا دەرڤە.

د ڤێ ناڤبەرێ دا، فەقیهـ و مەرجەع «محەمەد حەسەن شیرازی»(١٣٤٧-١٤٣٣ک/ ١٩٢٨ – ٢٠٠١ز) دیتنەکا جودا بۆ ویلایەتا فەقیهی پێشکێش دکر. سەرەڕای رێککەفتنا وی دگەل بنەمایێ هزرا رۆلێ سیاسی یێ فەقیهان، بەلێ وی کۆمکرنا دەستهەلاتێ د دەستێ ئێک فەقیهـ دا رەد دکر و ددیت کو ئەوا نێزیکتر ژ روحا ئیسلامێ و سروشتێ مەرجەعییەتا شیعە، سیستەمێ «شورایا فەقیهان»ـە، واتا دەولەت ب رێکا جڤاتەکا زانایان بهێتە بڕێڤەبرن ل شوینا سەرکردایەتییا تاکەکەسی یا رەها. شیرازی ددیت کو فرەهی د ناڤ دەزگەهێ ئایینی دا گەرەنتییەکە دژی ستەمکاریێ و پشکداریکرنا پتر ژ فەقیهەکێ د بڕیارا سیاسی دا هەڤسەنگیێ دپارێزیت و ناهێلیت مەرجەعییەت ببیتە دەستهەلاتەکا داخستی.

دگەل دەربازبوونا دەمی، کەلێن د ناڤبەرا قوتابخانەیا خومەینی و قوتابخانەیا شیرازی دا بەرفرەهتر بوو، ب تایبەت پشتی جێگیربوونا سیستەمێ ئیرانی. لایەنگرێن ویلایەتا فەقیهی یا رەها ددیت کو ئەزموونێ سەرکەفتنا سەرکردایەتییا ناڤەندی د پاراستنا دەولەتێ و روو ب روو بوونا ئالنگارییان دا سەلماندییە، د دەمەکێ دا دویڤچوویێن شیرازی ددیت کو مەزنبوونا دەستهەلاتێن رێبەرێ بلند بوویە ئەگەرێ پاشەکشەیا ئازادییێن سیاسی و ئایینی و هەژمۆنا دەولەتێ ل سەر حەوزەیی. ژبەر هندێ قوتابخانەیا شیرازی بەرەڤانی ژ پترییا فرەهیییا سیاسی و جڤاکی دکر و مەیلا وان بۆ کێمکرنا سیفەتێ ئەمنی یێ دەولەتا ئایینی بوو، دگەل هێلانا رۆلێ ئیسلامی د حوکمرانیێ دا.

ل سەر ئاستێ هزری، پشتەڤانێن خومەینی ددیت کو تیۆرییا وی ژ لایێ سیاسی ڤە کویرترە؛ چونکو ب شێوەیەکێ راستەوخۆ سەرەدەری دگەل کێشەیێن دەولەتا سەردەم کریە: بڕێڤەبرنا دەزگەهان، شەڕ، شۆرەش، ئابوور و پەیوەندیێن نێودەولەتی و ب تنێ وەک تیۆریزەکرنا فەقیهی یا ئەبستراکت نەمایە. بەلێ لایەنگرێن شیرازی ددیت کو کویرییا راستی د دانانا سنووران دایە بۆ دەستهەلاتێ و پاراستنا فرەهیییا مەرجەعییەتان و رێگریکرن ل دوبارە بەرهەمهینانا ستەمکاریێ ب ناڤێ ئایینی (سیستەمێ تیۆکراسی). ژبەر هندێ هەڤرکییا د ناڤبەرا هەردو قوتابخانەیان دا نە ب تنێ جوداهییەکا فەقیهی یا سادە بوو، بەلکو جوداهی بوو ل سەر سروشتێ دەستهەلاتێ ب خۆ: ئەرێ دەولەتا ئیسلامی پێدڤی ب ئێک سەرکردێ ب هێز و خودان بڕیارە، یان پێدڤی ب سیستەمەکێ شورایی یە کو دەستهەلاتێ د ناڤبەرا چەند فەقیهان دا دابەش بکەت؟

د واقعیێ شیعە یێ سەردەم دا، چو دیتن ب شێوەیەکێ تمام د هەمی ژینگەهان دا سەرنەکەفت. ل ئیرانێ تیۆرییا سەید خومەینی وەک بنگەهێ فەرمی یێ سیستەمێ سیاسی ما و پاشتر سەید عەلی خامنەیی وەک رێبەرێ بلند یێ کۆمارا ئیسلامی بەردەوامی پێ دا. بەلێ ل نەجەفێ، ئاراستەیەکێ دی ما کو مەیلا وی بۆ کێمکرنا دەستێوەردانا مەرجەعییەتێ د حوکمرانییا راستەوخۆ دا هەبوو، وەک د رێبازا سەید عەلی سیستانی دا دیار دبیت یێ کو رۆلەکێ ئەخلاقی و رێنمایی ددەتە مەرجەعییەتێ پتر ژ هندێ کو دەستهەلاتەکا جێبەجێکار یا حوکمران بیت و د ناڤبەرا ڤان هەردو ئاراستەیان دا قوتابخانەیا شیرازی بەردەوام بوو د داخوازکرنا شێوازەکێ نێزیکتر ژ فرەهی و شورایێ.

ب ڤی شێوەی دشێین بێژین کو تیۆرییا خومەینی ژ لایێ سیاسی و دیرۆکی ڤە یا هەرە کارتێکەر بوو چونکو ب شۆرەشەکا سەرکەفتی و دەولەتەکا هەبووی ڤە هاتە گرێدان، د دەمەکێ دا تیۆرییا شیرازی نوینەراتییا بزاڤەکێ دکر بۆ دوبارە هەڤسەنگکرنا د ناڤبەرا دەستهەلاتا ئایینی و فرەهیێ د ناڤ جڤاکێ شیعە دا. و پرسیار د ناڤبەرا هەردوو قوتابخانەیان دا هەتا ئەڤڕۆ یا مای: ئەرێ هێزا دەولەتا ئایینی د ناڤەندیەتا بڕیارێ و ئێکگرتنا سەرکردایەتیێ دایە، یان د دابەشکرنا دەستهەلاتێ و رێگریکرن ژ قۆرخکرنا وێ دایە؟

سەبارەت مەرجەعییەتا ئایەتوڵڵا محەمەد حەسەنی شیرازی، ئەو ل دەستپێکێ ب تەمامی دگەل دیدگەها ویلایەتا فەقیهی بوو، تەنانەت هندەک وەسا دبینن کو دیتنا وی یا تیۆری یا تمام ل سەر ویلایەتا فەقیهی و سیستەمێ حوکمرانییا ئیسلامی ل دوماهییا سالێن شێستێ یێن سەدێ بیستێ هاتینە پێشکێشکرن، ب تایبەت ل سالا ١٩٦٩ز/ ١٣٨٩ک کو سەید شیرازی رەهەندێن دەولەتا ئیسلامی و حوکمەتا شەرعی ل کەربەلا دارشتن بەری کو سەید خومەینی زنجیرا وانەبێژیێن خۆ یێن ناڤدار ل نەجەفا ئەشرەف ل سەر «حوکمەتا ئیسلامی» د کانونا دویێ و شوباتا سالا ١٩٧٠ز دا ب دوماهیک بینیت.

سەید شیرازی تیۆرییا خۆ یا سیاسی د ناڤ پشکێن ئینسکلۆپێدییا خۆ یا ئیستدلالی یا مەزن (موسوعة الفقه) دا تۆمار کربوو، ب تایبەت د بەرگێن تایبەت ب پەرتووکا «الفقه- الدولة الإسلامية» و پەرتووکا «الفقه- الحكم في الإسلام». سەرەڕای باوەرییا وی یا دەستپێکی ب ویلایەتا فەقیهێ خودان مەرج بۆ بڕێڤەبرنا ئۆممەتێ، بەلێ وی هزرا «ویلایەتا رەها یا ئێک کەس» رەد کر و پێشنیارا خۆ گەشە پێ دا دا کو ببیتە «شوراییا فەقیهان یێن مەرجەع». ل گۆرەی ڤی بنەمایی، دەولەتا ئیسلامی ب رێکا جڤاتەکا سەرکردایەتی دهێتە بڕێڤەبرن کو مەرجەعێن تەقلید یێن دیار تێدا بن یێن کو ئۆممەت وان هەڵدەبژێریت، دا کو فرەهی مسۆگەر بیت و رێ ل ستەمکارییا دەستهەلاتێ بهێتە گرتن.

جوداهییا رێکاری د ناڤبەرا «تیۆریزەکرنا نڤێساری» و «جێبەجێکرنا شۆرەشگێڕی» وەل گەلەک دیرۆکنڤیس و ڤەکۆلەرێن شیعە کر کو جەخت ل سەر «رویدانا کارا» بکەن نەک ب تنێ «دەقێ نڤێساری»؛ چونکو سەید خومەینی ب تنێ ب پێشکێشکرنا هزرێ نەوەستا، بەلکو ب وێ هزرێ سەرکردایەتییا شۆرەشەکا جەماوەری کر کو سیستەمێ شاهی ژ ناڤ بر و ل سەر بنیاتێ وێ دەولەتەکا راستی ل سەر ئەردی ئاڤا کر. ئەڤ سەرکەفتنا کریاری یا مەزن وەل ناڤێ خومەینی کر کو ژ لایێ دیرۆکی ڤە هەمی پێشنیارێن هەڤتەریب یان یێن بەری خۆ د ڤی واری دا داعویریت. سروشتێ حەوزەیی یێ تەقلیدی د ژینگەها زانستی یا حەوزەیان دا، سەیری ویلایەتا فەقیهی ناکەت وەک داهێنانەکا نوی بۆ چو ژ وان، بەلکو وەک ڤەکۆلینەکا فەقیهی یا کەڤن دبینیت کو دگەهیتە موحەققێ کەرەکی و مەلا نەراقی؛ ل سەر ڤی بنیاتی، ژێدەرێن تەقلیدی پێشنیارا خومەینی یان شیرازی وەک «خویندن و گەشەپێدان» ل سەر دەقەکێ فەقیهی یێ کەڤن پۆلین دکەن و ژبەر هندێ حەوزەیێن تەقلیدی (کو پڕانییا وان بێلایەنن یان ویلایەتا سیاسی ب بنەڕەت رەد دکەن) پێدڤی ب جوداهیکرنێ د پێشوەختییا دەمی دا د ناڤبەرا هەڤچەرخان دا نابینن.

ژ لایێ خۆ ڤە، سەید شیرازی پشتەڤانییا شۆرەشا ئیسلامی ل ئیرانێ د دەستپێکا وێ دا کر، بەلێ پشتی جێگیربوونا دەستووری و جێبەجێکرنا شێوازێ «وەلیێ تاکی یێ رەها: الولایة المطلقة للفقیه» د دەستوورێ ئیرانی دا، شیرازی دژی ڤی جۆرێ حوکمرانیێ راوەستا و رەخنە ل نەبوونا شورایێ و سەرکوتکرنا فرەهیییا مەرجەعییەتێ گرت. ئەڤ جوداهییە بوو ئەگەرێ پێکدادانەکا سیاسی یا درێژ دگەل سیستەمێ ئیرانی و سەپاندنا ئاکنجیبوونا زۆرەملێ ل سەر شیرازی ل قوم هەتا مرنا وی، کو ئەڤێ چەندێ وەل دەزگەهێن راگەهاندن و دەزگەهێن کولتووری یێن شیعە یێن گرێدای دەولەتێ کر کو میراتێ وی پشتگوهـ بێخن یان ب ئەنقەست پەراوێز بێخن دا کو ئیمام خومەینی وەک ب تنێ بابێ روحی و داهێنەرێ تاکی یێ تیۆرییا سەردەم نیشان بدەن.

ئەڤ چەندە بوو ئەگەر کو تەوەرێ شیرازی پێداچوونەکا ستراتیژی یا گشتگیر د سروشتێ هەبوونا خۆ دا د فەزایێ گشتی دا بکەن؛ ڤێجا ب هێدی هێدی ژ پێکدادانا سیاسی یا راستەوخۆ و کارێ بزاڤا چەکداری دویرکەفتن و بەرێ خۆ دانە ستراتیژییەتەکا جێگیر کو ل سەر بنیاتێ بەرفرەهبوونا راگەهاندن و دەزگەهی یا چڕ ئاڤا ببوو، کو ئەڤە د زانستێ جڤاکناسیێ ئایینی دا ب قووناغا «تەقسەنەکرنا تەشەیوعێ»(گوهۆڕینا شیعەگەریێ بۆ رێورەسمان) دهێتە نیاسین. ئەڤ ستراتیژییەتا نوی د زێدەگاڤییا مەزن و زێدەکرنا رێورەسم و درووشمێن حسێنی دا دیار بوو هەتا سنوورێن بێ وێنە د دیرۆکێ دا و گوهۆڕینا وان بۆ ناسنامەیا بینراو و هزری یا سەرەکی یا تەوەری. شیرازییان بەرەڤانییا فەقیهی و راگەهاندنێ یا سەخت ژ رێورەسمێن مشتومڕاوی د ناڤ مالا شیعە و دەرڤەی وێ دا کر، وەک تەتبیر(لێدانا سەران ب شمشێران) و مەشین ل سەر پشکۆیان و خشین ل سەر زکی بەر ب مەزاران و ئەڤە وەک هێلێن سۆر دانان کو مەزهەبی جودا دکەن و دپارێزن ژ حەلیانا سیاسی یان دەستبەرداربوونا عەقیدی. بۆ جێگیرکرنا ڤی ئاراستەی و بەلاڤکرنا وی ل سەر ئاستێ جیهانێ، مەرجەعییەتا شیرازی (کو سەرکردایەتییا وێ یا روحی پشتی مرنا محەمەد شیرازی بۆ برایێ وی مەرجەعێ نوکە سەید (سادق شیرازی) هاتیەڤەگوهاستن) ئیمپراتۆرییەتەکا ئاسمانی یا مەزن و بەرفرەهـ دامەزراند کو کەناڵێن تەلەفزیۆنی وەک «الأنوار» و «فدك» و «الإمام الحسين» دگرتە خۆ، کو مەجلیسێن تازیێ و لەتیمێ و رێورەسمێن توند ژ کەربەلا و پایتەختێن جودا یێن جیهانێ ب شەڤ و رۆژ بەلاڤ دکەن. ئەڤ نوقمبوونە د «رێورەسمان» دا هێلێن روو ب روو بوونا هزری و هەڤرکیێن توند و بەردەوام د ناڤبەرا قوتابخانەیا شیرازی و تەوەرێن شیعە یێن هەڤڕک د گۆڕەپانێ دا دروست کرن. ژ لایەکێ ڤە، شیرازی ب ئاشکرا دگەل سیستەمێ ئیرانی دکەڤنە پێکدادانێ یێ کو کارێن وەک تەتبیرێ ب فەرمی د ئەدەبیاتێن خۆ یێن سیاسی دا قەدەغە دکەت ب بهانەیا هندێ کو وێنەیێ مەزهەبێ شیعە تێک ددەت و ب شێوەیەکێ نە ئەقلانی ل هەمبەر رایا گشتی یا جیهانی نیشان ددەت و ژ لایەکێ دی ڤە، تەوەرێ شیرازی ب رێکا سەکۆیێن خۆ هێرشێن هزری یێن توند دکەنە سەر حەوزەیێن زانستی یێن نووخواز (وەک رێبازا سەید محەمەد حسێن فەزلوڵڵا ل لوبنانێ یان هندەک ناڤەندێن حەوزەیی یێن سەردەم ل نەجەفێ). ئەویێن پتر بەحس لێ دهێتە کرن د ناڤ ناڤەندا حەوزەیی دا ئەڤەنە: سەید عەلی سیستانی و سەید بەشیر نەجەفی و سەید محەمەد سەعید حەکیم و هندەک ژ قوتابیێن قوتابخانەیا خۆئی یا تەقلیدی ب گشتی. و جوداهی دگەل وان یا مەزنە ب تایبەت د تەتبیر و رێورەسمێن ئایینی و شێوازێ مینبەرێ حسێنی و چالاکییا راگەهاندن و رێکخستنا شیرازییان و هزرا ‹›مەرجەعییەتا جەماوەری›› ل هەمبەر ‹›مەرجەعییەتا حەوزەیی یا هێمن››. و هندەک گۆتارێن توند بەرامبەر دایکێن باوەرداران و هەڤالان یان سیمبۆلێن ئیسلامی. بەلێ ئەو کەسایەتییا کو ژ لایێ دیرۆکی ڤە وەک خودان توندترین جوداهی دگەل هێلا شیرازی ژ لایێ هزری و حەوزەیی ڤە دهاتە دیتن ئەوە: سەید ئەبو قاسم خۆئی(مرن ١٩٩٢ز)؛ چونکو قوتابخانەیا نەجەف یا خۆئی نوینەراتییا رێبازا تەقلیدی یا پارێزگار دکەت کو جودایە ژ بزاڤ و رێکخستنا شیرازی، هەروەسا: سەید محەمەد باقر سەدر(مرن ١٩٨٠ز) ژ لایێ سیاسی و رێکخستنی ڤە ب تەمامی دگەل شیرازییان نەبوو، سەرەڕای هەبوونا هندەک خالێن هەڤپشک یێن ئیسلامی یێن گشتی د ناڤبەرا وان دا. و د دەمێ نوکە دا هەستیاریێن دیار د ناڤبەرا جەماوەرێ شیرازییان و هندەک ناڤەندێن نەجەف یێن نێزیکی سیستانی هەنە، بەلێ زۆربەی جاران ب شێوازێ پێکدادانا راستەوخۆ ناهێنە راگەهاندن.

یا گرنگە جوداهی بهێتە کرن د ناڤبەرا جوداهییا زانستی/رێبازی و جوداهییا کەسی؛ چونکو گەلەک ژ مەرجەعان ب ئاشکرا هێرشێ ناکەنە سەر سەید شیرازی، بەلێ رێبازا وی یا رێورەسمی و رێکخستنی وەرناگرن. یا کو ب ئاشکرا داخوازا پاقژکرنا رێورەسمان و دوبارە خواندنا میراتێ دیرۆکی دویر ژ زێدەگاڤیێ دکر؛ چونکو شیرازی د وان داخوازان دا پیلانەکا ڤەشارتی دبینن بۆ لاوازکرنا سیمبۆلییەتا حسێنی و یێن دەست ب رێبازا خۆ یا تایبەت ڤە گرتین کو ب رێکخستنەکا بزاڤی دەستپێکر کو هەوڵ ددا سیستەمێن کەنداڤی ب رێکا کودەتایان بگوهۆڕیت و ب سیستەمەکێ رێورەسمی یێ بهێز ب دوماهیک هات کو ناسنامەیا شیعە دوبارە بەرهەم دئینیت و ژ کەربەلا ب رێکا شاشە و مەوکەب و مینبەران ل دەوروبەری جیهانێ دارێژیتەڤە.

نیشانێن دەستپێکی یێن بزاڤا شیرازی ل سالێن شێستێ یێن سەدێ بیستێ د ناڤ کەربەلا دا دەست ب دیاربوونێ کربوون، ئەو باژێرێ ئیراقی یێ خودان سیمبۆلییەتا حسێنی یا بهێز، دا کو رێبازەکا هزری و بزاڤی یا هەڤتەریب و د هەمان دەم دا جودا، ژ حەوزەیا نەجەف یا تەقلیدی پێکبینیت کو جەخت ل سەر سەرکردایەتییا زانستی یا هێمن بۆ شیعەیێن جیهانێ دکر. مەرجەعێ کۆچکری سەید «محەمەد حسێنی شیرازی» سەرکردایەتییا ڤێ وەرچەرخانێ کر، ب پشت بەستن ب هەڤپەیمانییەکا خێزانی و میراتی یا نێزیک دگەل خوارزایێن خۆ: محەمەد تەقی مودەرسی و برایێ وی هادی مودەرسی. ئەڤ هەڤپەیمانییە ب تنێ پەیوەندییەکا خزمایەتی نەبوو، بەلکو تەواوکەرییەکا وەزیفی و ئایدیۆلۆژی بوو کو بنیاتێ وێ چەندێ دانا یا کو د ئەدەبیاتێن شیعە دا ب «بزاڤا ریسالی» (الحركة الرسالية) دهێتە نیاسین؛ کو ل سالا ١٩٦٧ز هاتە دامەزراندن و ئەو دیرۆکە یا کو رێکخراو وەک دەستپێکا دامەزراندنا “بزاڤا ریسالی” ل ئیراقێ دبینیت و پاشتر گەشە کر بۆ رێکخراوا کارێ ئیسلامی ل سالا ١٩٧٩ز کو ب شێوەیەکێ فەرمی پشتی شۆرەشا ئیرانێ ل سالا ١٩٧٩ز هاتە پەسەندکرن، کو تێدا سەید محەمەد شیرازی ئەرکێ دابینکرنا پەردەیا فەقیهی و مەرجەعییەتا بلند ب ستۆیێ خۆ ڤە گرت، د دەمەکێ دا سەید محەمەد تەقی مودەرسی ژ کەربەلا خەریکی دارشتنا سیستەمێ تیۆری و هزری و نووکرنا گۆتارا شیعە یا پابەند ب کارێ حزبی یێ رێکخستی بوو، ب کارتێکرنا ئەدەبیاتێن بزاڤێن شۆرەشگێڕ یێن سەردەم و ب کارئینانا جۆشا سۆزداری یا گرێدای ب ناسنامەیا کەربەلایی.

ئەڤ پێشنیارێن هزری ب لەز گوهۆڕین بۆ پێکهاتەکێ رێکخستنی یێ کارا ل سەر ئەردی دگەل دامەزراندنا «رێکخراوا کارێ ئیسلامی» ل ئیراقێ د سالێن حەفتێ دا وەک بالەکێ جێبەجێکار بۆ روو ب روو بوونا سیستەمێ پارتا بەعس، بەلێ ئاسۆیێن بزاڤی یێن تەوەری ب شێوەیەکێ دراماتیکی بەرفرەهـ بوون پشتی سەرکەفتنا شۆرەشا ئیسلامی ل ئیرانێ ل سالا ١٩٧٩ز ب سەرکردایەتییا سەید خومەینی؛ شیرازییان د ڤێ وەرچەرخانا دیرۆکی دا دەلیڤەیەکا زێڕین دیت بۆ ڤەگوهاستنا هزرێن خۆ ژ تیۆریزەکرنێ بۆ جێبەجێکرنا مەیدانی یا بەزاندنا سنووران ب رێکا هەڵبژاردنا بژاردەیا «هناردەکرنا شۆرەشێ» د دەڤەرا کەنداڤی دا. و ب هەماهنگییەکا لۆجستی و ئۆپەراسیۆنی یا پێشوەخت دگەل بالێن رادیکال د ناڤ پاسدارێن شۆرەشا ئیرانێ دا، شانشینا بەحرەینێ بوو گۆڕەپانا سەرەکی بۆ وەرگێڕانا ڤێ حەزا سیاسی یا شۆرەشگێڕ، کو تەوەرێ شیرازی ل وێرێ «بەرەیا ئیسلامی بۆ رزگارکرنا بەحرەینێ» وەک لقەکێ هەرێمی یێ رێکخراوا کارێ ئیسلامی ل ژێر سەرکردایەتییا راستەوخۆ یا هادی مودەرسی دامەزراند، یێ کو بۆ چەند سالان ل پایتەختێ «مەنامە» ئاکنجی ببوو و بنگەهەکێ جەماوەری یێ بەرفرەهـ ئاڤا کربوو ب رێکا بڕێڤەبرنا «سندوقا حسێنی» و راکێشانا تەخێن بەرفرەهـ ژ گەنجێن شیعە یێن ب جۆش.

ئەڤ هێزا شۆرەشگێڕ گەهشتە لووتکەیا خۆ د کانونا ئێکێ سالا ١٩٨١ز دا، دەما «بەرەیا ئیسلامی بۆ رزگارکرنا بەحرەینێ» پلانا هەوڵەکا کودەتایا چەکداری دانای و جێبەجێ کری کو دلێ سیستەمێ حوکمرانییا پاشایەتی کربوو ئارمانج و دامەزراندنا کۆمارەکا ئیسلامی یا تیۆکراسی کو دویڤچوونا هێلا ریسالی بکەت. دەزگەهێن ئەمنی یێن بەحرەینێ ئەڤ پلانە د خۆلەکێن دوماهیکێ دا پووچ کر و ب دەهان کەسێن تێوەگلاى دەستەسەر کرن کو کەفتنە بەر دادگەهکرنێن ناڤدار، د دەمەکێ دا سەرکردایەتیێن بلند و ل سەرێ وان هادی مودەرسی، شیان بڕەڤن و پەنایێ ببەنە بەر تەهرانێ.

دگەل گوهۆڕینا هەڤسەنگیێن سیاسی د سەدەیێن پاشتر دا و دەرچوونا لێبۆڕینا پاشایەتی ل بەحرەینێ ل دەستپێکا هەزارەیا نوی، جەمسەرێن ڤی تەوەری ڤەگەڕیانە ناڤ گۆڕەپانا گشتی و هەوڵدان خۆ دگەل واقعی سیاسی یێ نوی بگونجینن ب رێکا دامەزراندنا قەوارەیەکێ ئاشکرا یێ یاسایی کو ب ناڤێ «کۆمەڵەیا کارێ ئیسلامی» (أمل) دهاتە نیاسین، کو بەردەوام بوو د هەلگرتنا میرات و ئەدەبیاتێن قوتابخانەیا شیرازی هەتا کو هاتە قەدەغەکرن و ب شێوەیەکێ یاسایی ژ لایێ دەستهەلاتێن بەحرەینێ ڤە پشتی ئالۆزیێن سالا ٢٠١١ز هاتە ژناڤبرن.

ژ لایەكێ دیڤە، چەمكێ )ویلایەتێ فەقیهی:ولاية الفقيه) پشتەڤانێن خۆ هەبوون، ب تایبەتی د ناڤ سەرۆك و كادرێن حزبێن ئیسلامی یێن شیعە دا، زێدەباری بزاڤ و ڕێكخراوێن «ولائی» یێن كو خۆ ب وەلیێ فەقیهی ڤە گرێدەن، وەكی: حزبا دەعوا ئیسلامی، حزبوڵڵایێ لوبنانی، حزبوڵڵایێ ئیراقی، بزاڤا نوجەبا و یێن دی.

ئەوێن كو دیارترین پشتەڤانێن ویلایەتێ فەقیهی یا گشتی یان یا ڕەها (المطلقة) بوون ئەڤەنە:

١- ئایەتوڵڵایێ مەزن عەلی خامنەیی: ڕێبەرێ شۆڕشا ئیرانێ پشتی دوورئێخستنا ئایەتوڵڵایێ مەزن حوسێن عەلی مۆنتەزیری ژێ، هەرچەندە خامنەیی ل دەمێ وەغەركرنا خومەینی ل سالا ١٩٨٩ێ نەگەهشتبوو پلەیا ئیجتیهادێ (ئایەتوڵڵا)، بەلكو د ڕتبەیا (حجة الإسلام والمسلمين) دا بوو.

٢- ئایەتوڵڵا محەمەد باقر سەدر (ل سالا ١٩٨٠ێ هاتە سێدارەدان): هزرڤانەكێ مەزنێ ئیسلامی بوو، پشتەڤانییا خۆ بۆ هزرا دەولەتا ئیسلامی دیار كر و دۆزینەك (تنظير) پێشكێش كر كو نێزیكی ویلایەتا گشتی بوو، هەرچەندە د هندەك هوشمەندییان دا دگەل تیۆرییا سەید خومەینی جودا بوو.

٣- ئایەتوڵڵا محەمەد محەمەدسادق سەدر -سەدرێ دوویێ- (ل سالا ١٩٩٩ێ وەغەر كریە): پشتەڤانییا تیۆرییا «ویلایەتێ فەقیهی» یا گشتی دكر و وەكی دارشتنا شەرعی یا دروست بۆ برێڤەبرنا جڤاكێ ئیسلامی ددیت. هەروەسا دانپێدان ب مەرجەعییەتا ئیمام خومەینی كر و سەردەمێ پرۆژێ وی یێ ئیسلامی بلند نرخاند، د هەمان دەم دا یێ حەریص بوو ل سەر سەربخۆییا حەوزەیا زانستی ل نەجەفا ئەشرەف. هەلویستێ وی د ئەڤان خاڵان دا كورت دبیت:

ویلایەتێ فەقیهی: باوەری ب ویلایەتا گشتی یا فەقیهێ (الجامع للشرائط) هەبوو و ددیت كو فەقیهـ نە ب تنێ دادوەرن بەلكو فەرمانڕەوایێن شەرعینە ل سەر ئۆممەتێ و ویلایەت بەرفرەهـ دبیت دا كو بوارێن سیاسی و جڤاكی یێن برێڤەبرنا دەولەتا ئیسلامی و ڕێبەرایەتییا ئۆممەتێ بگریتە خۆ.

مەرجەعییەتا ئیمام خومەینی: دانپێدان ب مەرجەعییەتا ئیمام خومەینی دكر و د ڤەكۆلینێن وی یێن فقهی دا (وەكی بەرگێ هەشتێ ژ كتاب البيع) دیار کریە كو ڕێبەرایەتییا كۆمارا ئیسلامی ل ئیرانێ پێنگاڤەكا گرنگە د پرۆژێ ئیسلامی دا.

دۆزینا هزری: په‌رتووك و ڤه‌كۆلین ل سەر هوشمەندیێن ئەڤێ تیۆریێ د چەندین بەرهەمێن خۆ دا كرینە، وەكی: مبحث ولاية الفقيه، پەرتووکا «ما وراء الفقه» و ڤەكۆلینێن نڤێژا ئەینیێ، دا كو ڕاستا ڕۆلێ مەرجەعێ ڕێبەر بچەسپینیت.

سیاسەت و حەوزە: سەرەڕای پشتەڤانییا وی بۆ پرۆژێ خومەینی و هەلویستێ وی یێ پێشكەفتی د دەستێوەردانا كارێ سیاسی دا و ڕەدكرنا گۆشەگیرییا زانایێن ئایینی، لێ وی بزاڤ دكر بۆ جێگیركرنا ڕۆلێ «مەرجەعییەتا ئاخێڤەر» (المرجعية الناطقة) یا سەربخۆ و بنگەهێ وێ ل نەجەفا ئەشرەف، دا كو نوێنەرایەتییا ئۆممەتێ بكەت و ل ناڤخۆ ڕێبەرایەتیێ بكەت د بن سێبەرا بارودۆخێ وی دەمی یێ ئیراقێ دا.

٤- ئایەتوڵڵایێ مەزن كازم حائیری: ئێك ژ دیارترین پشتەڤانێن سەردەمە بۆ ویلایەتێ فەقیهی یا ئیرانی و ئێك ژ دیارترین قوتابیێن محەمەد باقر سەدرە. ئایەتوڵڵایێ مەزن سەید كازم حائیری ب ئێك ژ دیارترین پشتەڤانێن تیۆرییا «ویلایەتا گشتی یا فەقیهی» دهێتە نیاسین. ئەو دبینیت كو فەقیهێ جامع لشەرایت خودان ویلایەتەكا تەشریعی و جێبەجێكارە د برێڤەبرنا كاروبارێن ئۆممەتا ئیسلامی دا و دەسەڵاتێن بەرفرەهـ د ڕێڤەبرنا دەولەتا ئیسلامی دا هەنە ب شێوەیەكی كو بەرژەوەندیێن عەبدان و وەلاتی د سەردەمێ غەیبەتێ دا بپارێزیت. ژ دیارترین نیشانێن هەلویست و تیۆرییا وی:

ل سەر ویلایەتا گشتی، ئەو باوەریێ ب پێدڤیبوونا دامەزراندنا «حكومەتا ئیسلامی» دكەت و بۆ وەلیێ فەقیهـ دەسەڵاتێن فەرمانڕەوایی دچەسپینیت كو ژ دەرڤەی فەتوا و دادوەریێ ب تنێ نە، دا كو ڕێبەرایەتییا جڤاكی و برێڤەبرنا كاروبارێن ئۆممەتێ بگریتە خۆ، ئەوا كو ب «ویلایەتا ڕەها» (الولاية المطلقة) دهێتە نیاسین و پشتبەستنێ ل سەر بەلگەیێن شەرعی دكەت.

دەربارەی جوداهییا د ناڤبەرا ئیمام و وەلیێ فەقیهی دا، حائیری پێ حەسیایە كو ویلایەتا مەعسوومی ڕەهایە و پشتی مرنا وی ژی بەردەوام دبیت، د دەمەكێ دا ویلایەتێ فەقیهی یا گرێدایە ب ژیانا وی و شیانێن وی یێن زانستی ڤە. هەروەسا مەرجێ «دادپەروەریێ» د وەلی دا ددەتە پێش و ئەگەر لادان یان شاشییەك ژێ پەیدا بوو، ویلایەت ئێكسەر ژ سەر دكەڤیت.

سەبارەت سنوورێن ویلایەتێ، ئەو دبینیت كو فەقیهـ خودان ویلایەتە بۆ پركرنا «دەڤەرا ڤالاتیێ» (منطقة الفراغ – واتە ئەو دەقێن شەرعی یێن ڕاستەوخۆ بۆ نەهاتین و بۆ دیتنا حاكمێ ئیسلامی دهێنە هێلان) و بۆ هەیە دەستێوەردانێ د برێڤەبرنا كاروبارێن جڤاكی دا بكەت ب شێوەیەكی كو خزمەتا بەرژەوەندیێن گشتی بكەت و كێماسیان پڕ بكەت. سەید حائیری هوشمەندییێن ئەڤێ بیر و باوەرێ و بنەگوهێن وێ ب شێوەیەكێ كویر د پەرتووکا خۆ دا «أساس الحكومة الإسلامية» دیار كرینە، كو ئەڤ پەرتووكە وەكی ژێدەرەكێ فقهی یێ گرنگ دهێتە هەژمارتن د شرۆڤەكرن و چەسپاندنا ویلایەتێ فەقیهی دا ل دەف شیعێن دوازدە ئیمامی.

دەربارەی هەلویستێ وی بەرامبەر موقتەدا سەدر، ئەڤ چەندە گوهۆڕی ژ پشتەڤانییا فقهی و سیاسی بۆ پچڕان و ڕەخنەگرتنا ئاشكرا. گۆپیتكا ئەڤێ چەندێ د هەیڤا ئابا سالا ٢٠٢٢ێ دا دیار بوو، دەمێ حائیری دەست ژ کار كێشانا خۆ ژ مەرجەعییەتێ ڕاگەهاندی ژ بەر نەساخیێ و مەزنبوونا تەمەنی و وەسیەت ل موقەلدێن خۆ كر كو دویڤچوونا ڕێبەرێ ئیرانی عەلی خامنەیی بكەن. موقتەدا سەدر و تەوەرێ وی د ڕوویێ فقهی ڤە موقەلدێن حائیری بوون و ئەو وەك مەرجەعێ خۆ ددیتن، كو ئەڤە درێژەپێدەرێ ڕێبازا مەرجەعییەتا شەهید محەمەد سادق سەدر (بابێ موقتەدا سەدری) بوو یێ كو وەسیەت كری كو ڤەگەڕن بۆ دەف وی. بەیانا ئایەتوڵڵا حائیری ڕەخنەیەكا ڕاستەوخۆ د خۆ دا دگرت بۆ موقتەدا سەدری، كو حائیری ددیت حەژێكرنا هەردو سەدرێن شەهید تێرا ناكەت و «ب تنێ گۆتن یان خودان لێكرن بەس نینە». هەروەسا هێرش كرە سەر ڕێبەرایەتییا وی كەسی یێ كو ب ناڤێ وان بزاڤێ دكەت ل دەمەكێ دا كو «بێ بەهرە ژ ئیجتیهادێ و مەرجێن دی». ئەڤ بەیانە و هەلویستە بوو ئەگەرێ بەرسڤەكا توند ژ لایێ سەید موقتەدا  سەدری ڤە، یێ كو دەست ژ کار كێشانا خۆ یا دوماهیێ ژ كارێ سیاسی و گرتنا سەرجەم دەزگەهێن سەر ب تەوەرێ خۆ ڤە ڕاگەهاندی و دیار كر كو ڕێبەرایەتییا وی یا میراتی یە ژ بابێ وی و چو فەزڵ یێن حائیری یان یێن دی تێدا نینن.

٥- ئایەتوڵڵا ناسر مەكارم شیرازی: ژ پشتەڤانێن ویلایەتا گشتی یە د ناڤ چوارچۆڤێ ئیرانی دا. باوەری ب «ویلایەتێ فەقیهی یا گشتی یا ڕەها» هەیە و دبینیت كو ئەو درێژەپێدەرێ دەسەڵاتێن پێغەمبەر و ئیمامانە (سڵاڤ لێ بن) د ڕێڤەبرنا كاروبارێن دەولەت و جڤاكی دا و پێكهێنانا حكومەتا ئیسلامی د سەردەمێ غەیبەتێ دا و برێڤەبرنا وەلاتی ل سەر بنەمایێ ئەحكامێن شەرعی ب تشتەكێ پێدڤی دبینیت بۆ پاراستنا سیستەم و ئایینی. هەلویستێ وی یێ هوشدار ژ ئەڤێ تیۆریێ ل سەر ئەڤان بنواشێن سەرەكی ئاڤا دبیت:

ژ مەرجێن وەلیێ فەقیهی: ئەو كەسێ كو ڕێبەرایەتیێ دگریتە دەست، پێدڤییە مەرجێن هوور تێدا هەبن وەكی: كفائەت، برێڤەبرن، شارەزایی د سەردەمی دا، تەقوا و دادپەروەری، دا كو بشێت جڤاكێ ئیسلامی ب سەركەفتیانە ب رێڤە ببەت.

سەبارەت سنوورێن ویلایەتێ: د تێزێن خۆ یێن فقهی دا دبینیت كو دەسەڵاتێن فەقیهی ژ دەرڤەی برێڤەبرنا «كاروبارێن حەسبی» ب تنێ نە (وەكی ئەوقاف و كاروبارێن بێ سەرپەرشتان و چاڤدێرییا هەژاران و یێن دی)، بەلكو دڤێت ویلایەتا گشتی ل سەر كاروبارێن فەرمانڕەوایی، تەشریع د ناڤ چوارچۆڤێ ئیسلامی دا و چاڤدێرییا بەرژەوەندیێن بلند یێن ئۆممەتێ ب خۆ ڤە بگریت.

سەبارەت ڕۆلێ ئۆممەتێ: سەرەڕای باوەرییا وی ب ویلایەتا كو ژ شەرعییەتێ دهێت، لێ ئەو لایەنێ جێبەجێكار و قەبوولكرنا گەلی وەكی شەنگستەکێ گرنگ دبینیت، كو خۆ ب خۆ ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ پشكدار بوو د دارشتنا ئێكەم دەستوورێ كۆمارا ئیسلامی ل ئیرانێ دا بۆ پشتەڤانیكرنا دەزگەهێن شەرعی و سیاسی. جەنابێ وی ژ دیارترین فەقێهێن پشتەڤانن بۆ بنەمایێن سیستەمێ سیاسی ل ئیرانێ و مرۆڤ دشێت سەرهەلی هوشمەندیێن بەلگەیێن وی یێن فقهی یێن كویر ببیت د پەرتووکا وی دا «ولاية الفقيه وحدودها». ئایەتوڵڵا مەكارم شیرازی یێ چالاك بوو د سەردەمێ شاهـ محەمەد ڕەزا پەهلەوی دا و ژبەر هندێ چەندین جاران هاتە زیندانكرن، بەلكو سێ جاران هاتە دوورئێخستن (نفی) بۆ چابەهار، مەهاباد و ئەنارەك.

٦- شێخ حەسەن نەسروڵڵا: سەركردێ حزبوڵڵایێ لوبنانی. شێخ حەسەن نەسروڵڵا تیۆرییا «ویلایەتێ فەقیهی» وەكی شەنگستەکێ سەرەكی یێ بیر و باوەر و سیاسی ددیت كو كارێ «حزبوڵڵا» پێ دهێتە برێڤەبرن. ئەو باوەریێ پێ دئینیت كو گوهدارییا وەلیێ فەقیهی (ڕێبەرێ بلند ل ئیرانێ) یا فەرزە و بڕیارێن وی بلندترن ژ هەر بەرژەوەندییەكا سیاسی یا ناڤخۆیی و پابەندبوون ب وێ گرەنتییە بۆ بەردەوامییا حزبێ و سەركەفتنا وێ. هەلویست و دیتنا وی بۆ ویلایەتێ فەقیهی د ئەڤان خاڵان دا كورت دبیت:

مەرجەعییەتا ڕەها: نەسروڵڵای ددیت كو وەلیێ فەقیهی ڕێبەرێ شەرعی و سیاسی یێ ئۆممەتا ئیسلامی یە و بڕیارێن وی سنوورێن جوگرافی یێن كۆمارا ئیسلامی یا ئیرانێ دەرباز دكەن.

گوهدارییا فەقیهی: هەمیشە جەخت ل سەر هندێ دكر كو بڕیارێن وەلیێ فەقیهی د پێدڤینە و وەكی ئەركەكێ شەرعی دهێنە هەژمارتن.

پەیوەندییا ئەندامی دگەل ئیرانێ: ددیت كو گرێدانا حزبا وی ب ئیرانێ و ویلایەتێ فەقیهی ڤە گرێدانەكا ئەندامی (عضوی) و جەوهەری یە و هەمیشە دیار دكر كو حزب پشكەكە ژ پرۆژێ ئیسلامی یێ گشتی یێ كو وەلیێ فەقیهی سەرپەرشتییا وێ دكەت.

ئامادەكاری بۆ دەركەفتنێ (الظهور): سەحدكرە ویلایەتێ فەقیهی وەكی پشكەك ژ پرۆژێ بیر و باوەری یێ مەزنتر یێ كو ئارمانجا وێ ئامادەكاری یە بۆ دەركەفتنا ئیمام مەهدیێ چاڤەڕێكری.

ب هەر حال، تیۆرییا ویلایەتێ فەقیهی وەرچەرخانەكا مەزن د هزرا سیاسی یا شیعە یا سەردەم دا پەیدا كر، لێ وەكی جهێ ناكۆكی یێن كویر د ناڤخۆیا حەوزەیێن زانستی یێن شیعە دا مایە. چەندین مەرجەعێن مەزن یێن تەقلیدێ ل ئیراق، ئیران و لوبنانێ دژی وی ڕاوەستان، چ ژ لایێ فقهی ڤە یان ژ لایێ سیاسی ڤە و ددیتن كو ئەڤە دەرئەنجامێ ئیجتیهادەكا نەپێدڤی یە و نە ژ نەگۆڕێن (ثوابت) مەزهەبێ شیعەیە. زێدەباری ژمارەیەك ژ زانایێن مەزن یێن شیعە یێن گرێدای ب مەرجەعییەتان ڤە یان یێن سەربخۆ، وەكی محەمەد جەواد موغنیە یێ لوبنانی. ئەڤ هەڤڕكی و مشتومڕە هەتا ئەڤڕۆ ژی یا بەردەوامە د ناڤبەرا وی كەسی یێ كو دبینیت ویلایەتێ فەقیهی گرەنتی یە بۆ پاراستنا ئیسلام و دەولەتێ و وی كەسی یێ كو وێ وەكی دەركەفتن ژ كەلەپوورێ شیعە یێ تەقلیدی یێ ئاڤاكری ل سەر سەربخۆییا مەرجەعییەتێ ژ دەسەڵاتا سیاسی دبینیت.

ناكۆكی ل سەر تیۆرییا ویلایەتێ فەقیهی ئێدی نە ب تنێ مشتومڕەكێ فقهی یێ ناڤخۆیی بوو د ناڤبەرا زانایێن شیعە دا، بەلكو دگەل بۆرینا دەمی گوهۆڕی بۆ ئێك ژ گرنگترین فاكتەرێن كاریگەر د دارشتنا هەڤسەنگییێن سیاسی و ئەمنی دا ل ڕۆژهەڵاتا ناوەڕاست، ب تایبەتی ل ئیراق، لوبنان و دەڤەرا كەنداڤێ عەرەبی. هەڤڕكییا د ناڤبەرا قوتابخانەیا تەقلیدی (کو مەرجەعییەتا نەجەفێ نوێنەرایەتییا وێ دكەت) و قوتابخانەیا شۆڕشگێڕ (کو قومێ پشتی شۆڕشا ئیرانێ ل سالا ١٩٧٩ێ چەسپاند) سنوورێن حەوزەیێن زانستی دەرباز كرن دا كو ببیتە پشكەك ژ هەڤڕكییا هەرێمی یا بەرفرەهتر د ناڤبەرا ئیران، ویلایەتێن ئێکگرتییێن ئەمریکا و ئیسرائیلێ دا، دگەل هەمی ڕەهەندێن بیر و باوەری، سیاسی و جیۆپۆلیتیكی یێن ئالۆز.

كۆمارا ئیسلامی یا ئیرانێ شیا تیۆرییا ویلایەتێ فەقیهی ب كار بینیت د ناڤ پرۆژەكێ سیاسی یێ فرە-سنوور دا، یێ كو كاردكەت ل سەر كۆمكرنا د ناڤبەرا بیر و باوەرا مەهدەوی و هزرا «ئامادەكاری بۆ دەركەفتنێ» و د ناڤبەرا ئاڤاكرنا تۆڕێن هەژموونا هەرێمی دا ب ڕێكا بزاڤ و ڕێكخراوێن چەكدار و سیاسی یێن گرێدای ب وێ ڤە. ژ ڤی دەرگەهی، چەمكێ «مەرجەعییەتێ» نەما چەمكەكێ ئایینی یێ پاقژ، بەلكو گوهۆڕی بۆ ئامرازەكێ هەژموونا سیاسی و ستراتیژی، ب تایبەتی پشتی كو تەهران خۆ وەك چەقێ جیهانا شیعە و سەركردێ ئەوی تشتێ دهێتە نیاسین ب «تەوەرێ بەرگریێ» (محور المقاومة) ددیت بەرامبەر ویلایەتێن ئێکگرتییێن ئەمریکا و ئیسرائیلێ.

ل بەرامبەر، مەرجەعییەتا نەجەفێ، ب تایبەتی د سەردەمێ مەرجەعێ باڵا عەلی سیستانی دا، پاراستنا دیتنەكا پارێزگارتر كر بەرامبەر سیاسیكرنا مەرجەعییەتێ و گوهۆڕینا وێ بۆ دەسەڵاتەكا فەرمانڕەوا یا ڕاستەوخۆ. ئەڤ چەندە ب ڕوونی د هەلویستێ برێڤەبرنا دەولەتا ئیراقێ دا پشتی سالا ٢٠٠٣ێ دیار بوو، دەمێ نەجەفێ بانگەشە بۆ ئاڤاكرنا سیستەمەكێ سیاسی كری یێ كو پشتبەستنێ ل سەر هەلبژارتن، دەستوور و هەڤسەنگییا جڤاكی دكەت، دگەل مانا مەرجەعییەتێ د جهێ ڕێنماییا گشتی دا نەك فەرمانڕەواییا ڕاستەوخۆ. ئەڤ جوداهییە جۆرەكێ دوفاقیێ (الازدواجية) د ناڤ ژینگەهەکا شیعە دا ب خۆ پەیدا كر د ناڤبەرا پرۆژێ «دەولەتا بیر و باوەری» یا گرێدای ب ویلایەتێ فەقیهی ڤە و پرۆژێ «مەرجەعییەتا تەقلیدی» یێ كو بزاڤێ دكەت بۆ پاراستنا سەربخۆییا حەوزێ ژ دەسەڵاتا سیاسی یا ڕاستەوخۆ.

سەبارەت لوبنانێ، ئەڤ لێكدابڕانە ئالۆزتر دیار بوو؛ چونكو پشكەك ژ تائیفەیا شیعە گرێدا ب پرۆژێ ئیرانی ڤە ب ڕێكا حزبوڵڵا ب ڕێبەرایەتییا سەید حەسەن نەسروڵڵا یێ كو ویلایەتێ فەقیهی د ڕوویێ بیر و باوەر و سیاسی ڤە وەرگرتی، د دەمەكێ دا كو كەسایەتیێن ئایینی و هزری یێن شیعە یێن دی مانە مایل بۆ سەربخۆییا بڕیارا لوبنانی ژ مەرجەعییەتا سیاسی یا ئیرانی، وەكی د هەلویستێن چەندین زانا و ڕەوشەنبیرێن شیعە دا دیار بوو یێن كو نەڕازیبوونا خۆ دیار كری ل سەر گرێدانا تائیفەیا شیعە یا لوبنانی ب پرۆژێ هەرێمی یێ ئیرانی ڤە ب شێوەیەكێ تەمام.

د دەڤەرا كەنداڤی دا، ئەڤێ لێكدابڕانێ هاریكاری كر د زێدەبوونا هەستیارییا پەیوەندییا د ناڤبەرا سیستەمێن سیاسی یێن كەنداڤی و كۆمەلێن شیعە یێن ناڤخۆیی دا، ژبەر ترسا بكارهێنانا ڕەهەندێ بیر و باوەر و مەهدەوی د هەڤڕكیێن سیاسی یێن هەرێمی دا. دەولەتێن كەنداڤی سەحدەكەنە پرۆژێ ویلایەتێ فەقیهی وەكی پرۆژەكێ سیاسی یێ بەرفرەهخواز كو سنوورێن نیشتمانی دەرباز دكەت، د دەمەكێ دا ئیران دبینیت كو هەژموونا وێ یا هەرێمی پشكەكە ژ «پاراستنا بێهێزان(مستضعفين)» و ڕوو ب ڕووبوونا «خۆسەپێنەرییا جیهانی (الاستكبار العالمي)»، كو ئەڤە گۆتارەكە پشكداریێ ددەتە هەڤڕكیێ ب ڕەهەندەكێ ئایینی كو تێدا سیاسی گەل بیر و باوەرێ تێكەڵ دبیت.

ژ ڤی دەرگەهی، پاشەڕۆژا هەڤڕكیێ د دەڤەرێ دا نە ب تنێ گرێدایە ب هەڤسەنگییێن سەربازی یان سیاسی ڤە، بەلكو هەروەسا گرێدایە ب سروشتێ پێشكەفتنا ناڤخۆیی یا هزرا شیعە ب خۆ و سنوورێن پەیوەندییا د ناڤبەرا مەرجەعییەت و دەولەتێ دا و د ناڤبەرا بیر و باوەرا مەهدەوی و كارێ سیاسی دا. هەر چەند ویلایەتێ فەقیهی د ڕەهەندێ خۆ یێ سیاسی و سەربازی دا بەرفرەهـ ببیت، ناكۆكی دگەل مەرجەعییەتێن تەقلیدی زێدەتر دبیت ئەوێن كو دترسن حەوزەیا زانستی د ناڤ پرۆژێ دەولەتا شۆڕەشگێڕ دا بحەلیێت و هەروەسا دڵگرانییا هەرێمی ژ گوهۆڕینا هەڤڕكیێن سیاسی بۆ هەڤڕكییێن خودان سیبەرێن ئایینی و مەزهەبی زێدەتر دبیت.

ب ڤێ چەندێ مرۆڤ دشێت بێژیت كو لێكدابڕانا د ناڤبەرا قوم و نەجەفێ دا و د ناڤبەرا ویلایەتێ فەقیهی و قوتابخانەیا تەقلیدی دا، نەما ناكۆكییەكا فقهی یا سنووردار، بەلكو بوو ئێك ژ كلیلێن سەرەكی بۆ تێگەهشتنا سروشتێ هەڤڕكییا ئیرانی-ئەمریكی-ئیسرائیلی و ڕەنگڤەدانێن وێ یێن بەردەوام لسەر ئیراق، لوبنان و كەنداڤی، د دەڤەرەكێ دا كو هێشتا ل سەر وەزنێ تێكەڵبوونا كویر د ناڤبەرا ئایین، سیاسەت و جوگرافیا ستراتیژی دا دژیت.