گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
ھەر ژ دەسپێکا پەیدابوونا مرۆڤایەتیێ ل سەر روویێ ئەردی، رەگەزێ مێ وەکو پێکھاتەیا سەرەکی یا زێدەبوونا نفشێ ھەر بونەوەرەکی بوویە، پەیوەندییا د ناڤبەرا ژن و زەلامی دا -پترییا جارا- کەتییە ھەڤڕکیێ؛ ئەگەرێ وێ ژی دزڤڕیتە نەپێگیرییا ھەردو رەگەزان ب پرنسیپێن وێ سازشا بۆنگەرایی و ھەبوونی و پێدڤیاتییا ھەبوونا ھەڤدو د ڤێ ژیانێ دا. لەوما ژی د ھەمی وان قووناغێن مێژوویی یێن مرۆڤایەتی تێدا پەیدابووی، کەیسا ژنێ ژ وان بابەتێن گرنگ و سەرەکی بوویە بۆ ئەجیندایێن ھەر دەستھەلات و حوکمەتەکێ.
1 – خەباتا ئافرەتێ ژ ڕێنیسانسێ:
د پشكا بۆری دا دیاربوو كو هەول و بزاڤێن ئافرەتێ دبەردەوامبوون ژ بۆ چەسپاندنا هەبوون و ناسناما خۆ د ناڤ جڤاك و خێزانێ دا و ئەڤ چەندە بوونە بنگەهـ بۆ پەیدابوونا شۆرەش و بزاڤێن مەزنتر؛ چونکو هەر جار تووشی هێرش و هەڤڕكێن مەزنتر دبوو.
دیاركرنا ماوێ ڕێنیسانسێ ژی كەتییە بەر چەكووچێن ڕەخنەگران و سندانێن مێژوونڤیسان هەر ئێك ژ وان ب شێوەكی ددەتە دیاركرن، مێژوونڤیسێن هونەرێ سەردەمێ ڕێنیسانسێ ژ سەدێ سێزدێ دەستپێدكەن كو یا هەڤدەمبوو د گەل هونەرێ (كوتێ و تشیمابو) و ل دوماهییا سەدێ شازدێ ب دوماهی دهێت ئەو ژی ب كارێن (مایكل ئەنجلو و هونەرمەندێن ڤینیسیا وەكی تیتیان) یا ناڤداربوو، لێ مێژوونڤیس ب گشتی ئەو ماوێ د ناڤبەرا (1500 تاكو 1700) ب دەستپێكا چەرخێ نوی ددانن ل جهێ (چەرخێ رۆناكبیری)، خەلكی د سەدێ شازدێ دا ئەڤ زاراڤە نەدزانین بەلكو زاراڤێ (ڤەژاندن/ الاحیاء) وەكو زاراڤەكێ ئیتالی بۆ سەردەمێ رۆناكبیری بكاردئینا، ئێكەم كەس كو زاراڤێ (ڕێنیسانس) بكارئینای مێژوونڤیسێ فەرەنسی (جول میشلیە) بوو، ئەو مرۆڤەكێ نەتەوە پەرێس بوو و گەلەك ب پرنسیپێن وەلاتی ڤە گرێدای بوو ئەوێن ژ ڤەڕێژا شۆرەشا فەرەنسی پەیدابووین. د ماوێ د ناڤبەرا 1833 و 1862 «میشلیە» شیانێن خۆ تەرخانكرن بۆ پرۆژێ خۆ یێ مەزن ئەو ژی دانانا پەرتووكەكێ بوو ب ناڤێ (مێژوویا فەرەنسا) کو ژ چەندین بەرگان پێك دهات و بەرگێ (حەفتێ) ژ (مێژوویا فەرەنسا) ناڤكربوو ب (چەرخێ رۆناكبیری). هەلبەت ئەو كۆمارییەكێ پێشكەفتیبوو، نڤیسینێن وی دەنگڤەدان د ناڤ جڤاكی دا پەیدا دكر ب تایبەت ل سالا 1855 نڤیسینێن وی ڕەخنەگرتن بوون ل تەخا ئەرستوكراتی و كەنیسا. دەربارەی ئافرەتێ دیاردكەت كو (فاكتەرەكێ ئەكتیف و چالاكە د ناڤ جڤاكی دا، پشکدارییەکا باش د شكاندنا نەریتێن كەڤن و هەڤكارەكا سەرەكی بوو د گوهۆڕینێن ڕەوشەنبیری و هزری دا). ئەڤە وەسا دیاردكەت كو هەر ژ ڕۆژا ئافرەتێ بەرسینگێ هێزا زەلامان گرتی بۆ چەسپاندنا ناسناما خۆ، بزاڤ و لڤینێن جۆراوجۆر ب رێک و شێوازێن جودا ل سەرانسەری جیهانی – هەر جڤاكەك ل گۆڕەی نەریتێن خۆ – بۆ وێ بەرسینگگرتنێ ددان، لێ پترییا ژێدەران وەسا خۆیا دكەن كو بزاڤێن فەرمی یێن ئافرەتان یا هەڤدەم بوو د گەل دەستهەلات وەرگرتنا سیستەمێ «پاتریاركی» یا بابسالاریێ ل سەر ئافرەتێ، مەرەم ژ ڤی سیستەمی ئەوە كو دەستهەلات و بڕیارێن هەر تشتەكی د ژیانێ دا یێ د دەستێ زەلامی دا و ئافرەتی هیچ ماف و بڕیار د دەست دا نینە، بەلكو ئافرەت ب خۆ ژی دبیتە پارچە وەكی هەر كەرستەكێ مال و مولكێ زەلامی، لەوما ژی دەستهەلاتا ئافرەتێ تەنها خودانكرنا زارۆكان و چاڤدێرییا مالێ بوو. هەلبەت ئەڤ بێ بها و بێ دەستهەلاتییا بۆ ئافرەتێ دهات بكارئینان د سیستەمێن وەلات و میری و ئایینی ژی دا دهاتە پیادەكرن؛ چونکو پشتبەستنا وان ل سەر نەریت و تیتالێن چێكریبوو. وەكو كارڤەدان بۆ هەر ستەمەكێ ئافرەتێ ب شێوەیێن جودا جودا بەرهنگارییا وێ كرییە و سیمایێن هەمەجۆر یێن بزاڤ و چالاكیێن ئافرەتان پەیدابوون ئەڤە ژی دبوونە چریسكێن ئێكێ یێن دەركەفتنا بزاڤێن ئافرەتان. ئەڤ بزاڤە ب شێوەیێ فەرمی و بەربەلاڤ ل وەلاتێن رۆژئاڤا ل گەل چەرخێ نۆزدێ دەركەتن هەبوونێ.
ئەو دەرگەهێ بۆ ڤان بزاڤان پشتی ڕێنیسانسێ هاتین ڤەكرن پێكهاتیبوون ژ دو ڕوودانێن سەرەكی ل سەرانسەری جیهانێ، ئەو ژی:
ئێك: شۆرەشا فەرەنسی ل سالا 1789 و ئەو پاشماوە و شینوارێن ل پشت خۆ هێلاین.
دوو: شۆرەشا پێشەسازی و دەركەتنا ئامیرێن میكانیكی د بوارێ چاندن و پیشەسازیێ و پێدڤیبوون ب كاركەر و دەستێن كاركەر. د ناڤەڕاستا چەرخێ نۆزدێ دا ب سەدان ئافرەتان كار ل كارگەهێن چێكرنا كەلوپەل و بەرهەمێن خوارنێ و چێكرنا جلکان و ڕستنا پەمپی، یان وەكو خزمەتكار و لێنانكەرێن خوارنێ د ناڤ مالێن دەولەمەندان دا كار دكرن و درویشمێ ئافرەتێ د وی ماوەی دا ئەڤە بوو: «ئەو دەمێ ئەز پارەی ب دەستێ خۆ ب دەست خۆ ڤە دئینم، دێ پتر هەست ب ئازادیێ كەم».
فاكتەرێ سەرەكی ب تایبەت د «پێلا ئێكێ یا بزاڤا ئافرەتێ« دا شۆرەشا فەرەنسی بوو ل 1789، ئەڤێ شۆرەشێ چ شەڕ ژ بۆ مافێن ئافرەتێ د گەل خۆ هەلنەگرتبوون، لێ شۆرەش ب خۆ و دەركەتنا جڤاتا دامەزرێنەر یا نیشتمانی یا فەرەنسی و ڕاگەهاندنا مافێن مرۆڤی و هەڤوەلاتیبوونێ ل 1789 بوونە ڕێخۆشكەر بۆ داخوازكرنا ئافرەتێ ب:
1- پشتی بلندكرنا درویشمێ (ئازادی، یەكسانی، براینی) د شۆرەشا فەرەنسی دا، ئەڤ چەندە بوو دەلیڤەكا گونجای بۆ بزاڤێن ئافرەتان كو داخوازییا مافێن یەكسانبوونێ د گەل زەلامی بكەن.
2- دگەل بەلاڤبوونا ماركسییەتێ ل ئەوروپا ئەوا ناسیار ب سیستەمێ خۆ یێ تایبەت كو ل سەر مولكییەتا جڤاكی د ئامیرێن بەرهەمئینانێ دا دهێتە نیاسین و دەولەت ڕێڤەبرنا كارێن ئابووری د میانا پلانێن مەركەزی دا ڕێڤە ببەت، ئەڤە بوونە ئەگەر كو دەنگێ وێ ستەملێكرنا ل ئافرەتێ دهێت كرن ل سەرانسەری جیهانێ بەلاڤ ببت و هەمی پێكڤە ببنە دەنگەكێ كۆمكری و گازییا وان بۆ ئێك ئارمانج بیت.
3- بلندبوونا دەنگێ گەلەك ژ ئافرەت و نڤیسەرێن بەرەڤانكار ژ مافێن ئافرەتێ وەكی: «ئولیمب دو غوج» ئەوا ل سەر (ڕاگەهاندنا مافێن ئافرەتێ و هەڤوەلاتیبوونێ) ل سالا 1791، د نڤیسینێن خۆ دا داخوازا مافێن سیاسی و شارستانی یێن یەكسان بۆ ئافرەتێ دكر و ل سالا 1793 ژ بەر هەلویستێن وێ یێن سیاسی هاتە سێدارەدان و هندەك دبێژن هاتە تیرۆركرن، ئەڤ نڤیسینا وێ وەكو كارڤەدانەكێ بوو ژ بۆ وێ ڕاگەهاندنا ب ناڤێ (ڕاگەهاندنا مافێن مرۆڤ و هەڤوەلاتیبوونێ) ئەوا ژ لایێ (جڤاتا دامەزرێنەرا نیشتمانی)ڤە پشتی شۆرەشا فەرەنسی دەركەتی، سەرەرای وێ چەندێ كو د زمانێ فەرەنسی دا نیشانێن نێر و مێ یێن هەین، لێ بكارئینانا پەیڤا (Homme) یا فەرەنسی ب ڕامانا (مرۆڤ) دهێت و ئەو ژی ڕامان ژێ (زەلام)ە و ئەڤە ژی كێماتییەك بوو ژ بۆ هەبوونا ئافرەتێ چونکو پەیڤا (citoyen) مەرەم ژێ (هەڤوەلاتیبوون) كو ب شێوازەكێ (نێر) هاتییە نڤیسین و ئەڤە ژی دوورئێخستنا ئافرەت و نڤشێ مێ یە ژ وان مافێن ئەڤێ ڕاگەهاندنێ پێ مەرەم، شلۆڤەكار وەسا دیاردكەن كو ئەڤ ڕاگەهاندنە پتر د چارچۆڤێ ڤی شێوازی دا یە (ڕاگەهاندنا مافێن زەلاما و هەڤوەلاتیبوونێ) و ل دویڤ ڤێ چەندێ ئافرەت یا هاتییە دوورئێخستن ژ هەڤوەلاتیبوونێ و ئەڤ چەندە پالدەربوون «اولیمب دو غونج» پالددەت نڤیسینا وێ پەرتووكا ب ناڤێ (مافێن ئافرەتێ و هەڤوەلاتیبوون). هەلبەت ئەوێ نڤیسینێن خۆ ب ڤی ناڤی بەلاڤ دكر و ناڤێ خۆ یێ دروست (ماری دو غوز) ڤەشارتبوو؛ چونکو نەدڤییا ب شێوەكێ ڕاستەوخۆ بكەڤیتە بەرسینگێ ڕەخنەیێن جڤاكی. دیباجا پەرتووكا وێ ژ گەلەك بابەتان پێكهاتبوو، ژ وان ژی:
أ- ئافرەت ژ دایك دبیت یا ئازادە و دێ هەر مینیت یەكسان بەرامبەر زەلامی د وەرگرتن و پێدانا مافان دا.
ب- مەرەم ژ هەر كۆمەلەكا سیاسی پاراستنا مافێن زەلامی و ئافرەتێ یە، ئەو ماف ژی مافێن ئازادی، خۆیەتی، ئەمانەت، مافێ بەرگیركرن ژ تەپەسەركرنێ.
ج- نابیت ئافرەت بهێت تاوانباركرن یان گرتن یان دەستەسەركرن، ژبلی وان دۆخێن یاسا بڕیارێ ل سەر ددەت.
د- ژ بۆ گرەنتیكرنا مافێن ئافرەتێ و هەڤوەلاتیبوونێ پێدڤی ب دەستهەلاتا گشتی یە ودامەزراننا ڤان دەستهەلاتا ژ بۆ بەرژەوەندییا گشتی بیت.
ه- مولكییەت مافێ هەردو ڕەگەزایە چ پێكڤە بژین یان د ژێكجودابن.
و- «ماری دو غوز» ب دەستەواژەییەکا بهێز وەكو پاشگو د پەرتووكا خۆدا ئاراستەی ئافرەتان كر و دبێژیت: گەلی ئافرەتان: هشیاربن، زەنگا مێشكی ل ڤێ جیهانێ یا لێددەت، مافێن خۆ بزانن….
هەروەسا نڤیسەر «كلیر لاكومب» وەكو چالاكڤانەكا سیاسی و دامەزرێنەرا «كۆمەلا ئافرەتێن شۆرەشگێرێن كۆماری» ل سالا 1793 هاتبوو دانان، لێ ژبەر هەلویستێن وێ وكاریگەرییا وێ ل سەر پالپشتی و پشتەڤانییا داخوازیێن چەسپاندنا مافێن ئافرەتی ئەگەرەك بوو بۆ پشتی ماوەیەكی ئەو «كومەلایە» بهێت گرتن. ئەڤە و ژبلی «بولین لیون» داخواز دكر كو ئافرەت ژی چەكی هەلگریت و پشکداریێ د شۆرەشێ دا بكەت.
ئەڤە وەسا دیاردكەت كو شۆڕەشا فەرەنسی و نڤیسینێن (ولستون كرافت) خالەكا ڤەگوهێزەربوو ژ بۆ ڤەگوهاستنا بزاڤێن ئافرەتێ ژ كوژیەكێ بچویكێ گوند و دەڤەرەكێ بۆ بەربەلاڤبوون و پاشی بوون ب فەلسەفە و هەلگرتنا سیمایێن پەروەردەی.
ژێدەرێن مێژوویا شەڕان وەسا ئاماژە دكەن كو شۆرەشا فەرەنسی وەرچەرخانەكە پتریا بوارێن ژیانێ و گوهۆڕێنێن جڤاكی و سیاسی ب خۆ ڤە گرتینە، د ناڤبەرا سالێن 1789- 1799 فەرەنسا د گوپیتكا شەڕی دا دژییا و ب كودەتایا (18 برومیر) ب دووماهی هات ئەوا ل 9/ نوفمبر/ 1799 ناپۆلیون پۆنابرت پێ دەستپێكری، دڤێ كودەتایێ دا ئافرەتا فەرەنسی ڕۆلەكێ سەرەكی و سەركەتی هەبوو د شۆرەشێ دا و ب ڤێ چەندێ سەردەمێ دەستهەلاتا « لویسێ شازدێ« ب دوماهی هات و سەردەمێ «كۆماریێ» دەستپیكر. و د ڤی ماوی دا و بدەلیڤەدیتنا زەمینەسازییا بۆ ئافرەتێ هاتییە رەخساندن ل 5/10/ 1789 ب هزاران ئافرەتێن پاریس ڕێپیڤانەك دەستپێكر كو یا هەڤدەم بوو د گەل نەبوون و نەمانا «نانی» ل پایتەختێ فەرەنسا، وان ژی ئاراستا ڕێپیڤانا خۆ بۆ « كۆچكا فرسای» دا ڕێ داكو نەڕازیبوونا خۆ بگەهینن پاشا (لویسێ شازدی) و نەچاركرنا وی كو د گەل وان بزڤڕیتە پاریس و ل كۆچكا (تویلری) نیشتەجێ ببیت. و ل دویڤ ڕێنما وڕاوێژكارییا هاریكارێ خۆ «جان جوزیف مونییە» لویسێ شازدێ داخواز ژ هێزا فەوجا «فلاندەرز» كر – كو ئەو ب خۆ فەوجەكا بیانی بوو- كو بهێن كۆچكا ڤێرسای بپارێزن و د وی دەمێ فەرەنسا ژ بێ خوارن و نەبوونا نانی دنالی «لویس و هەڤژینا خۆ» میڤاندارییەکا مەزن بۆ ئەندامێن وێ فەوجێ ل كۆچكێ دانا. پشتی خەلكێ پاریس گوه ل ڤی دەنگوباسی بووی زۆر تۆڕەبوون، ئەڤان ڕەفتارێن نە بەرپرسانە یێن دەستهەلاتا فەرەنسی بۆ ئێك ژ وان ئەگەران یێن كو خەلكی ب شێوێ خۆپیشاندانا ل بەر دەرگەهێ كۆچكا فێرسای خڕڤەكری و ڕۆژا پاشتر ژ ڤان خۆپیشاندانا نێزیكی (8) هەشت هزار ئافرەتێن پاریسی ب ڕێ پیڤانەكا مەزن بەر ب كۆچكا فێرسای ڤە ب ڕێ كەتن و ئەوا ئافرەتان ژ بۆ دیتنا «»شاه لویسی» چەك وەكی تڤەنگ و شیر د گەل هەلگرتبوون، درویشمێن ئافرەتان دڤێ رێ پیڤانێ دا پێدان و دابینكرنا نانی بوو، هەڤژینا شاهی و ئەو ژیانا بلند یا تێدا دژیا ڤەگێرا و گۆت: «ئەگەر وان نان نەبیت بخۆن بلا كێكا بخۆن» ئەڤ گۆتنا وێ وەكو گالتەجاری و كێمكرن بوو بۆ خەلكێ پاریس و بتایبەت ئەو ئافرەتێن ب ڤێ ڕێ پیڤانی ڕابووین؛ چونکو ئەو ئافرەت زۆربەیا وان ئەوبوون ئەوێن ل بازاری كاردكرن وماسی دفروتن، ئەڤ پێنگاڤە ب دەستێ گەنجەكێ ل دەستپێكر دەمێ ل بازاری دهولەك هەلگرتی و و ل جادەییان دكر هەوار و گازیدكر و هێدی هێدی ئافرەت ب دویڤ كەتن و ڕێكا خۆ بەرب هوتێلا «دی فیل» كو بنگەهێ شارەوانییا پاریس ل وێرێ بوو ب ڤێ چەندێ وان كونترۆل ل سەر كەنیسا «سانت مارگریت» كر و ئەوان زەنگلێن دێرێ لێدا و داخواز ژ هەمی وان ئافرەتێن هەڤالێن خۆ كر كو بگەهنە وێ رێ پیڤانێ و پتریا ئافرەتان ل دویڤ بانگەوازیێ چوون ل وی دەمێ گەهشتینە هوتێلێ هژمارا وان ئافرەتان گەهشتە (7000) و درویشمێن وان یێ ژ هەمییان بهێزتر ئەو بوو «دێ گەنگی نانی ب دەست خۆ ئێخین؟». هەلبەت بارودۆخێن ئابووری بێ داكەفتی ئافرەت ژی نەچاركربوو ل بازاری كاربكەت لێ بێ پاراستن و دەستەبەركرنا مافێن وێ چ یێن جڤاكی یان یێن شارستانی و د ناڤ یاسا و دەستورێن دەولەتێ دا.
و ل ڕۆژێن دوویڤدا ب هزاران ئافرەت گەهشتنە وێ ڕێ پیڤانێ. شاه نەچار بوو نۆێنەرا ئافرەت یێن وێ ڕێ پیڤانی ببینیت و داخوازیێن وان وەرگرتن، ئافرەتان ئەڤ چەندە ب دەلیڤە زانی كو داخوازیێن خۆ ژ شاهی بكەن، داكو بۆ جێبەجێ بكەت ژ وان داخوازییا ژی داخواز ژێ كر ئیمزایێ ل سەر ڕاگەهاندنا مافێن مرۆڤی و هەڤوەلاتیبوونێ بكەت و بزڤریتە ڤە پاریس.
هەلبەت جوداهی یا د ناڤبەرا پەیدابوونا زاراڤێ (فیمێن) وەكو زاراڤ و د ناڤبەرا بزاڤا ئافرەتان وەكو لڤینەكا هزری و جڤاكی دا یا هەی، زاراڤێ (النسویە) ئێكەم جار ل سالا 1837 د زمانێ فەرەنسی بەرامبەر زاراڤێ (Femine) یێ لاتینی هاتە وەرگرتن و ئێكەم كەس بكارئینای (تشارلز فورییە) بوو و ل ئینگلتەرا ئەڤ زاراڤە ل 1841 هاتییە بكارئینان؛ چونکو بەری ڤی سەردەمی ئەڤ پەیڤە بتنێ گرێدای تێگەهێ مافێ ئافرەتان نەبوو بەلكو گرێدای هەمی وان كەیسان بوو ئەوێن ب ئافرەتێ ڤە بەندكری وەكی ساخلەتێ مێیاتییا ئافرەتێ، لەش وگیانێ ئافرەتێ، بەلێ دویڤدا ئەو دیتن هاتنە گوهۆڕین بۆ هەمی وان بابەتێن گرێدای مافێن ئافرەتێ و دابینكرنا یەكسانیێ د ناڤبەرا هەردو ڕەگەزاندا، بۆ ئێكەم جار ئەو زاراڤ ب شێوەكێ گشتی د زمانێ ئینگلیزی دا ل سالا 1895 بوو. بەرامبەر ڤێ فەرمیبوونا فیمێنێ ئەو ڤەلڤین و بزاڤێن هزری و جڤاكی ئەوێن د قووناغیێن دەستپێكی دا پەیدابووین دەستپێشخەرو دەستپێكەربوون بۆ پەیدابوونا زاراڤێ (ئافرەتیزم/ فیمێن) وەكو ئیدیەمەكێ بەربەلاڤ ل سەرانسەر جیهانێ، هندەك ژ ڕەخنەگر و نڤیسەرێن بیاڤێ ئافرەتێ دیاردكەن كو نڤیسینێن ئەوان نڤیسەرێن د ماوێ چەرخێ رۆناكی دا پەیدابووین و ئەوێن بەری و پشتی وان هاندەربوون بۆ پتر خۆرتربوونا بزاڤێن ئافرەتان مینا نڤیسینێن «ماری ولستون كرافت).
(شیلا روبتهام) د كتێبا خۆ یا ب ناڤێ (شۆرەش وئازادییا ئافرەتێ) دیاردكەت كو ئێكەم هاڤیبوونا ئافرەتێ ل سەر ڤێ ستەما ل سەر ئافرەتێ هاتی كرن ل ئەورۆپا ل چەرخێ سێزدە دەستپێكرییە و یا بەردەوام بوو تاكو چەرخێ نۆزدێ كو هندەك جارا هەولدانێن ئافرەتان یا تاك تاكە بوون و هندەك جارا دبوونە كۆم كۆم، لێ ب شێوێ پرت وبەلاڤەبوون، د ڤی ماوەی دا ئافرەتێ بەسینگگرتنا دەستهەلاتا كەنیسێ و چینا ئورۆستوكراتی دگرت، لەوما گەلەك ژ وان ئافرەتا ڕەوانەی دادگەهێ دكرن و ب بەهانەییا سێربەندیێ سێدارە ددان.
كەواتە بزاڤ ولڤین وئاراستێن جودا بۆ بەهنگاربوونا وێ ستەما ل ئافرەتێ دهات كرن پەیدابوون، هەمیان ژی بزاڤ دكر كو پێگەهێ ئافرەتێ وەكو بوونەوەر و تەمامكەرێ زەلامی ل ڤێ جیهانێ ب چەسپینیت، ئەو ڕێ خۆشكرنە ژی هەمی هاریكاربوو، هەر ژ بەر هەبوونا ڤان هەمی چالاكییان شلوڤەكار و دویڤچوونكەرێن مافێن ئافرەتێ خەباتا وێ د چارچۆڤێ سێ پێلا دا كومكرینە و هەر ئێك ژ وان پێلا دسەردەمەكێ دا پەیدابوو وهەلگرا ساخلەتێن تایبەت بوو، دهەمان دەمدا ئاماژە ب شێوازێ خەباب ئافرەتێ كریە و ب ڤی شێوەی:
2 – پێلێن فیمینیزمێ (ئافرەتیزم)
پێلا ئێكێ:
ئەڤ پێلە ل 1848 دەستپێدكەت تاكو 1960 لێ سالێن د ناڤبەرا 1920 تاكو 1960 هندەك چالاكێن دیتر ژی هەبوون. ئەڤ پێلە ب گرێدانا كونگرێ (سینیكا فولز) ل سالا 1848 ل نیۆیۆرك دەستپێدكەت، ئەڤە ب ئێكەم كونگرێ كفتۆگوكرنا مافێن ئافرەتێ دهێت دانان كو دانوستاندنێن كونگرەی دتایبەت بوون ب (بارودۆخێن جڤاكی وشارستانی و ئاینی یێن ئافرەتێ)، پترییا ڕەخنەگران ئەڤ پێلە ب پێلا:
1- داخوازیكرنا مافێن خواندنێ.
2- مافێن كاركرنێ.
3- مافێن ئافرەتا شویكری.
4- مافێ مولكییەت وخودانكرنا زارۆكان.
5- د گەل مافێ دەنگدانێ.
تایبەتمەندێن بوارێ نڤیسینێ و بیاڤێن ئەدەبی كاریگەرییا نڤیسینێن (ماری ولستون كرافت) ب تایبەت پەرتووكا وێ (بەرەڤانیكرن ژ مافێن ئافرەتێ) ل 1792 ب نڤیسینێن كارتێكر وپالپشت ب بزاڤێن وان ئافرەتان دانان ئەوێن داخوازا مافێن خۆ دكر. هەروەسا نڤیسینێن «نیكولا دی كوندرسیە» ئەوێ وەكو بەرەڤانكار هاتییە نیاسین، د گۆتارەكا خۆ دا باسێ یەكسانییا مافان د ناڤبەرا زەلام و ئافرەتاندا دكەت ئەوا ل سالا 1789 ب ناڤێ (ڕازیبوونا ئافرەتان د مافێن هەڤوەلاتیبوونێ دا) بەلاڤبووی. و زۆربەیا جارا درویشمێن وان ئەو بوو كو ئافرەت پێتدڤی ب هەشمەندی و دانایێ یە ژ بۆ ب دەستڤەئینانا وان ئارمانجێن وێ دڤێت، لەوما خواندن و فێربوون تاكە ڕێك بوو ئەڤێ چەندێ لدەف پەیدابكەت. و دهەمان دەمدا بەردەوام چاڤدێرییا دیتن و گهوۆرینێن جڤاكی دكر و شلۆڤەكرنا دیتنێن وان دكر ژ بۆ هندێ داكو بزانن كانێ تاكو چ ڕادە هاوسەنگی د دیتنێن واند بەرامبەر پێگەهێ ئافرەتێ و هەبوونا وێ وەكو تاكەكا سەرەكی پەیدابووینە و ئەڤ چەندە بۆ ئافرەتێ دبوو پیڤەر كانێ گەهشتینە كیش پلێ ب چەسپاندنا هەبوونا خۆ و ناسناما خۆ.
ژ وان نڤیسەرێن خزمەتا كەیسا ئافرەتێ د ڤی ماوەی دا كری خانم «ئیلیزابیت كادی ستانتونی» وەكو چالاكڤانەكا ئەمریكی د كونگرێ «سینیكا فولز 1848» دارشتنا «ڕاگەهاندنا هەستان» كر تێدا داخوازا مافێ ئافرەتێ ب دەنگدان و یەكسانییا جڤاكی دكر، د ڤی كونگرەی دا پتر ژ (300 كەسان) پشکداربوون و ژ وان ژی (40) زەلام بوون، د ناڤا ڤی كونگرەی دا داخوازییا پتری هەمیان داكوكی ل سەر هاتی كرن ئەو بوو:
أ- جوداهییا ڕەگەزی بەرامبەر ئافرەتێ بهێت ڕاوەستاندن.
ب- ئافرەتێن ئەمریكی گرنگیی ب وەرگرتنا مافێ خواندنێ ددا.
ج- دادپەروەری وئازادییا كۆێلا.
د- مافێ دەنگدانێ.
ل ئینگلتەرا ژی داخوازیێن ئافرەتان ژ دەستهەلاتێ گەلەك د جودا نەبوو، بەلكو وەكو تەمامكەرێن وان مافان بوو ئەوژی:
أ- چالاكڤانێن ئافرەت ل 1838 دەست ب چالاكیێن پێدانا خودانكرنا زارۆكان بۆ ئافرەتێ كر.
ب- ل سالا 1857 داخوازا پێدانا باوەرناما مافێ مولكییەتێ ب ئافرەتا شویكری. دڤان بزاڤێن ئافرەتێ دا «جون ستیوات مل 1808- 1873» وەكو فەیلەسوف پالپشتی و هاندانا ڤێ خەباتا ئافرەتێ كر ب تایبەت پشتی هاتییە هەلبژارتن بۆ ئەندامەتییا پەرلەمانی.
هەروەسا ئایكونا ئەمریكی «سوزان ب. ئەنتونی» ڕژییا بزاڤێن خۆ یێن نڤیسینێ ئێخستە سەر ڕاستڤەكرنا وان دستورا ئەوا ڕێكێ ب ئافرەتێ ددەت كو پشکداریێ ددەنگدانێ دا بكەت وەكی زەلامی. ژبلی وان «سورجورنر تروس» یا ناڤداربوو ب بەرەڤانیكرنێ ژ وان مافێن گرێدای ب نەهێلانا كوێلایەتییا ئافرەتێ وب نڤیسینەكا خۆ یا ناڤدار بوو ئەو ژی «ما ئەز ئافرەت نیننم؟» ئەڤان ئافرەتان هەمی هەولێن خۆ چ ب ڕێكا نڤیسین یان ژی ب ڕێكا هاندنا ئافرەتێ گڤاشتن ئێخستینە سەر جڤاك و دەستهەلاتێن وی سەردەمی كو ب چاڤ ودیتنەكا دیتر یا جودا ژوێ ئەوا د چەرخێن كەڤن و ناڤین دا پێ تەماشەی ئافرەتێ دكر، لەوما ژی ئەڤ هەمی هەولە دبنە بنواشە بۆ وی ئاستێ نۆكە دهێت دیتن. و ئەو ئافرەت بووینە مەتالا بەرڤانكرنا ئافرەتێ و مافێن وێ.
ل 8/ ئادارا/ 1857 ئەو ئافرەتێن كار ل كارگەهان ل نیویۆرك ل ئەمریكا دكر پێكڤە و ب ئێك هەلۆیست نەڕازیبوونێن خۆ بۆ وان بارودۆخێن نەمرۆڤایەتی ئەوێن بەرامبەر ئافرەتا كاركەر دهێت كرن گێرا و تێدا داخوازییا دەستنیشانكرنا (10 دەمژمێرێن) كاركرنێ د ڕۆژەكێدا كر، لێ ئەڤ داخوازییە نەهاتن بهیستن و وپۆلیسان ڕێگری ل وان بزاڤ وخۆپیشاندانا كر ئەوێن ب خۆ پیشاندانان ڕابوین. ئەڤ بویەرە بۆ خالەكا دەستنیشانكری بۆ هەر بزاڤەكا پشتی ڤی ماوەی ئافرەتێ ئەنجامدای و شینوارێ ڤێ تەپەسەركرنا مانگرتییا پشتی (51 سالا) و ل سالا 1908 جارەكا دی و دوبارە مانگرتنێن نەڕازیبوونێ هاتن كرن، ئەو ژی پشتی ل 8/ئادار/ 1908 ئافرەتێن كارگەها (تەڤن وچنینێ) ل نیۆیورك مانگرتنا كاری كری و د گەل خۆدا هەر ئێكێ (پارچەكا نانێ هشك و دەستەكێ گولان) هەلگرتبوون كو هەردو هێمانە بۆ ئاشتی خوازیێ و داخوازیێن هێمنانە، خودانێ كارگەهێ ژی دەرگەهێ كارگەهێ لێ گرت و ئاگری بەرددەتە كارگەهێ و دڤێ روودانێ دا نێزیكی (129) ئافرەتێن كاركەر گیانێ خۆ ژ دەستدا، پشتی ڤێ بویەرێ خۆپیشاندانێن ئافرەتان دەستپێكرن و تێدا درۆیشمێن جودا هەلگرتبوون وگازییا وان خۆشكرنا بارودۆخێن كاركرنا وان بوو د گەل پێدانا مافێ دەنگدانێ و نەهێلانا كاركرنا زارۆكان و قورخكرنا ئافرەتێ ژ لایێ خودانێن كارگەهان ڤە، لێ دیسان هەر پۆلیسا ڕێگری ل ڤێ ڕێ پیڤانێ گرت بێ هیچ گوهۆڕینەكێ.
ل سالا پاشتر 1909، پارتا كومۆنیستا ئەمریكی (ڕۆژا جیهانی یا نشتیمانی یا ئێكێ بۆ ئافرەتێ) ڕاگەهاند كو ل 28/2 ئاهنگ بۆ هاتبوو گێران، بەلێ ل 8/ئادارێ دوبارە هاتە نویكرن وەكو ڕێزگرتنەك بۆ وان ئافرەتێن خەباتكار یێن كارگەها (تەڤن وچنینێ). بوچونێن جودا ل سەر ڤێ ئاهەنگ گێرانێ ب مەرەما سال ڕۆژا جیهانی یا ئافرەتێ یا هەی، ل 1910 ئافرەتا چالاكڤان یا ب ڕەگەز ئەلمانی (كلارا زیتیكن) داخوازا گرێدانا كونگرەكێ نێڤ دەولی بۆ ئافرەتا كاركەر ل (كوبنهاگن/ دانمارك) كر. د ڤی كونگرەی دا نێزیكی (100) ئافرەتان ژ (17) وەلاتان ئامادەبوون، خانما ئەلمانی (زیتیكن) د ڤی كونگرەی دا پێشنیار كر كو ڕۆژەكا جیهانی بۆ ئافرەتێ بهێت دانان – بێ دیاركرنا مێژوویا وێ ڕۆژێ- و ب تێكڕاییا دەنگان هاتە وەرگرتن. (كلارا زیتكین) چ ڕۆژێن دیاركری بۆ ڕۆژا جیهانی یا ئافرەتێ نەدانابوو و ئەڤ بیرۆكە ل سەر هزرا وێ ژی نەبوو، بەلكو وەكو هزرەكا خۆرسكی هاتە هەبوونێ ئەو ژی پشتی تێكچوونا بارودۆخێن ژین وژیانێ ددەمێ شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ دا و ب تایبەت 1917، وی دەمی ئافرەتێن «روسییا» داخوازا (نان و ئاشتیێ) كر و ئەڤ چەندە ب ڕێكا مانگرتنێ هاتە ئەنجامدان و ل ڕۆژا چارێ یا ڤان مانگرتنا «قەیسەرێ روسی» نەچاربوو دەستبەرداری دەستهەلاتێ ببیت و ب ڤێ چەنجێ حكومەتا دەمكی مافێ پێدانا دەنگدانێ ب ئافرەتێ دا. لێ ل دویڤ ژێدەران وەسا دیاردكەن كو ڕێ وڕەسمێن فەرمی یێن ڤێ ڕۆژی دزڤرنە 1911 و ل 8/ ئادارا هەمی سالەكێ ل سەرانسەر جیهانێ ب ئاهەنگ ب ڤێ هەلكەفتێ دهێن گێران و ئێكەم وەلاتێن پالپشتییا ڤێ چەندێ كری ئەلمانیا و دانیمارك، وسویسرا.
یا جهێ سەرنج ڕاكێشانێ ئەوە (نەتەوەیێن ئێكگرتی) دانپێدان ب ڤێ ڕۆژێ نەدكر تاكو سالا (1977) وپشتی ڤێ سالێ ڕێكخراۆێ هندەك دەستپێشخەری كرن كو هێدی هێدی ڕەوشەنبیرییا ڕۆژا جیهانی یا ئافرەتان دهەمی سالەكێ دا بهێت گێران و ئەو چەندە بهێت بەلافكرن كو مافێ ئافرەتێ یە فێری خواندن ونڤیسینێ ببیت و هاندانا وێ بهێت كرن و دەستپێشخەریێن ڤێ ڕێكخراۆێ دێ بۆ دبەردەوام بن ژ بۆ بەرەڤانیكرن ژ مافێن وێ و نەهێلانا هەر پنپێكرنەكا بەرامبەر دهێت كرن چ شویكرنا ب زۆری یان بۆ كچێن بچوویك یان بكارئینانا شیانێن وەكو مێ بۆ هندەك بابەتێن ژ ڕێ وئاكار دەرچوونێ و…. ئەڤجا ئەو ڕۆژ گێرانا هەر سالا یا ب هەلكەفتنا ڕۆژا جیهانی یا ئافرەتێ ل 8/ئادارێ ڕێزگرتنەكە بۆ وێ خەباتا دووم درێژ ئەوان ب سەدان ئافرەتان كری پێخەمەت ب دەستڤەئینانا مافێن خۆ یێن ئابووری، ڕەوشەنبیری، سیاسی و جڤاكی.
ئەو چالاكیێن فیمینیزمی (ئافرەتیزم) ئەوێن ل سەدێ نۆزدێ بۆ سەدێ بیستێ ل وەلاتێن جودا هاتینەئە ئەنجامدان ب تایبەت ل ئینگلتەرا و ئەمریكا هەولدان بوون ژ بۆ ب دەستڤەئینانا:
1- مافێ دەنگدانێ و مافێ خاندنێ بۆ كچان.
2- باشتركرنا بارودۆخێن ئافرەتێ و ژناڤبرنا جوداهیێ د ناڤبەرا هەردو ڕەگەزاندا.
3- ل ئەمریكا سەركردەیێن فیمینیزمی بەری بەرگیریێ ژ مافێن ئافرەتێ بكەت پشكداری د هەلمەتا نیشتمانی یا ژناڤبرنا كۆێلایەتیێ و میانڕەویێ دا كربوو.
هەلبەت ئەڤێ پێلا ل ئەمریكا هژمارەكا مەزن یا ئافرەتان ل دۆر خۆ كومكربوون و پشتەڤانی لێ دكر، تاكو وێ ڕادێ هندەك ژ وان ئافرەتان ئەو بوون ئەوێن ل كۆمەلەیێن كرستیانی یێن پارێزگار وەكی (فرانسیس ویلاد، ئێكەتیا كرستیانی یا ئافرەتێ بۆ میانڕەویێ) و هندەك ئافرەتێن دیتر كو خودان هزرێن ڕادیكالی بوون. ئەڤ لڤینە وهەڤڕكییە ئەگەر بوون ژ بۆ دەرچوونا (هەمواركرنا نۆزدێ) یا دستۆرێ ئێكگرتی ل 1920 و تێدا مافێ دەنگدانێ ب ئافرەتێ (سپی پیست) دا كو پشکداری هەر دەنگدانەكێ ببن. ئەڤێ چەندێ ژی دەنگڤەدانێن خراب ل پشت خۆ هێلان، وەسا هاتە شلۆڤەكرن كو هێشتا جوداهییا ڕەگەزپەرستیێ یا موكومە و جوداهیێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا وەكی كۆێلە دهێت كرن و ئەڤ جوداهییا (سپی پیست و ڕەش پیستی) دژی وان پرنسپێن ئاینی و برایەتیێ یە ئەوا كرستیانی بۆ بانگ دكەت. هەر ژ بەر ڤێ چەندێ شیوارێن خراب و بەردەوامییا بزاڤێن ئافرەتێ بەردەوام ڤەمان.
«الیزابیت كادی ستانتون» وەكو ئافرەتەكا ئەمریكی یا بەرچاڤ ل باژێرێ (جونستاون 1815) ژ دایك بوویە و ئێك ژ وان ئافرەتان بوو ئەوێن بەرڤانكار ژ مافێن ئافرەتێ و دامەزرێنەرا «جڤاتا نشتیمانی یا داخوازكرنا مافێن ئافرەتێ ب دەنگدانێ« ئەوا شیایی مافێ دەنگدانێ ل سالا 1920 بۆ «ئافرەتێن پیست سپی» ب دەستخۆڤەبینیت. چاڤ ب خانم «لۆكریشا موت» ژ دایك بوویا 1793 بكەڤیت ئەوا ئەندام د «كۆمەلا هەڤالینیا ئاینی» ل ئەمریكا و ئەو ژی پالپشتا نەهێلانا «كوێلایەتیێ» هەروەسا چالاكڤان د بیاڤێ مافێن ئافرەتێ و بەرژەوەندا جڤاكی دا، ڤان هەردو ئافرەتان ئێكدو ل باژێرێ «ئەلیزابیت» ئەوا دكەڤیتە «ویلایەتا مینیسوتا» دیت دەمێ بەر ب «لەندەن» دچوو، لێ ل 1849 دئێكەم كونفرانسێ «رێككەفتنا جیهانی یێ نەهێلانا كۆێلایەتیێ» دا ژ لایێ سەركردایەتییا زەلامان ڤە وەكو ئافرەت هاتە دوورئێخستن و نەهێلان ئەو پشکدارببن. لێ «مۆت وستانتون» شیان ل ڕێككەفتنا مافێن ئافرەتێ ل «سینیكا فۆلز» ل نیویۆرك بەرهەڤببن و ل ڤێرێ بەیاننامەیا «سەربەخۆییا ئافرەتێ« هاتە دارشتن و نڤیسن. خانم «لوسی ستون» كو ئێكەم ئافرەتا ئەمریكی بوو باوەرناما زانكویێ ل ویلایەتا «ماساتشوستس» وەربكریت و ئێك ژ ئەندامێن كۆمەلا نەهێلانا كۆێلایەتیێ و بەرەڤانكارا مافێن ئافرەتێ و ئەو ئێك ژوان ئافرەتان بوو ئەوا پارێزگاری ل ناسناڤێ خۆ «ستون» كری پشتی شویكری؛ چونکو هەردەمێ ئافرەتێ شویكربا ناسناڤێ خێزانا هەڤژینێ خۆ بكاردئینا، لێ ستون شیای وێ چەندێ ڕەد بكەت. ئەڤ خانمە شیا ل سالا 1850 رێكخستنا ئێكەم كونفرانسێ «رێككەفتنا نیشتمانی بۆ مافێن ئافرەتێ «ڕێكبێخیت و ئەڤە ژێ وەكو روودانەكا گەلەك مەزن بوو و بوو ئەگەر كو هەر ئێك ژ: «سوجرنر تورت» ئەوا ناسیار ب «ئیزابیلا بومفری» كو ژ تەخا كۆێلا و ڕەش پیستا بوو
و «ئەبیگیل فوستر» ئەوا ناسیا ب «ئەبی كیلی» و «سوزان ب. ئونتونی» پشکدارببن، هەروەسا پشکداری «كونگرێ ئافرەتان ل ئاكرون، ئوهایو» بوون و ل وێرێ «سوجورنر تروت» گۆتارەك پێشكێش كر و د گۆتارا خۆدا ئاخفتنەكا وێ یا بناڤو دەنگ وەكو شینوار ڤەمای گۆت: «ما ئەز نە ئافرەتم؟» ئەڤ چەندە وەكو بزاڤەكێ بوو ژ بۆ بهێزكرنا مافێن ئافرەتێ ب ڕێكا بەرچاڤكرنا شیانێن وێ بۆ ئەنجامدانا وان كارێن ب زەلامان ڤە گرێدای. د ڤان هەڤدیتن و كونگراندا ئەو ئافرەتێن چالاكڤان شیا سنۆرێن پەیوەندیێن خۆ بەرفرەهتر لێبكەت ب تایبەت ل وان وەلاتێن دەرڤەی سنۆرێ وەلاتێن وان، خانما «لوكریشا مۆت» ژ بۆ بهێزكرنا ڤان بزاڤا كومبوون د گەل «باربرا بودیكون سمیپ» ل 1858 بكەت داكو پێكڤە بشێن پەیوەندیێن د ناڤبەرا ئافرەتێن هەردو ئوقیانۆسێن ئەتلەسی دا بهێز بكەن. هەلبەت «باربرا» وەكو چالاكڤانەك دگۆرەپانا بەرگیریكرنا مافێن ئافرەتێ ل ئینگلتەرا یا ناسیاربوو و ئێك ژ ڕابەرێن بزاڤا ئافرەتێن چەرخێ نۆزدێ بوو.
دمیانا ماوێ ڤێ پێلێ دا گەلەك ژ ئافرەتان وەكی ستانتون و ماتیلدا جوسلین و غیج و… كو دێر «كەنیسە» ئاستەنگا سەرەكییە د ڕێكا ب دەستخستنا ئافرەتێ ب مافێن وێ، لەوما پێشوازی ل وێ جۆرێ نوی یێ ئەدەبی كر ئەوا بەحسێ «سیستەمێ دایكسالاریێ « «matriarchy « دكەت. ئەڤە ژی شێوازەكێ جڤاكی یە تێدا دەستهەلاتا ڕێڤەبرنێ یا ددەستێ ئافرەتێ دا، چ دبیاڤێ خێزانی، جڤاكی، یان سیاسی دابیت، د ڤی سیستەمی دا زارۆك ل سەر ناڤێ دایكێ دهێنە دانان و مافێ میراتی پێ دهێت دان و یا ژ هەمییا سەیرتر ئەوە زەلام د گەل عەشیرەتا هەڤژینا خۆ دڤیت. هەر ئێك ژ «غیج وستانتون» بەرهەمەك ل دۆر ڤی بابەتی نڤیسی و هەڤكاربوون د نڤیسینا «پەرتووكا پیرۆز یا ئافرەتێ« ب ڤێ چەندێ «ستانسون» «سەردەمێ دایكسالارییێ نڤیسی» و «گێج» ژی «ئافرەت، كەنسیە و دەولەت» نڤیسی و تێدا تیۆرا «یوهان جاكوب باشوفن» بكارئینایە و ئەڤێ چەندێ سیمایەكێ باشتر و نەوازەتر یێ بژارەیێ و رەخنەیی دایە بابەتی؛ هەلبەت ئەڤ تیۆرە ژی یا نڤیسەرێ سویسری «یوهان جاكوب باخوفن» ل 1815- 1887 ژیایە و د پەرتووكا خۆدا « مافێ دایكاینیێ» ل 1861 نڤیسییە. دڤێ پەرتووكێ دا دبێژیت: جڤاكێن مرۆڤایەتی یێن كەڤن د قووناغا «دایكسالاریێ» دەبازبووی بەری بابسالاریێ كو د وی سەردەمی دا ئافرەتێ دەستهەلاتا ڕەها هەبوو، ژ گرنگترین ئەو خالێن ئەڤ تیۆرە ب خۆڤە دگریت:
1- قووناغا دایكسالاریێ (مافێ دایكی) ئەڤ زانایە دیاردكەت كو شێوێ ئێكێ یێ خێزانێ ل سەر «مافێ ئافرەتی» بوو، تێدا نەژاد و میرات ل سەر ڕاستەهێلا دایكێ دهاتە دیاركرن و ب ڤێ چەندێ ئافرەتێ رۆلەكێ سەرەكی د خێزانێ و جڤاكی دا هەبوو.
2- گەشەكرنا شارستانی: وی ددیت كو مرۆڤایەتی ژ دۆخەكی بێسەرۆبەر گەشەیا كری بۆ سیستەمێ دایكسالاریێ كو ل سەر ئاین وهێما ئاڤا ببوو پاشی هاتە گوهۆڕین بۆ «بابسالاریێ».
دڤێ پەرتووكێ دا نڤیسەری «مافێ دایكێ» شرۆڤەكرییە و ئەڤە بوویە ئەگەر كو ئەڤ تیۆرە ببیتە بنەمایێ ئێكێ بۆ خواندنا گەشەكرنا خێزانێ و زانستێ ئەنترۆپۆلۆژی، ژبەر ڤێ چەندێ كە تە بەر ڕەخنەیێن جودا یێن زانستێن دیتر. ل هولەندا ب هەمان شێوە «ویلهیلمنیا دروكر» ل 1847- 1925 شیا ب ڕێكا وان ئافرەت و چالاكڤانێن ئافرەت ل هولەندا و ئەو وەلاتێن ئەوروپی و رێكخراوێن ئافرەتان كونتاكێ د گەل ئێگ بكن و ب هەڤڕا ببنە پالپشت بۆ بزاڤێن هەڤدوو، لەوما ل هولەندا شیان مافێن دەنگدانێ و مافێن یەكسانیێ د ناڤبەرا ئافرەتان دمیانا رێكخراۆێن سیاسی و ئافرەتان دا پەیدابكەن. و ل 1917- 1919 شیان ب شێوەكێ فەرمی مافێ دەنگدانێ بۆ ئافرەتێ ب دەست خۆ ڤە بینن د گەل مافێ تەندۆرستی و چاڤدێریێ و باشتركرنا بارودۆخێن كاری یێن وان ئافرەتێن كار دكەن.
ل نیڤا ئێكێ ژ چەرخێ بیستی، ئەو چەرخێ ناڤدار ب «چەرخێ ئیدواردی»ڕێكا لبەركرنا جلکان بۆ ئافرەتێ هاتە گوهۆڕین و ئەڤە ژی ئیك ژ وان گرێیان بوو ئەوێن ئافرەتێ ئازادییا خۆ یا كەسایەتی تێدا ددیت، لەوما هەلبژارتنا جلکان و ستایلێ وان و هەلبژارتنا ئافرەتێ ب وی شێوێ جلكا ڕێزگرتن بۆ ل دیتنا وێ.
ل سالا 1906 رۆژناما «دەیلی میل» بۆ ئێكەم جار ئەوان ئافرەتان «دەنگێ ئافرەتان» شێوەیەك ژ شێوەیێن گالتەجاریێ بدانیت، لێ ئافرەتان ئەو زاراڤ وەكو وەسفركرنا شێوەكێ گەهشتی و هوشمەند ژ هەر جۆرەكێ دیتر یێ وان هێز وبزاڤێن هەین دهژمێرن. د ڤی دەمی دا «چیرۆكێن خەیالا زانستی یا ئافرەتان» پەیدابوو وەكو پشکەکێ نە ڤەقەتیای ژ خەیالا زانستی دهێتە هژمارتن. هەر ئێك ژ «كلیر وینغر هاریس» و «هاریسو جرترود برونیت» چیرۆكیێن خەیالا زانستی ل دویڤ گوشەنیگا ئافرەتان نڤیسین و بەلاڤكرن، هندەك ژ وان بابەتێن دڤان پەرتووكاندا هاتین بەحسكرن گرێدای لایەنێ وڕژاندنا حەزان بوو، پاشی ل سالێن بیستان و سیهان ژ چەرخێ بیستێ هندەك ئاراستێن زێدەڕۆیێ بەر ب بەحسكرن و ئێخستنا فوكسا نڤیسینێ ل سەر «مێرانیێ» بەرامبەرا وینێ هندەك ژوان ئافرەتێن ورژێنەر و ژ ڕێرەوێن ئاكاری یێن جڤاكی دەركەتی و ل سالێن شێستان تێكەلكرن و ئێكگرتنا ئاشۆپا زانستی د گەل وڕژاندن و ڕەخنا سیاسی وجڤاكی هاتن دیتن.
كەواتە ل دوماهییا ئەڤێ پێلێ ئافرەتێن چالاككەر و ئەوێن بزاڤ وخەباتێن بەردەوام كرین شیان ئەو ئارمانجێن وان دڤێت ب دەست خۆڤە بین ژ وان ژی مافێ دەنگدانا سیاسی ب شێوەكێ چەسپای ب ڕێكارێن یاسایی ب تایبەت بۆ وان ئافرەتێن ژیێ وان دسەر (30 سالیێ) دا، هەروەسا شیایە ل سالا 1888 «جڤاتا نێڤ دەولی یا ئافرەتان ICW» دابمەزرینیت و دبیتە ئێكەم رێكخراوا نەحكومی بۆ بەرەڤانیكرنێ، لێ هندەك كەیس و بابەتێن دیتر یێن گرێدای بیاڤێن ڕەوشەنبیری و جڤاكی ڤەمایینە و كەتینە د پێنگاڤێن دویڤ دا ژ پێلا دویێ و سێیێ.
پێلا دویێ:
ئەڤ پێلە ل دویڤ شلۆڤەكرنا ڕەخنگرێن بوارێ فیمینیزمێ ژ سالا 1960 دەستپێدكەت تاكو دەستپێكا سالێن نۆتان 1992ێ، لێ د وێ ناڤبڕا د ناڤبەرا ب دووماهی هاتنا پێلا ئێكێ و دەستپێكرنا پێلا دویێ ماوەیەكێ درێژ ژ د ناڤبەرا واندا هەبوو، ئەڤ چەندێ وێ ناگەهینیت كو ئافرەتێ دەستداهێلان و ب وێ چەندێ ڕازیبوو ئەوا د پێلا ئێكێ دا ب دەستخستی، لەوما بەردەوام بزاڤ و خەباتێن جودا جودا ئەنجام ددان پێخەمەت گەهشت ب وێ ئازادی و هاوسەنگییا پێكڤە ژیانێ د گەل ئەوێ دیتر د ناڤ جڤاكی دا. ئانكو ماوێ د ناڤبەرا 1920 – 1960، ب قووناغا سستی یان سالێن نیڤ ڕاوەستانا بزاڤێن ئافرەتێ دهێتە هژمارتن. دبیت ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی بۆ ئەگەرەكێ سەرەكی بزڤریت ئەو ژی هەردو شەڕێن جیهانی یێ ئێكێ و دووێ بوو و ڤێ چەندێ شینواریێن خراب یێن دەروونی و جڤاكی و سیاسی و تێكچوونا بارێ ئابووری ل پشت خۆ هێلان چ ل سەر ئاستێ جیهانێ ب گشتی یان یێن تایبەتی و وئەوان وەلاتێن چ شەڕ ئەنجامداین یان هاتینە داگیركرن. هەروەسا گوهۆڕین ب سەری شێوازێ هزركرنا ئافرەتێ ب خۆ ژی دا هاتینە خوار، لەوما ئاراستا ئارمانجا ژی ڕێكارەكا دیتر گرتە بەر و ئەڤە بۆ فاكتەر كو پارچە پارچەبوون بكەڤیتە بزاڤێن ئافرەتێ و چالاكیێن وێ كێم ببن.
ل سالا 1939 و دەستپێكرنا شەڕێ جیهانی یێ دووێ بزاڤێن فیمینیزمێ ل ئەمریكا ڕاوەستان و هەمی هێز وچالاكیێن خۆ ژ بۆ پشتەڤانییا حكومەتا وەلاتێ خۆ كرن و ئەڤە ژی ل دویڤ پرنسیپێن ئاكاری یێن نشتیمان پارێزی و سۆزدارییا هەر تاكەكی بەرامبەر بەرژەوەندا گشتی یا مللەتی. د ڤی ماوەی دا زەلامان هەستكر كو ئافرەت وەكو هەڤڕەكەكێ یە بۆ وان د دەلیڤێن كاری، لەوما بزاڤكرن هندەك پەرپڕسایەتییان بۆ بینن دەرێ دا بزاڤێن وێ بچەوسینن ژ وان ژی:
1- هەلگرتنا بەرپرسایەتییا خودانكرن وپەرەردەكرنا زاڕۆكان.
2- رێڤەبرنا كاروبارێن مالێ و ئامادەكرنا خوارنێ.
3- جڤاكێ زەلامان – دبیت هندەك ئافرەتان ژی- گۆتارێن خۆ یێن جڤاكی وەسا دگۆتن و دگێران كو ئافرەت یا ژ دایك بووی ژ بۆ زارۆك بوونێ و دایكینیێ. چونکو ئافرەتا ڕادیكال داخواز دكر كو ئازاردییا هەلبژارتنا زارۆكبوونێ یان نەبوونێ ددەستێ وێ دابیت. وێ دڤییا دمیانا ڤان گوهۆڕین وداخوازییا دا دوبارە پێكئینانا تێگەهێ خێزانێ و پەیوەندیێن جڤاكی ب شێوەكێ جودا ژ تێگەهێ كەڤن بدانیت، لەوما پتریا درویشمێن وان ئەو بوو: «ئازادی بۆ ئافرەتێ ژ دەستهەلاتا زەلامی» یان «سەربەخۆیا تەمام بۆ ئافرەتێ». ڕەخنەیێن توند ل سەر بزاڤێن ئافرەتان خاتن كرن، لێ هندەك دەستكەفت د ڤی ماوەی ژی دا ب دەست خۆ ڤە ئینان ژ وان ژی:
أ- ئاڤاكرنا پەناگەهان بۆ ئافرەتێن قوربانیێن توندۆتیژیێ.
ب- دانپێدان ب وان تاوانێن دەست دڕێژیێ و توند وتیژییا خێزانی ل سەر ئافرەتێ.
ج- فەراهەمكرنا دەلیڤێن گەهشتنێ ب ڕێك و ئامرازێن ڕێگریێ ژ دووگیانیێ.
د- پەرەپێدانا بوارێ خواندن و فێركرنێ وڕەوشەنبیركرنا ئافرەتێ.
ه- پەرەپێدانا بیاڤێ چێندەریێ د بوارێن ئەكادیمی دا.
درویشمەكێ نوی بۆ ڤێ قووناغا «ئافرەتا ڕادیكالی» هاتە دارشتن ئەو ژی تشتێ «كەسوكی، سیاسی یە) ڕامان ژ ڤێ چەندێ ژی ئەوە هەلبژارتنێن مرۆڤی دژیانا خۆ یا تایبەتدا ل سەر بنیاتێ هێزا سیستەمێن سیاسی و جڤاكی دهێتە كرن.
بزاڤ وخەباتا ئافرەتێ بەردەوام بوو، هەر چەندە مێژوو وەسا دیاردكەت كو ئەڤ پێلە پشتی شەڕێ جیهانی یێ دووێ دەستپێكرییە، لێ سیما و بزاڤێن بەردەوام یێن پێلا ئێكێ ل جهێن جودا و ل ڤێرێ و ل وێراهەنێ بەردەوامی هەبوون، لەوما بەرژەنگێن ئەڤێ پێلێ ژ سالا 1920 تاكو 1960 یا بەردەوام بوو. و ل هەر وەلاتەكی ب شێوەكێ ئافرەتان بزاڤ و چالاكی ئەنجامددان و گەلەك ژ وان بزاڤان تێكەلی بزاڤێن سیاسی هاتن كرن و هندەك ژی بەر ب ئاراستەكا فەلسەفی و ڕەخنەیی ڤە چوون، ئانكو بزاڤا ناسیار ب فیمینیزمێ چەڤ و ئاراستێن جودا ژێ پەشن و هەر لایەنەكی ڤییا ئەڤان بزاڤان د بەرژەوەندا خۆ دا ب شێوەكێ بكاربینیت. سەرەرای وێ چەندێ كو ئەڤ پێلا دووێ ژ سالێن شێستان دەستپێدكەت، لێ وەكو دەلیڤەكا گونجای بۆ وان ئافرەتان ئەوێن بەرەهەمێن نڤیسی هەین و ئاراستا ئەدەبی بۆ دەربڕینكرن ژ وان نەخۆشی و بارودۆخێن ئافرەت تێدا دبۆری بكەت و ب ڤێ چەندێ تیۆرێن تایبەت ب بەرهەمێن ئافرەتێ ڤە دەركەتن ژوان ژی «ڕەخنا فیمینیزمی». ژ لایێ سیاسی ژی ڤە ئێدی ئافرەتا ئاراستەكا «ڕادیكالی» بۆ كەیس و بابەتێن مافێن ئافرەتێ گرتنە بەر، ب ڤێ ڕێكێ وان داخوازا گوهۆڕینا دیتنەكا ڕه و ڕیشالی یا جڤاكی كر و ئەو ڕێكا بۆ ڤە چەندێ بكارئینای ژی ڕێكا دروستكرنا شۆرەشێ بوو بەروڤاژی پێلا ئێكێ كو ب تنێ داخوازا یەكسانیێ بەرامبەر یاسایێ كر، لێ ئافرەتێ زانی ئەگەر ئەو ڕێكا پێلا ئێكێ بكاربینیت ئەو چ داخوازییا ب دەستخۆڤە نائینن، لەوما پەنایا گوهۆڕینێ ئێكسەر برە بەر شۆرەشێ. مەرەما گرێدانا كەیسا ئافرەتێ ب گوهۆڕینێن ڕادیكالی ئەوە كو ئێدی دەستهەلاتا ڕەها د ناڤ خێزان وجڤاكی دا بۆ زەلامی نەمینیت و ئەو زەلامسالارییە بهێتە ژناڤبرن و ئافرەتێ وەكی زەلامی دیتن و بۆچوونێن خۆ بەرامبەر هەر بابەت و روودانەكێ د ناڤ خێزان و جڤاكی دا هەبیت وەكی دیتنا میكانیزمەكا گونجای ژ بۆ پەروەردەكرن و خودانكرنا زارۆكان د ناڤبەرا دایك و بابی وهەلگرتنا بەرپرسایەتییا خێزانی و ئەنجامدانا هندەك ژ كارێن مالی ژ لایێ زەلامی ڤە. ئەو خالێن ئافرەتێ خۆ ب «ڕادیكالیێ» ڤە گرێدای ئەو بوو ڕێكا ژیانێ ل بەر وێ خۆشتر لێكربوو؛ چونکو هندەك ئازادی ب ئافرەتێ بەخشین پتر هەبوونا وێ د ژیانێ دا بلندكر و پتر روویەكێ بژاردەیێ د ناڤبەرا وێ چەندێ دایێ كانێ وێ دڤێت ئافرەتەكا ئاسایی و كەڤن بیت یان ئافرەتەكا مۆدرێن و ئازاد بیت ئەڤ ئازادییەكی د میانا ڤان خالان دا بوو:
1- ئەو ئافرەتێن باوەری ب ڕادیكالیێ ئینای وێ چەندێ ڕەد دكەت كو ئافرەت تنێ یا هاتییە هەبوون ژ وێ چەندێ ببیتە «دایك» و زارۆكان بینیت و ئەڤە ئێك ژ ئەگەرێن سەرەكی بوو كو دیتنا جڤاكی و ب تایبەت یا زەلامی بۆ هەبوونا ئافرەتێ بگوهۆڕیت و وەسا بدەت دیاركرن كو ئافرەت نە هەبوویە دا ببیتە بوونەوەرك یان کەرستەكێ چێژ و خۆشی وەرگرتنێ.
2- ئارمانجا ڤێ ڕادیكالیێ ئەوە جوداهییا بایۆلۆجی د ناسناما جڤاكی یا ئافرەتێ دا بهێت كرن، ئانكو ئافرەت دشێت بها و پێگەهێ خۆ د ناڤ جڤاكێ دا هەبیت بێ ئەو ببیتە دایك. ئانكو پێگەهێ ئافرەتێ وهەبوونا وێ ب زارۆك بوون و دایكینیێ ڤە گرێ نەدەت.
3- ڕادیكالی ئازادیێ ددەتە ئافرەتێ كو مافێ زارۆكبوون و چاڤدێرییا وان بكەت یان نە ئەو ژی دڤێت د گەل زەلامی ڕێك بكەڤیت كو لەشێ وێ مولكێ وی یە و مافێ وێ یە گرنگیێ ب خۆ بدەت یان زارۆكان بینیت یان نەئینیت. د ڤی بابەتی دا هندەك ئافرەتێن كەرب ڤەبووی ژ وان ژی (شولامیپ فایرستون) وەكو ئافرەتەكا چالاكڤان د خزمەتا كەیسا ئافرەتێ دا و د بنەما دا ئەمریكیە و هزر ڕادیكالیە، خودانا پەرتووكا «جدلیة الجنس: قضية ثورة نسوية 1970» دیاردكەت كو ئازادییا ڕاستەقینە یا ئافرەتێ یا دوێ چەندێ دا كو ئەو ژ دووگیانی و زارۆكبوونێ قورتال بیت و ئەو «كنفێ» دستوهێ وێ دا بۆ نەچاركرنا وێ كو ببیتە دایك بهێت پڕجاندن، و داخواز دكر كو پێكگوهۆڕەكا دیتر بۆ ڤی بابەتی ببینن. ئەڤ دیالێكتیكیا «فایرستون» بەحس دكەت ئاماژەیە بۆ وێ هەڤدژییا بەردەوام و كالێككرنا د ناڤبەرا هێزێن دژی ئێكن و دئەنجامدا دبیتە ئەگەرێ گوهۆڕینەكا بنەڕەتی، هەلبەت ئەڤێ خانمێ زاراڤێ «دیالێكتیكی یا ژ «ماركس و ئەنجلز» وەرگرتی ل جهێ داكوكیێ ل ململانا چینایەتی بكەت. ئەوێ سەرنجا بۆ ململانا د ناڤبەرا زەلام وئافرەتێ دا یا ڕاكێشای. ب دیتنەكا روونتر وەسا بەرەڤانیێ دكەت كو نە بتنێ یاسا و ئابوور ئەگەرێن چەوساندنا ئافرەتێنە، بەلكو «راستییا بایۆلۆجی» یا جەستەیێ وێ یە وەكی «دووگیانبوونێ»، پێخەمەت ب دەستڤەئینانا ئازادییا خۆ یا فەرە ئەڤ پەیۆەندییا بایۆلۆجی و جڤاكی ژ بنەرەت بهێتە گوهۆڕین. د ڤی سەردەمی دا – زكێن دەستكرد هاتینە چێكرن ل هندەك وەلاتان ب شێوەكێ زانستی یێ پێشكەفتێ ب ڕێكا ڤان زكێن دەستكرد زارۆك دهێن هەبوونێ- كەواتە داخوازیێن ئافرەتێ ل پێلا دووێ جوداهییەکا دیتر هەبوو ژ پێلا ئێكێ. بەرۆڤاژی پێلا ئێكێ پێلا دووێ گرنگی ب ڕه و ڕیشالێن چەوساندنا ئافرەتێ و سرۆشتێ ڕەگەز و ڕۆلێ وێ یێ خێزانی ددا، پەرتووكا «السیاسة الجنسیة- Sexual Politics» یا «كیت كیلیت» ل سالا 1970 ژ پەرتووكێن ئێكێ یە د بكارئینانا «تیۆرێن فیمینزمی» دا دبیاڤێ ئەدەبی دا تێدا شلوڤەكرنەكا هوور بۆ وێنە وچەشنێن «جێندەریێ» دچەرخێ بیستێ دا هاتینە كرن. پرسیارا سەرەكی یا ئەڤ پەرتووكە ل سەر هاتی نڤیسین ئەو بوو: چاوا جڤاكێن «سیستەمێن بابسالاریێ» هاتینە بەرهەمئینان، مەرەم ژی هەبوونا وێ دەستهەلاتا خۆ سەپاندنا زەلامی یە ل سەر ئافرەتێ و خێزان وجڤاكی و ئەو پەیوەندییا «میسوجینییە» ئانكو «كەرب ڤەبوون و دوژمناتییا ئافرەتێ» و ئەڤە ژی دیاركرنا روویەكێ وێ راستتا ژیانێ بوو ئەوا د ناڤبەرا چەمكێ دەستهەلاتێ و پێكهاتەیا جڤاكی دا ژ بۆ لاوازكرنا پێگەهێ ئافرەتێ. دیسان «جیرمین گریر» ل ئوستورالیا د بەلافكرنێن خۆ دا گۆت: ئەو چەوساندنا ل ئافرەت دهێت كرن ڕێگرە ل دەركەتنا نموونەیێن وان ئافرەتێن داهێنەر و پێشكەفتی و نەهێلانا دەلیڤەیێن سەركەفتنێ. ژ بۆ پشتەڤانیا ڤێ بزاڤێ ل سالا 1979 رێككەفتنا «سیداو CEDAW» ئەوا ژ لایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە دەركەتی پالپشت بوو ب «باوەرناما مافێن نێڤ نەتەوەیی یێن ئافرەتێ» د ئەڤێ هەڤپەیمانیێ دا ئەو خالێن گرنگ ئەڤە بوون (نەهێلانا جوداكاریێ د ناڤبەرا ئافرەت و زەلامان، یەكسانی د مافان دا، شیاندن كو گەرەنتیكرنا مافێن وێ بیت و باوەرئینان ب شیانێن ئافرەتێ د هەمی بیاڤاندا).
هندەك ئافرەتێن سەربەخۆ و بزاڤێن وان ل هندەك وەلاتان بەر ب ئاراستەییەکا توندڕەیێ ڤە چوون ئەوا دبێژنێ «النسویات الفوضویات Anarcho Feminist» ئەوا هزرا «ئێما گولدمان» بۆ وان بووینە بنەما و «ئێما» ئاڤاهیێ پرنسیپێن خۆ ل سەر وێ چەندێ ئاڤا دكەت كو ئافرەت ناهێتە ئازاد كرن تاكو سیستەمێ خێزان و مولكییەتا تایبەت ولاوازكرنا دەستهەلاتا دەولەتێ هەمی نەهێتە هەلوەشاندن، ئەڤان هزرا ئافرەتێن ئەوروپا پتر ڕازیكرن ژ ئافرەتێن ئەمریكا. لێ هندەك ژ وان ئافرەتێن سەربەخۆ دیتنەكا دیتر هەبوو ئەو ژی ڕەتكرنا پەنابرنێ بوو بۆ دەستهەلاتێ داكو بگەهنە مافێن خۆ و كێشەیێن وان بهێن چارەسەركرن، نموونە بۆ ڤێ چەندێ «ئافرەتێن ئەمازون» داخوازا هەبوون وپشتگیریكرنا ئافرەتا «بهێز»كر و دیاركر كو دڤێت ماف ب ڕێكا «هێزا فیزیكی» بهێت وەرگرتن. هەر دڤێ پێلێ دا مودیلا «ئافرەتێن ساحقات- مثلی- Lesbian» مەرەم ژێ «ئەو ئافرەتێن حەزێن خۆ لدەف ئافرەتەكا دیتر تێر بكەت» ئەڤ جۆرێ ئافرەتان دژی هەبوونا «زەلامی» بوو، داخوازا وان ئازادیبوون بۆ ژ هەبوونا زەلامی. ئەڤە ئێك ژ وان هزر و ڕێكا بوو ئەوا جڤاكێن جیهانی ب تایبەت یێن گرتی و پارێزگار بەر ب خرابیێ و هزر وڕەفتارێن ژ ڕی دەرچووی چ دبوارێ ئاینی یان یێ ئاكاری. و بۆ پێنگاڤا ئێكێ بۆ هەلوەشاندنا گەلەك جڤاكان ب تایبەت ئەوروپا – هەلبەت ئەڤ «لیزبن» یە بۆ گزیرتا «لسبوس» یا یونانی دزڤریت، جهێ ژ دایكبوونا شاعرا یونانی «صافو» ئەوا ل چەرخێ شەشێ پێش زاینی كریارا سكسی د گەل هەڤڕەگەزێن خۆ ئافرەتا دكر و ئەڤە دبیتە ئێكەم مێژوویا دەركەتنا ڤێ «بەد ڕەوشتیێ» و ژ ڕێ دەرچوونا هەمی پڕەنسیپێن ئاكاری. تاكو پێلا دووێ یا فیمینیزمێ ل سالێن حەفتیان جارەكا دی ئەو مودێلا ئافرەتان و داخوازیێن ئافرەتان دوان ڕەفتاران دا دەركەتە ڤە دگۆرەپانێ دا، ئەڤە ژی ئێك ژ وان ئەگەران بوو ئەوێن شیڕازا جڤاكان هەرفاندی، لێ هێلێن ڕەهەندی یێن ڤێ پێلێ سێ ئاراستەیە:
ئێك: ئافرەتا ئازادی خواز: بزاڤێن وێ ژ بۆ گوهۆڕینا ژیانا وێ و پێدانا پێگەهێ وێ د ناڤ جڤاكی دا و پێدانا كاری ددەزگەهێن حكومی دا و دەلیڤەیێن كاری و پێگەهێن بلند پێ بدەت. پڕنسیپێن ڤێ چەندێ ژی دمیانا جێبەجێكرنا یەكسانیێ د ناڤبەرا ئافرەت و زەلاماندا ژبلی هندەك دۆخان كو ئافرەت لێ بهێت لێبۆرین وەكی «دووگیان بوونێ».
دوو: ئافرەتێن توندڕەو «ڕەگەزپەرست» ئارمانجێن ڤێ تەخا ئافرەتان د دوبارە رێزگرتنا رێزبەندییا جڤاكی دایە و هەلوەشاندنا سیستەمێن وێ و بتایبەت سیمایێن خێزانێ، گەلەك ژ وان ئافرەتان ددیت كو خێزان دەزگەهەكێ ئاینی یە دڤێـت شۆرەش ل دژی بهێت كرن و د گەل دا هەلوەشاندنا وێ پەیوەندییا هەرەمی یە ئەوا لایەنگرییا سرۆشتێ زەلامان دكەت.
سیێ: ئافرەتا ڕەوشەنبیر یان ئافرەتا جوداخواز: ئەڤ جۆرێ ئافرەتان ئەون ئەوێن وێ هزر و دیتنێ ڕەددكەن ئەوێن دبێژن ئافرەت و زەلام د سرۆشتێ خۆ دا وەكی ئێكن، بەلكو جوداهیێن بەرچاڤ هەنە ژ وان ژی ئاڕەزو و دیتن و ئاراستێن هزری یێن جودا هەنە، ئەڤ تەخا ئافرەتان پشتەڤانیێ ل هندێ دكەت كو، ئافرەت د وان بواراندا پشكدار نەبیت یێن ل گەل وێ وسرۆشتێ مێیاتییا وێ نەگونجیت و پتر سیفەتەكا زەلامینیێ ل سەر دهێت دیتن. ئافرەتێن ڤێ تەخێ ڕەخنێ ل ڕەوتا فیمینیزما توندڕەو دگریت ب تایبەت ئەو پێلێن ئافرەتێ ڕادكێشنە هەر بیاڤەكێ زەلام تێدا كاردكەت پێخەمەت یەكسانیێ و بلندكرنا درویشمێ یەكسانبوون د گەل زەلامی و ل سەر حسابا بەختەوەرییا ئافرەتێ ب خۆ، ئەڤ چەندە ب خۆ ژی شێواندنا ئافرەتێ یە و چ مفای ناگەهینیتێ؛ چونکو یەكسانبوون ئەستەمە بەرامبەر هەردو ڕەگەزا ئەگەرێ ڤێ چەندێ ژی زڤرینە هەبوونا وێ سرۆشت و پێكهاتە و ئافراندنا دەروونی و جەستەی یا فرەت و زەلام پێ هاتینە ئافراندن، ئەڤە و ژبلی وێ چەندە – هندەك ئافرەت- درویشمێ یەكسانیێ بۆ بەرژەوندێن خۆ بكاردئینن؛ چونکو دادوەرییا جڤاكی دێ دەلیڤێن باشتر بۆ ئافرەتێ دابین كەت. ئەڤجا داخوازییا یەكسانبوونێ ئافرەتێ پتر ژ ئارمانجێ دوور دكەت و ئەڤە ژی پێدڤی بكارئینانا هۆشمەندی و ئیستراتیجیەتەكا دیتر داكو ئەو هیڤیێن ئافرەتێ هەین ب دەست خۆ بێخیت.
كەواتە ئەو گوهۆڕینێن د ڤی ماوەی دا پەیدابووین هەلگرا تیۆرێن سیاسی، جڤاكی و ئەدەبی وفەلسەفی ئایدیۆلۆجیێن هەمە جۆر بوون وەكی ماركسییەت، لیبرالی، هەر ئێك ڤان ژی ب شێوەكی دیتن وبوچوونێن خۆ ل سەر كەیسا ئافرەتێ هەبوون هندەك ژ بۆ بەڕژەوندیێن سەركەفتنا تیۆرێن خۆ ئافرەت وەكو بابەتەك كریە مژارەك د ناڤ وێ تیۆر و هزرا سیاسی دا. و پشت گوه ئێخستنا كەیس و مافێن ئافرەتێ ژ لایێ وان ئایدیۆلۆجیاتان ڤە فاكتەر بوو كو ئافرەت هەردەم ب ڕێكا چالاكیان داخوازا وەرگرتنا مافێن خۆ بكەت. ئەوا دەرئەنجامێ ڤێ پێلێ دیار دكەت ئەوە كو كەیسا ئافرەتێ ب پالپشتییا جه و لایەن و هندەك وەلاتان ئەوێن باوەری ب مافێن ئافرەتێ هەین و ب تایبەت ڕێكخراۆێن گرێدای مافێن مرۆڤی ب هندەك ڕاسپارێن داپۆشی و ل هەر جه و وەلاتەكی ب شێوەكی پالپشتییا ڤەكرنا ریِێكخراوێن ئافرەتان كر بتایەت ئەو وەلاتێن فرە نەتەوە؛ چونکو ب وێ ڕێكێ شیان ئافرەت پالپشتییا زەلامان بكەن ل دژی دەستهەلاتێن ستەمكار. نموونە بۆ ڤێ چەندێ دامەزراندنا ئێكەتییا ئافرەتێن كوردستانێ ل سالا 1953 ب بڕیار و ڕاسپاردا سەرۆك و پێشەوایێ نەتەوا كورد «مەلا مستەفا بارزانی» و ب دەهان ئافرەتێن كورد پالپشتییا مافێن مللەتێ خۆ ئێخستنە بەری مافێن خۆ و ئەو بوون هاندەرێن سەرەكی یێن خەباتا نەتەوەییا كوردی و جهگییریا زەلامێ خۆ دكر د خودانكرن و خزمەتكرنا زارۆكێ، خۆدا ب تایبەت ئەو ئافرەتێن زەلامێن وان پێشمەرگە و د قادا شەڕەف و بەرەڤانیكرنێ دا؛ چونکو ئافرەت د وێ باوەرێ دابوو كو بەرەڤانیكرنا زەلامی ژ بن جەستكرنا ئاخا وەلاتی بەراڤانیكرنە ژ شەڕەف ئافرەتێ و ئەڤە ژی ل دویڤ پرەنسیپێن پێلا سیێ دچیتە دچارچۆڤێ «فیمینیزما ژینگەهی».
پێلا سێیێ:
دەستنیشانكرنا سەردەمێ هەر پێلەكێ دیتنێن جودا هەبوون، د هندەك ژێدەران دا پێلا دووێ ژ 1960- 1980 دەستنیشان دكەت و پێلا سیێ ژ 1980 و 1990 دیاردكەت هەتا ڤی سەردەمی ژی ڕێڕەوا ڤێ پێلێ یا بەردەوامە، لێ ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو ئافرەت ب ڤان دەستكەفتان ڕازیبوو ئەوێن نوكە ل سەرانسەر جیهانێ ب دەستكەفتین، بەلكو ئارمانج و داخوازیێن وێ بەر ب پێشتر دچن، لێ ئەوا نوكە دهێت دیتن ژی بەرامبەر هەردو پێلێن دی و بتایبەت پێلا ئێكێ و ئەو زەحمەتا بری یا كێم نینە، ژ بۆ پاراستنا ڤان دەستكەفتان باشتر هزر د جێبەجێكرنا دادپەروەردێ ب شێوەكێ یاسای د ناڤبەرا زەلام و ئافرەتاندا بهێت كرن.
ئەڤ پێلە بەردەوامییا ڕێپیڤانا هەردو پێلێن دیتر بوو، لێ ب شێ و شێواز وداخوازیێن جوداتر. ژ لایێ دەم وجهێ دەستپێكرنا شاكارێن ئەڤێ پێلی ژێدەر وەسا ددەنە دیاركرن كو دەستپێكا سالێن نوتان و ل ئەمریكا ئەڤ پێلە دەركەتییە، بنەمایێ دەستپێكرنێ ژی بۆ «ڕێبیكا ووكر» كچا نڤیسەرا ناڤدار «ئەلێس ووكر» دزڤریت ئەو ژی ب ڕێكا بەلافكرنا گۆتارەكێ ل سالا 1992 ل ژێر ناڤێ (The third wave Becoming) وەكو بەرسڤەك بۆ دامەزراندنا (كلاریس توماس) وەكو دادوەر ل دادگەها بلند دسەر وان تاوانێن دەست درێژیكرنێ ئەوێن ئاراستەی وی هاتین كرن. «ئەلێس ووكر» ئافرەتەكا چالاكڤانا دبنەمادا جورجی یە، ژبەر وێ جوداهییا ب درێژاهییا مێژووێ بەرامبەر ڕەش پیستا دهات كرن بتایبەت د بهایێ كاركرنێ، دەلیڤێن كاری، پێدانا كارێن پێگە بلند… ئەڤێ چالاكڤانێ پترییا نڤیسینێن خۆ د مژارا ڤی بابەتێ جوداهیكرنا ڕڤیشتەی د ناڤبەرا ڕەش وسپیاندا و دهەمان دەمدا د ناڤبەرا زەلام و ئافرەتاندا، رۆمانەكا ناسیار یا هەی ب ناڤێ «ڕەنگێ ئۆرجوانی» یان «ڕەنگێ لاڤەندەر- مۆر» ل سالا 1982 خەلاتێ پەرتووكا نیشتمانی و خەلاتێ «بولیتزر» وەرگرتییە.
هەلبەت ئەڤە ئێك ژ وان چریسكێن ئێكێ بوو یێن گوهۆڕین ئێخستییە شێوازێ بەرەڤانیكرنێ ژ مافێن ئافرەتێ، ئانكو پێلا سیێ پتر ئەو ئافرەتێن سالێن شێست و حەفتییان بوون یێن كو مفا ژ دەستكەفتێن هەردو پێلێن ئێك و دو وەرگرتی ب تایبەت ددارشتن و داخوازیكرنا مافێن ئافرەتێ چ یێن یاسای، ماددی، مەدەنی. وان ئافرەتان بزاڤ دكر تێگەهەكێ نوی بۆ پێناسەكرنا «فیمینیزمێ» ببینن و زێدەتر گرنگیێ بدەنە جوداهی و تاكگەرایێ د ناڤبەرا ئافرەتان ب خۆ. دڤێ پێلێ دا هندەك تیۆر و ڕەوتێن نوی سەرهلدان و بوونە سیمایێن دیار یێن ڤێ پێلێ وەكی:
1- هەڤبڕین (intersectionality) یان دانپێدان ب فرە ناسنامەییا ئافرەتێ وەكی (ڕەگەز و ڕڤشتە، ئایین، چین، نەتەوە، ئاراستەیا سكسی). كەواتە هەر ئێك ژ ڤان بابەتان هەڤڕكییەکا توند بوو د گەل زەلامی ژ لایەكی ڤە و دەگەل لایەنێن دەستهەلاتدار ژ لایەكێ دیتر؛ چونکو ئەڤ هەرسێ بابەتە (رەگەز، چین، نەتەوە) خالێن چەسپاندنا ناسنامە و هەبوونا ئافرەتێ بوون و دەرئەنجامێ وێ دێ بیتە دانپێدان ب گرنگییا هەڤپشكییا وێ د هەر سەكتەرەكێ ژیانێ دا و بێ هەبوونا جوداهێن ڕەگەزی یان پێدانا كرییا كاری. مەرەما ڤێ خالێ ئەو بوو كو «ئافرەت» نە ب تنێ ڕەگەزەكێ مێیە و جودایە ژ زەلامی، بەلكو هەلگرا ناسنامیێن هەڤبڕێن جودایە كو كاریگەریێ ل سەر هەبوونا وێ و ئەزموونا وێ دجڤاكی دا دكەت. نموونا ڤێ چەندێ «ئافرەت» ڕەش پیست یان یا ئاسیەوی تووشی جوداهییان دبیت بەرامبەر ئافرەتا سپی پیست، یا ئافرەتەكا «كرستیان یان موسلمان یان یەهودی» تووشی هندەك بەربەسێن ئازادیێ دبن؛ چونکو دبینن كو پڕنسیپێن هەر ئاینەكی ژ وان ڕێگریێ ل شێوێ ئازادییا وان دكەت ژ لایێ ڕەفتاركرن د چاوانییا خۆشییا دەروونی، جل و بەرگ، سنۆرێن گرێدانێ لبن دەستهەلات و یاسایێن زەلامی و…. ئەڤ چەندە ڕێخۆشكرنەك بوو كو «هەڤڕەگەزخوازی» گەشەبكەت و ژ بن وێ پەردا شەڕم وترسا جڤاكی دەركەڤیت و ب شانازی و ئازادانە هەڤڕەگەزخوازییا خۆ ڕابگەهینیت بێ ترس و بێ شەڕم و بێ كو هەست بكەت دێ بیتە جهێ شەرمزاریێ بۆ خێزانا خۆ؛ چونکو ئەو ل دویڤ وێ پڕەنسیپێ ڤێ چەندێ دكەت كو ئەو یێ ئازادە چاوە ڕەفتارێ د گەل لەشێ خۆ بكەت و وەسا ددەت دیاركرن ئەگەر مافێ مۆلكیەتێ بۆ چ تشتا نەبیت بۆ هەلبژارتنا ڤێ «هەڤڕەگەزیا جێندەری» بڕیارەكە یا ددەستێ وان دا. هەلبەت ئەڤ گازییا ڤی بابەت ب هەر شێوەكێ بیت كاریگەرییەکا خراب ل سەر كەیسا ئافرەتێ كر و ئەو ڕیكا درێژ یا خەباتا وێ ب دڕێژاهییا چەرخ و سەردەمان بڕی. ددەمەكی دا كو هەمی بزاڤێن ئافرەتێ پێخەمەت چەسپاندنا هەبوونا وێ یە و پێدانا مافێن ژیانەكا سەربلند و ئازاد د چارچۆڤەكێ هندەك پڕەنسیپێن گونجای د گەل بنەمایێن جڤاكی و ئاكاری یێن هەر ئاینەكی، لەوما ژی ڤان جۆرە بابەتێن لابەلا ئاراستەیا سەرەكی یا كەیسا ئافرەتێ گوهۆڕی ل وی دەكێ داخوازا نەهێلانا ڤان جوداهییان دكر ئەڤ جۆرە بابەتە بوونە پشکەک ژ بابەتێن كەیسێن ئافرەتێ.
وەسا دیاردبیت كو پێكهاتەیا جڤاكێ نوی ل ئەوروپا، ژ وان ژی دروستبوونا جڤاكەكێ نوی یێ پشتی مۆدێرنیتیێ یان پشتی پەیدابوونا پیشەسازیێ و ئەو گوهۆڕینێن ئالۆز یێن سەرمایەداریێ ل دویڤ خۆ ئیناین و پاشی ڤەگوهاستنا وێ بۆ سەرمایەدارییەکا نە ڕێكوپێك، ژبلی پەیدابوونا تیۆرێن ڕەخنەیی یێن نوی وەكی: پشتی مۆدێرنیتی، پشتی بونیاتگەریێ، هەلوەشێنگەرایی،…. ئەڤە بوونە ئەگەر ك و فیمینیزم بەر ب گوهۆڕینێ بچیت و وەكو پشکەک ژ رەوشەنبیرییا رۆژئاڤای بهێت دانان.
2- فیمینیزما ژینگەیی و رووەكی: ئەڤە وەكو پێلەكا فەلسەفی د سالێن حەفتیان دا پەیدابوو، مەرەم ژێ (هەبوونا پەیوەندیێ یە د ناڤبەرا زالگەهبوونا نێربازیێ و نموونەییا ئابوورە ئەوا بەرپرس ب ئابلووقا ئایكۆلۆجی)، ل دویڤ پارێزڤانێن ئافرەتیێن ژینگەهێ دیاردكەن كو: (چەوساندنا ئافرەتێ و ژناڤبرنا ژینگەهێ هەردو ژ بەرهەمئینان و زالگەها زەلامسالاریێ یە د وان جڤاكێن بابسالاریێ دا). هەلبەت ڕهـ و ڕیشالێن ئەڤێ شەپۆلێ بۆ نڤیسەرا فەرەنسی (سیمون دی بوفوار) دڤەگەرهیت، دەمێ د پەرتووكا خۆ ئەوا ب ناڤێ (ڕەگەزێ دووی) ل سالا 1949 نڤیسی و تێدا دەستەواژەكا بەرنیاس بكارئینا كو تاكو نوكە ژی دهێتە ڤەگێران ئەوژی: (ئافرەت ژ دایك نابیت ئافرەت، بەلكو دبیتە ئافرەت) مەرەما وێ ژی ئەوا كو جڤاك و ژینگەها خێزانێ ناسناما وێ ددەتێ و دارشتنا هەبوون و پێگەهێ وێ وەكو مێ دكەن. كاریگەربوونا ڤان دیتنا ل سەر بزاڤ ونڤیسینێن ئافرەت و پالپشتێن وێ ئەگەربوون كو زاراڤێ (فیمینیزما ژینگەهی) بهێتە هەبوونێ. بكارئینانا ڤی زاراڤە بۆ (فرانسوا دی ابون) دزڤریت كو ئێكەم جار د كتێبا خۆدا ( فیمینیزم یان مرن ) ل سالا 1974 بكارئینایە. تێدا دیاركرییە كو زۆرداریكرن ل سەر ژینگەهێ و ئافرەتێ ژ ئێك مژارن ئەو ژی «سیستەمێ بابسالاریێ» ئەو سیستەمێ بوویە ئەگەرێ ژناڤچوونا بەرهەمدارییا ئەردی و ئافرەتێ، ئەو پیڤەرێن ل سەر بنیاتێ بمارئینان و ژناڤبرنا ژێدەران ژ لایێ ڕەگەزێ نێر ڤە دهێنە كرن بەرهەمێ ڤی سیستەمی یە.
3- فیمینیزما پشتی مۆدێرنزمێ: هەلبەت پێكئینانا هزرێن مۆدێرنیتیێ د میانا وان دەركەت و كەتنە سەرئێك یا هزرێن فەلسەفی و فەلسەفێن جودا یێن پەیدابووی ژوان ژی دیالێكتیكییا هیگل و ماددیگەرییا ماركسی، عەدەمیەتەتا نیتشەی، لێ پشتی مۆدێرنیتیێ ب شێوەكێ ڕێكوپێك و ئاراستەییەکا دیاركری بۆ پشتی شەڕێ جیهانی یێ دووێ ڤەدگەریت و تێگەهێ «پۆست» وەكۆ پاشگویەك بۆ هاتە دانان داكو ببیتە فەلسەفەكا نوی پشتی هۆشمەندیی و رۆناكبیریێ و بۆ «پوست مۆدێرنیزم». كەیسا ئافرەتێ دڤێ مژارێ دا بەر ب پێكەتنێ چوو كو د گەل قووناغا نوییا جیهانی بگونجیت. «سابینا لافیبوند» د وێ باوەریێدایە كو (ئێك ژ وان هزرێن دەستپێكی، یێن كو لدەف مرۆڤی پەیدادبیت دەمێ بەرێ خۆ ددەتە مێژوویا خەباتا فیمینیزمێ و ئەو بزاڤێن كرین دێ دیاربیت كو بزاڤەكا نوی یە یا بەر ب نموونەیێ دچیت) ئەڤە ژی رێكەكە بۆ پتر بەرفرەهبوونا سنۆرێن وێ یێن جڤاكی ئەو ژی ب ڕێكا وێ پەیوەندیێ ئەوا د گەل سیاسەت و ئایدیۆلۆجیاتێن سەردەمی و ئەپستمۆلۆژی و ب ڤێ چەندێ ئافرەتێن خەباتكار و ئەوێن پشکداریێ د پێشئێكخستنا كەیسا ئافرەتێ دكەن دشێن مفای ژ بزاڤێن ڕادیكالی وەبگرن. ئێك ژوان بەسینگگرتنێن ئافرەت كەتی تێدا ئەو تیۆرێن باباسالاریێ بوون. «ئافرەتیزم» وەكو بانگەوازەكێ دەركەفت و وێ داخۆازا ژناڤچوونا پەیكەرێ وپەرستنا هەبوونا زەلامی دكر ئانكو زەلامسالاری د ناڤ جڤاكی دا بەر ب هەلوەشاندنێ بچیت و ڕێز ل هەمبوونا ئافرەتێ بهێت گرتن ئەو جوداكارییا د ناڤبەرا ژدایكبوونا كۆرەكی و كچەكێ بهێت ژناڤبرن، ئەڤ چەندە دبیاڤێن ڕەخنەیی دا د بەرهەمێن ڕەخنەگرا بولگاری «جولیا كرستیڤا» دیاربوو ئەوا ل سەر چار كۆچكا ڕەخنا فرەنسی وەكو ئاهژان روونشتی و داخواز دكەت: ((ئافرەت دسیستەمێن جەڤەنگی دا داخوازا دەلیڤا یەكسانیێ د گەل زەلامی بكەت، ئافرەت سیستەمێ هێمابوونا زەلامی ڕەد بكەت ب ناڤێ ئاكاری)) مەرەما وێ ئەوە كو ئێدێ زەلام وەكو هێما د ناڤ مال و خێزان و جڤاكان دا نەما، دڤێت ئافرەت و زەلام دیەكسانبن. كەواتە ئەڤە دیاردكەت كو زاراڤێ «ئافرەتێن پۆست مۆدێرنیزم» ل سەر وان ئافرەتا هاتبوو دانا ئەوێن فەرەنسی یان ل فەرەنسا دژین وەكی: جولیا كرستیڤا، لوسی ئەریجاری وەكو نڤیسەرەكا بەلجیكی ل فەرەنسا، نڤیسینێ، وێ پتر د چارچۆڤێ فەلسەفی وشلوڤەكرنێن دەروونی دا بوون. ئێك ژ وان خالێن ئەو ڕەد دكەت كو هزر ومێشیكێ وێ ژ چارچۆڤەكێ قودیككری دا یێ دەركەت و یا بەر ب ئاسۆیێن مافێن مرۆڤ و ئافرەتێ دچیت. بەرنیاسترین بەرهەمێ وێ «خودیكا ئافرەتا دی» ل سالا 1974 نڤیسییە و ڤێ نڤیسینا وێ هەڤركییەکا دژوار د گەل شلوڤەكرنێن شلۆڤوكارێ دەروونی یێ فەرەنسی «جان لاكان» كر. لێ ئارمانجا ڤان ئاراستەیێن فیمینیزمی د ئێك ڕێڕەودا كۆم دبیت ئەوژی: دیتنا پێشبینیكاریێ بۆ پاشەرۆژا ئافرەتێ ب مەرەما سیاسی، ئانكو دوورئێخستنا ئافرەتێ ژ كارێن سیاسی؛ لێ هندەك لایەنیان ئەڤ چەندە ب بنپێكرنەكا نە دادپەروەر بەرامبەر ئافرەتێ دیت ب تایبەت بەرامبەر وێ خەبات درێژ یا وێ كری و ئەڤە دبیتە دەستپێك بۆ ژناڤبرنا ناسناما وێ نەخاسمە كۆ كەیسا ئافرەتێ یا كەتییە د قالبەكێ ئەكادیمیەتێ دا ژ بۆ چەسپاندنا هەبوونا خۆ. د شیاندایە بهێت گۆتن كو ئەڤ پێلە و ب «ئافرەتیزما نوی» بهێت دانان چونکو پتر دشیا ژ لایێ هزری و ڕەوشەنبیری ڤە پێبگەهیت نەخاسمە د دارێشتنا ناسنامەیا ئافرەتبوونا خۆ، ئەو ژی پشتی ئافرەتێن نڤیسەر و ڕەخنەگر شیاین ڕەخنێ ل نموونەیی بوونا زەلامی بگرن و دەستهەلاتا زەلامسالاریێ ڕەدبكەن، لێ دەرئەنجامێ ڤێ چەندێ ڕێك بۆ ڤەگرنا دەرگەهێ «جیندەریێ» هاتە ڤەركرن و رۆلەكێ گرنگ د شلۆڤەكرنێن دەروونی دا پێ هاتە دان و پانتاییەکا بەرفرەه پێ هاتە بەخشین.
4- پۆزەتیڤبوونا سیكسی: دڤێ خالێ دا داخوازییا ڤێ پێلێ ئازادییا چاوانیا ڕەفتاركرنێ د گەل لەش و جەستەیێ خۆ پێ بدەت، ئانكو ئەو بەرپرسە ب لەشێ خۆ و ئەوێ مافێ بڕیارێ یێ هەی چاوە دێ خۆشیێ بۆ خۆ و لەشێ خۆ پەیداكەت بێ سەپاندنا یاسایێن جڤاكی، ئاینی. و ئەڤە ژی د چارچۆڤە سەربەخۆییا جەستەی دا دزڤری كو ئافرەت یا ئازادبیت ژیانا خۆ ب چ شێوە برێڤەببەت و – هندەك- ژ وان ئافرەتێن پشتگیرییا ڤێ خالێ دكر داخواز ژ خەلكی دكر كو پشتەڤانییا وان بكەن و نەبینن كو ئەڤ ئازادییا جەستەیی و لەشی یا ئەو دخوازیت خالەكا نەعلەتی- شەڕم و روو ڕەشییە بۆ ئافرەتێ، بەلكو ئەڤە مافەكێ سرۆشتییە بۆ وێ. و ئەڤە ئێك ژ وان سیمایێن بەرچاڤ و دیار یێن ڤێ پێلی و تاكو نوكە ڤی سەردەمی ئەڤ سیماییە یا ب هەر شێوەیەكێ بیت یا گەشەدكەت و جەرئەنجامێ وی زارۆكێن بێ باب و بێ خێزان یێ پەیدادبن، دیسان بەرپرسایەتی و هێز وپێگەهێ خێزانێ و كۆم ڤە بوونا خێزانێ ب شێوەكێ یاسای و ل دویڤ شەڕعێن هەرسێ ئاینا یا ژناڤ دچیت؛ چونکو بنەمایێن ئاینی یێن هەر سێ ئاینێن ئاسمانی دژی ڤی جۆرێ ئازادییێ یە و دەرچوونا ژ ڕییا پاقژا ئاكاری، ئەڤ چەندە ئافرەت ژ وێ چەندێ دوور نەئێخستییە كو گەلەك جارا ئافرەت بهێتە قورخكاریكرن پێخەمەت پالپشتیكرنا ئازادییا وێ یا لەشی وجەستەی.
ئەو خالێن وەرچەرخانێ یێن دڤێ پێلێ دا پەیدابووین ل پەی وێ ڤەكولینا « ئیلیزابیت ئیڤانز» كر كو «گرێدان ب دەوروبەران» ئێكە ژ وان نیشانێن سەرەكی یێن ئەڤ پێلە پێ دیاردبیت، هندەك ژ وان گوهۆڕین و گۆێدانێن ب ڤێ پێلێ ڤە دیار ئەڤە بوون:
أ- «كیمبرلی كرینشو» ل 1989 وی چەمكێ «هەڤبڕینێ – التقاطعیە» ژ بۆ وەسفكرنا وێ چەندا ئافرەت تووشی چەندین تەخێن چەوساندن و تەپەسەركرنێ دبن وەكی (ڕەگەز پەرستیێ، چینایەتیێ) كو ئەڤ چەمكە د ڤێ پێلێ دا گەلەك گەشەكرییە. ئەڤ زاراڤێ (هەڤڕینێ) هاتییە بكارئینان ژ بۆ تێكەلكرنا جوداهییان، ڕامان ژێ ئەوە كو پێدڤییە ل سەر جوداهیێن ڕەگەزی، نەتەوەی، چینایەتی و ئاینی ب ڕاوەستینن؛ چونکو ئەڤ هەمی ئەگەرن بۆ چەوساندن و پێشكەتنا ئافرەتێ.
ب- شەهدەییا «ئانیتا هێل» 1991 ب شێوەكێ ڕاستەوخۆ ل بەرامبەر دادوەری یا «ئەنجومەنێ پیران – سینات» گۆت: دادوەر «كلاریس تۆماس» ب شێوەیەكی سیسكی تەحرش لێ كرییە. وئەڤێ چەندێ دەنگڤەدان ل دویڤ خۆ پەیداكرن. ئەڤ دادوەرە دووەم دادوەرێ پیست ڕەش بوو ڤی كاری وەربگریت و ببیتە ئێك ژ نەه دادوەرێن دادگەها بلندا ئەمریكا و ل سالا 1991 «جورج بوشێ باب» ئەو هەلبژارت بوو، هەڤپیشەیا وی یا پارێزەر «ئەنیتا هێل» تاوانا دەستدرێژیا سێكسی ئاراستەكر كو بەری ڤی پوستی وەربگریت هەردووان پێكڤە كارێ پارێزەریێ دكر و «جڤاتا پیران» ژ بۆ دامەزراندنا وی گوهدارییا وی كر سەبارەت ڤان تاوانێن بۆ هاتینە ئاراستەكرن، لێ پشتی چەندین رۆنشتێن جڤاتا پران «تۆماس» هاتی بێگونەهكرن ژ وان تاوانێن بۆ هاتین ئاراستەكرن و ب دەنگدانا «25» دەنگان بەرامبەر «48» دەنگان بۆ لایێ «ئەناهیتا»یێ «توماس» سەركەفت. هەلبەت ئەڤ جۆرە كەیسە ژبلی شكاندنا هەبوون و كەسایەتییا ئافرەتێ چ تشتەكێ دیتر پێشكێش خەباتا وێ ناكەت.
ج- «ڕیبیكا ووكر» ئەوا زاراڤێ پێلا سیێ بۆ ڤێ قووناغێ دانای د گۆتارەكا خۆدا ل گۆڤارا (MS) ل سالا 1992 نڤیسییە» (ئەز نە فێمینیستەكا پشتی فێمینیزمێ مە، ئەز پێلا سیێ مە). هەروەسا د نڤیسینا خۆ دا گازییەكێ ل هەمی وان ئافرەتان دكەت بتایبەت یێن سەردەمێ خۆ و دبێژیت: (بلا شەهدەییا دادوەر تۆماس ل بیرا هەوەبیت، وكانێ چ د گەل من كریە و هێشتا شەڕ ب دووماهی نەهاتییە، ل سەر تۆرەییا ودەستدرێژیكرن ل سەر ئافرەتەكێ تۆرەببن، تۆڕەییا خۆ بكەنە هێزەكا سیاسی بۆ ب دەستڤەئینانا مافێن خۆ و پاراستنا جەستەیێ خۆ، دەنگێ خۆ ب وان زەلامان نەدەن ئەگەر د گەل داخوازی و مافێن هەوە نەبن، خوارنێ د گەل زەلامی نەخۆن و گرنگیێ پێ نەددەن وكارو بارێن وان یێن مالی نەكەن و زەلامان نە دانن دەستپێكا گرنگیێن خۆ یێن ڕۆژێ ئەگەر ئەو ئازادیێ نە دەت تە وەكو ئافرەت كو تو یا ئازادبی د چاوانییا ڕەفتاركرن د جەستە و ژیانا خۆدا بكەی) ئەڤ گۆتنە ئەوە ئەوا ب سەدان گۆتارێن دیتر ل سەر هەمان شێۆاز ل سەر هاتی نڤیسن و دارشتن و بەلگە و تێدا ئافرەتێ پتر داخوازییا ئازادییا خۆ كر وەكو ب دەستڤەئینانا مافەكێ ڕەوا یێ وێ، ئەو شێوازێ نوكە دهێت دیتن ڤەڕێژا هزرا ڤێ گۆتنێ بوو و كارتێكرنا وێ ل سەر شێۆاز وستایلێ ئافرەتێ ئەوا نۆكە دهێت دیتن. ئەڤە بوونە درویشمێ فیمیزمێ هەر ژ 1990 تاكو سالا 2000.
ژێدەر:
1- مظاهر التجدید فی الكتابة التاریخیة عند المؤرخ جول میشیلیە، زیتون یاسین، رسالة لنیل دبلوم الدراسات العلیا، جامعة محمد الخامس اكدال، 2005- 2006.
2- الحركات النسویة فی الغرب والمتغیرات امتدادا لفكر معاصر، عبدالواحد محمد، المؤتمر الدولی حول خطاب النسویة والثقافة العربیة، مارس، 2014.
3- المرأة فی الثورة الفرنسیة، عبدالرحمن صدقي، دار المعارف، مصر، 1953.
4- الحركة النسویة، سوزان الس واتكنز ومریزا رویدا، ت: جمال الجزیری، الطبعة الاولی، المجلس الاعلی للثقافة، القاهرە، 2005.
5- نرجس رونكر، فیمینیزم، مفهومها واصولها النظریة زتیاراتها الاجتماعیة، ت: هبە ظافر، سلسة مصطلحات معاصرة، 2019.
6- النسویة والبیئیة وفلسفة التنمیة المستدامة، سمیة زواري الاكادیمیة للدراسات الاجتماعیة والانسانیة، المجلة العلمیة، المجلد 17، العدد 2، الجزائر، 2025،
7- النسویة وما بعد الحداثة حمر العین خیرة ، مجلة سیمیائیات، المجلد 2، العدد(2) سبتمبر، 2007.
8- الدلیل المرجعي: مصطلحات والمفاهیم الاساسیة وتمارین تدریبیة حول الجندر سارە العتیبي، مجلس البحوث والتبادل الدولي، الاردن، 2020.
9-قراءة في المدرسة النسویة وتیاراتها، مركز دراسات امرأة، 2021.
10- المقاربة النسویة في العلاقات الدولیة، عدیلة محمد طاهر، مجلة المفكر، جامعة محمد خضیر ببسكرة، 2015.
11- تجلیلت النظریة النسویة في ترجمة الادب النسوي: فوضی الحواس لاحلام مستغانمي، مریم رمضانی، جامعة السانیا وهران، 2012.
12- الامم المتحدة، الاسكوا، اللجنە الاقتصادیة والاجتماعیة، تاریخ الحركة النسویة في العالم، 2005.
13- الاسس الفلسفیة للفكر النسوي الغربي، خدیجة العزیزي، دار بیسان للنشر، بیروت، 2004.
14- حركات تحریر المرأة من المساواة الی الجندر دراسة نقدیة اسلامیة، مثی الكردستاني، دار القلم، 2004.
15- قلق الجندر: النسویة و تخریب الهویة، جودیت بتلر، ت: فتحي المسكیني، المركز العربي لابحاث و الدراسات السیاسیة، 2022.
16- الموجات النسویة في الفكر النسوي الغربي، مییة الرحبي، مجلة حركة مصر المدنیة، جویلة، 2012.
