گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هەردەم دیرۆک ئێک ژ گرنگترین ئامرازێن نیاسینا ناسنامەیا مرۆڤی، شارستانییان و ڕێیا پێشکەفتنا مرۆڤایەتیێ بوویە. ل گەل هندێ ژی، ڤەگێڕانا دیرۆکێ گەلەک جاران ب شێوەیەکێ گەلەک هشک و تژی شەڕ و دیارکرنا ناڤێن دەستهەلاتدار و پادشایان هاتییە ڤەگێران کو تێگەهشتنا وێ بۆ گەلەک خواندەڤانان ب زەحمەت کریە. ئێرنست هانز گۆمبریچ E. H. Gombrich، دیرۆکنڤیس و هزرڤانێ ناڤدارێ نەماسایی – بریتانی، د پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ A Little History of the World) دا، بزاڤ کریە ڤەگێڕانەکا جودا یا دیرۆکێ پێشکێش بکەت؛ ڤەگێڕانەکا سادە یا بۆ سەربۆرا مرۆڤی و ب شێوەیێ چیرۆکێ کو دیرۆکێ دکەتە ئەزموونەکا زیندی بۆ تێگەهشتنێ.
نڤیسەر و بەرهەمێ وی
ئێرنست هانز گۆمبریچ E. H. Gombrich (1909–2001) ئێک ژ ناڤدارترین دیرۆکنڤیسێن سەدێ بیستێ یە کو پتر ب پەرتووکا (دیرۆکا هونەری) دهێتە نیاسین. پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ) بۆ جارا ئێکێ ل سالا 1935ێ چاپبوویە و د بنەڕەت دا بۆ گەنج و سینێلەیان هاتبوو نڤیسین، بەلێ ژ بەر کووراتییا هزری، سادەییا زمانی و دیتنا فەلسەفی، سەرنجا خواندەڤانێن مەزن ژی بۆ خۆ راکێشان. ئارمانجا گۆمبریچی ژ نڤیسینا ئەڤێ پەرتووکێ، نە بۆ وەرگرتنا زانیارییان بوو؛ بەلکو وەک چیرۆکا ژیانا مرۆڤان ب درێژاهییا دەمی بوو.
دەستپێکا دیرۆکێ: ژ مرۆڤێ دەستپێکی هەتا شارستانیێن ئێکێ
گۆمبریچ، پەرتووکا خۆ ژ سەردەمێ بەری دیرۆکێ دەست پێ دکەت؛ ئانکو ل دەمەکی کو مرۆڤی هێشتا نڤیسین نەدزانی و شرۆڤە دکەت کا چاوا ڤەدیتنا ئاگری، چێکرنا ئامرازان و پەیدابوونا زمانی، پێنگاڤێن ئێکێ یێن شارستانیێ پێک ئینان. پاشی بەحسێ داهێنانا چاندنێ و باژێرڤانیێ دکەت و نیشا ددەت کا چاوا ڤان گوهۆڕینان، پێکهاتەیێ جڤاکی و ئابووری یێ مرۆڤایەتیێ گوهۆڕی.
هەر وەسا، شارستانیێن مەزن یێن کەڤنار وەک شارستانیێن مسرێ، میزۆپۆتامیا، هندستانێ و چینی دددەتە نیاسین. نڤیسەر ئاماژێ ب ڕۆلێ یاسایێ، ئۆل و دەستهەلاتا سیاسی د ڤان شارستانییان دا دکەت و نیشا ددەت کا چاوا ڕێکخستنا جڤاکی و حکومەتێن ناڤەندی پەیدابوون.
یۆنان و ڕۆما: پەیدابوونا هزر و یاسایێ
ئێک ژ پشکێن گرنگ یێن پەرتووکێ بۆ یۆنانا کەڤن هاتییە تەرخانکرن. گۆمبریچ یۆنانێ ب لاندکا هزرا فەلسەفی، دیموکراسیێ و پرسیارکرنا عەقلانی ددەتە نیاسین. فەیلەسۆفێن وەک سوقرات، ئەفلاتون و ئەرەستۆ نە ب تنێ دەربارەی جیهانێ؛ بەلکو دەربارەی ئەخلاق، سیاسەت و ڕامانا ژیانێ ژی هزر کر و کاریگەرییەکا کوور ل سەر دیرۆکا مرۆڤایەتیێ هێلا.
پشتی یۆنانێ، ئیمپراتۆرییەتا ڕۆما دهێتە بەر بەحسکرنێ؛ شارستانییەکا کو یاسا، ڕێکخستن و ئەندازیاری گەهاندنە ئاستەکێ هەرە بلند. گۆمبریچ نیشا ددەت کا چاوا ڕۆما بەردەوامی دا کولتوورێ یۆنانی و ب شێوەیەکێ کرداری و سیستەماتیک ل سەرانسەری ئەوروپا بەلاڤ کر. نڤیسەر دیار دکەت ژی کو سەرهلدانا مەسیحییەتێ د وی سەردەمی دا، وەک ئێک ژ خالێن وەرچەرخانێ یێن هزری و مەعنەوی یێن دیرۆکا جیهانێ دهێتە نیاسین.
چەرخێن ناڤین و ڕۆلێ شارستانییا ئیسلامی
ل گەل کەفتنا ئیمپراتۆرییەتا ڕۆما، ئەوروپا دچیتە د سەردەمێ چەرخێن ناڤین دا. گۆمبریچ ڤی سەردەمی ب شێوەیەکێ ڕەها «تاری» نا بینیت، بەلکو وەک سەردەمەکێ سیستەمێ فیۆدالی، دەستهەلاتا کلێسایێ و پەیدابوونا کەلتوورێ مەسیحی ددەتە نیاسین. ئەو ئاماژێ ب ڕۆلێ کلێسایێ د فێرکرن، هۆنەر و پاراستنا زانینێ دا دکەت.
د هەمان دەم دا، شارستانییا ئیسلامی وەک ئێک ژ گەشترین سەردەمێن زانستی و کەلتووری یێن دیرۆکێ دهێتە بەحس دکەت. گۆمبریچ ئاماژێ ب دەستکەفتێن زانایێن موسلمان د بیرکاریێ، نۆژداریێ، فەلسەفێ و ئەستێرەناسیێ دا دکەت و تەکەز دکەت کو ڤەگوهاستنا زانینا یۆنانی ب ڕێکا جیهانا ئیسلامی، ڕۆلەکێ سەرەکی د پێشکەفتنا ئەورۆپا دا هەبوویە.
ڕێنێسانس، زانست و گوهۆڕینا جیهانێ
ڕێنێسانس خالەکا وەرچەرخانێ یە د پەرتووکێ دا. گۆمبریچ ڤی سەردەمی ب ڤەگەڕیان بۆ عەقلی، هۆنەری و مرۆڤ – سەنتەریێ ددەتە نیاسین. هۆنەرمەند و هزرڤانێن وەک لیۆناردۆ داڤینچی سیمبۆلا ڤێ گوهۆڕینا دیتنێ نە. پشتی وێ، شۆڕەشا زانستی ب ناڤێن وەک کوپەرنیک، گالیلێو و نیوتن، وێنەیێ مرۆڤی ژ جیهانێ ب تەمامی د گوهۆڕیت.
جیهانا مۆدێرن و شەڕێن جیهانی
د پشکێن دوماهیێ دا، پەرتووک بەحسێ شۆڕەشا پیشەسازى، شۆڕەشا فەرەنسی و پەیدابوونا بیرۆکەیێن مۆدێرن وەک ئازادی و مافێن مرۆڤی دکەت. هەروەسا گۆمبریچ ئاماژێ ب شەڕێن جیهانی یێن سەدێ بیستێ ژی دکەت و ب دەنگەکێ هۆشمەند، بەحسێ دەرئەنجامێن مەترسیدار یێن دەستهەلات، ئایدیۆلۆژی و ژبیرکرنا وانەیێن دیرۆکێ دکەت.
پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ) یا ئێرنست گۆمبریچ، ڤەگێڕانەکا مرۆڤایەتی و هزری ژ دیرۆکا مرۆڤایەتیێ پێشکێش دکەت. ئەڤ بەرهەمە نیشا ددەت کو دیرۆک نە ب تنێ چیرۆکا پادشا و شەڕانە، بەلکو ڤەگێڕانا بزاڤێن مرۆڤی یە بۆ تێگەهشتنا جیهانێ، ئاڤاکرنا شارستانیێ و ڤەدیتنا ڕامانێ. گۆمبریچ ب زمانەکێ سادە لێ یێ کوور، خواندەڤانی داخواز دکەت کو هزرێ د ڕابووری دا بکەت و بەرپرسیارەتییا خۆ بەرانبەر پاشەرۆژێ ب ستۆیێ خۆڤە بگریت. ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەڤ پەرتووکە هێشتا وەک ئێک ژ بهاترین بەرهەمێن دیرۆکنڤیسینا گشتی ل جیهانێ دهێتە هژمارتن.
گرنگی و هەلسەنگاندنا پەرتووکێ
بەرهەڤکرن: سۆلین لەوەند
هەردەم دیرۆک ئێک ژ گرنگترین ئامرازێن نیاسینا ناسنامەیا مرۆڤی، شارستانییان و ڕێیا پێشکەفتنا مرۆڤایەتیێ بوویە. ل گەل هندێ ژی، ڤەگێڕانا دیرۆکێ گەلەک جاران ب شێوەیەکێ گەلەک هشک و تژی شەڕ و دیارکرنا ناڤێن دەستهەلاتدار و پادشایان هاتییە ڤەگێران کو تێگەهشتنا وێ بۆ گەلەک خواندەڤانان ب زەحمەت کریە. ئێرنست هانز گۆمبریچ E. H. Gombrich، دیرۆکنڤیس و هزرڤانێ ناڤدارێ نەماسایی – بریتانی، د پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ A Little History of the World) دا، بزاڤ کریە ڤەگێڕانەکا جودا یا دیرۆکێ پێشکێش بکەت؛ ڤەگێڕانەکا سادە یا بۆ سەربۆرا مرۆڤی و ب شێوەیێ چیرۆکێ کو دیرۆکێ دکەتە ئەزموونەکا زیندی بۆ تێگەهشتنێ.
نڤیسەر و بەرهەمێ وی
ئێرنست هانز گۆمبریچ E. H. Gombrich (1909–2001) ئێک ژ ناڤدارترین دیرۆکنڤیسێن سەدێ بیستێ یە کو پتر ب پەرتووکا (دیرۆکا هونەری) دهێتە نیاسین. پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ) بۆ جارا ئێکێ ل سالا 1935ێ چاپبوویە و د بنەڕەت دا بۆ گەنج و سینێلەیان هاتبوو نڤیسین، بەلێ ژ بەر کووراتییا هزری، سادەییا زمانی و دیتنا فەلسەفی، سەرنجا خواندەڤانێن مەزن ژی بۆ خۆ راکێشان. ئارمانجا گۆمبریچی ژ نڤیسینا ئەڤێ پەرتووکێ، نە بۆ وەرگرتنا زانیارییان بوو؛ بەلکو وەک چیرۆکا ژیانا مرۆڤان ب درێژاهییا دەمی بوو.
دەستپێکا دیرۆکێ: ژ مرۆڤێ دەستپێکی هەتا شارستانیێن ئێکێ
گۆمبریچ، پەرتووکا خۆ ژ سەردەمێ بەری دیرۆکێ دەست پێ دکەت؛ ئانکو ل دەمەکی کو مرۆڤی هێشتا نڤیسین نەدزانی و شرۆڤە دکەت کا چاوا ڤەدیتنا ئاگری، چێکرنا ئامرازان و پەیدابوونا زمانی، پێنگاڤێن ئێکێ یێن شارستانیێ پێک ئینان. پاشی بەحسێ داهێنانا چاندنێ و باژێرڤانیێ دکەت و نیشا ددەت کا چاوا ڤان گوهۆڕینان، پێکهاتەیێ جڤاکی و ئابووری یێ مرۆڤایەتیێ گوهۆڕی.
هەر وەسا، شارستانیێن مەزن یێن کەڤنار وەک شارستانیێن مسرێ، میزۆپۆتامیا، هندستانێ و چینی دددەتە نیاسین. نڤیسەر ئاماژێ ب ڕۆلێ یاسایێ، ئۆل و دەستهەلاتا سیاسی د ڤان شارستانییان دا دکەت و نیشا ددەت کا چاوا ڕێکخستنا جڤاکی و حکومەتێن ناڤەندی پەیدابوون.
یۆنان و ڕۆما: پەیدابوونا هزر و یاسایێ
ئێک ژ پشکێن گرنگ یێن پەرتووکێ بۆ یۆنانا کەڤن هاتییە تەرخانکرن. گۆمبریچ یۆنانێ ب لاندکا هزرا فەلسەفی، دیموکراسیێ و پرسیارکرنا عەقلانی ددەتە نیاسین. فەیلەسۆفێن وەک سوقرات، ئەفلاتون و ئەرەستۆ نە ب تنێ دەربارەی جیهانێ؛ بەلکو دەربارەی ئەخلاق، سیاسەت و ڕامانا ژیانێ ژی هزر کر و کاریگەرییەکا کوور ل سەر دیرۆکا مرۆڤایەتیێ هێلا.
پشتی یۆنانێ، ئیمپراتۆرییەتا ڕۆما دهێتە بەر بەحسکرنێ؛ شارستانییەکا کو یاسا، ڕێکخستن و ئەندازیاری گەهاندنە ئاستەکێ هەرە بلند. گۆمبریچ نیشا ددەت کا چاوا ڕۆما بەردەوامی دا کولتوورێ یۆنانی و ب شێوەیەکێ کرداری و سیستەماتیک ل سەرانسەری ئەوروپا بەلاڤ کر. نڤیسەر دیار دکەت ژی کو سەرهلدانا مەسیحییەتێ د وی سەردەمی دا، وەک ئێک ژ خالێن وەرچەرخانێ یێن هزری و مەعنەوی یێن دیرۆکا جیهانێ دهێتە نیاسین.
چەرخێن ناڤین و ڕۆلێ شارستانییا ئیسلامی
ل گەل کەفتنا ئیمپراتۆرییەتا ڕۆما، ئەوروپا دچیتە د سەردەمێ چەرخێن ناڤین دا. گۆمبریچ ڤی سەردەمی ب شێوەیەکێ ڕەها «تاری» نا بینیت، بەلکو وەک سەردەمەکێ سیستەمێ فیۆدالی، دەستهەلاتا کلێسایێ و پەیدابوونا کەلتوورێ مەسیحی ددەتە نیاسین. ئەو ئاماژێ ب ڕۆلێ کلێسایێ د فێرکرن، هۆنەر و پاراستنا زانینێ دا دکەت.
د هەمان دەم دا، شارستانییا ئیسلامی وەک ئێک ژ گەشترین سەردەمێن زانستی و کەلتووری یێن دیرۆکێ دهێتە بەحس دکەت. گۆمبریچ ئاماژێ ب دەستکەفتێن زانایێن موسلمان د بیرکاریێ، نۆژداریێ، فەلسەفێ و ئەستێرەناسیێ دا دکەت و تەکەز دکەت کو ڤەگوهاستنا زانینا یۆنانی ب ڕێکا جیهانا ئیسلامی، ڕۆلەکێ سەرەکی د پێشکەفتنا ئەورۆپا دا هەبوویە.
ڕێنێسانس، زانست و گوهۆڕینا جیهانێ
ڕێنێسانس خالەکا وەرچەرخانێ یە د پەرتووکێ دا. گۆمبریچ ڤی سەردەمی ب ڤەگەڕیان بۆ عەقلی، هۆنەری و مرۆڤ – سەنتەریێ ددەتە نیاسین. هۆنەرمەند و هزرڤانێن وەک لیۆناردۆ داڤینچی سیمبۆلا ڤێ گوهۆڕینا دیتنێ نە. پشتی وێ، شۆڕەشا زانستی ب ناڤێن وەک کوپەرنیک، گالیلێو و نیوتن، وێنەیێ مرۆڤی ژ جیهانێ ب تەمامی د گوهۆڕیت.
جیهانا مۆدێرن و شەڕێن جیهانی
د پشکێن دوماهیێ دا، پەرتووک بەحسێ شۆڕەشا پیشەسازى، شۆڕەشا فەرەنسی و پەیدابوونا بیرۆکەیێن مۆدێرن وەک ئازادی و مافێن مرۆڤی دکەت. هەروەسا گۆمبریچ ئاماژێ ب شەڕێن جیهانی یێن سەدێ بیستێ ژی دکەت و ب دەنگەکێ هۆشمەند، بەحسێ دەرئەنجامێن مەترسیدار یێن دەستهەلات، ئایدیۆلۆژی و ژبیرکرنا وانەیێن دیرۆکێ دکەت.
پەرتووکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ) یا ئێرنست گۆمبریچ، ڤەگێڕانەکا مرۆڤایەتی و هزری ژ دیرۆکا مرۆڤایەتیێ پێشکێش دکەت. ئەڤ بەرهەمە نیشا ددەت کو دیرۆک نە ب تنێ چیرۆکا پادشا و شەڕانە، بەلکو ڤەگێڕانا بزاڤێن مرۆڤی یە بۆ تێگەهشتنا جیهانێ، ئاڤاکرنا شارستانیێ و ڤەدیتنا ڕامانێ. گۆمبریچ ب زمانەکێ سادە لێ یێ کوور، خواندەڤانی داخواز دکەت کو هزرێ د ڕابووری دا بکەت و بەرپرسیارەتییا خۆ بەرانبەر پاشەرۆژێ ب ستۆیێ خۆڤە بگریت. ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەڤ پەرتووکە هێشتا وەک ئێک ژ بهاترین بەرهەمێن دیرۆکنڤیسینا گشتی ل جیهانێ دهێتە هژمارتن.
گرنگی و هەلسەنگاندنا پەرتووکێ
پەرتوکا (هندەک ژ دیرۆکا جیهانێ) یا ئێرنست هانز گومبریچی جهەکێ تایبەت و مەزن وەرگرتییە و یا بوویە ئێک ژ ناڤدارترین و کارتێگەرترین پەرتووکێن دیرۆکێ، نە ب تنێ د ناڤ خواندەڤانێن ئاسایی دا؛ بەلکو د ناڤ توورەڤان و رەوشەنبیران ژی دا. ئەڤ پەرتووکە وەکو ئەزموونەکا ڤەگێرانێ یا بێ هەڤبەر دهێتە دیتن کو زانینا دیرۆکێ و چیرۆکا مرۆڤایەتیێ تێکهەل دکەت، گومبریچ د پێشکێشکرنا دیرۆکا مرۆڤایەتیێ دا وەکو چیرۆکەکا ب هەڤگرێدایی سەبارەت مرۆڤی یێ سەرکەفتی بوویە. شێوازێ وی یێ بوویە ئەگەر کو گەلەک ژ رەخنەڤان و بسپۆران پەسنا ڤێ پەرتووکێ بکەن کو پەرتوکەکە ب حەز و شەوقەکا مەزن دهێتە خواندن، نە وەکو ئەرکەکێ زانینێ یێ گران؛ بەلکو وەکو گەشتەکا هزر یا خۆش و مفادار.
چەندین کەسێن ناڤدار و رەوشەنبیر حەزا خۆ بۆ ڤێ پەرتووکێ دیار کریە. رەنگە ژ هەموویان ناڤدارتر رۆماننڤیسێ بریتانی فیلیپ پولمان Philip Pullman بیت، یێ کو پەسنا پەرتووکێ کریە کو کارەکێ بریقەدارە و مرۆڤ نەشێت پێ مەندەهۆش نەبیت و سوپرایزەکا ئەدەبی یا ڕاستەقینە یە. ئەڤ گۆتنە لسەر بەرگێ پەرتووکێ هاتییە نڤیسین وەکو نیشانەیەک بۆ بها و پێگەهێ وێ. هەروەسا، رەخنەگر و ئەکادیمی دبینن کو هێزا پەرتوکێ د شیانێن وێ دایە بۆ سادەکرنا دیرۆکێ بێی کو ژ رامانا وێ ڤالا بکەت. ئەڤ پرتووکە د ناڤەندێن پەروەردەیی دا گەلەک دهێتە پەسنکرن ژبەرکو حەزا دیرۆکیێ د دلێ گەنجان دا دچێنت و دیتنەکا بەرفرەهـ و تێڕامانێ ل سەر رێبازا شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ ددەتە خواندەڤانێ پێگەهشتی.
