گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وەلات توفیق
كۆچ و كۆچبەری پرۆسەیێن گەلەك سروشتی نە د دیرۆكا مرۆڤایەتیێ هەمیێ دا. ئەم نەشێن دەستنیشانا ئێك گەل، ئێك ئۆل، ئێك نەتەوە و ئەتنیك یان ژی گرۆپ بكەین و بێژین ب درێژيیا دیرۆكا خۆ هەمیێ ژ جهـ و وارێن خۆ مشەخت نە بووینە، بەلێ یا نە سرۆشتی مشەختبوونا كوردایە! ل سەر بنیاتێ هەبوونا پەیوەنديیەكا موكۆم د ناڤبەرا كوردان و نيشتمانێ وان دا، ب بەردەوامی پەیڤا (وەلات)، پیرۆزيیەكا بلند بوو د سەر هەمی پیرۆزیان ڕا. هەڤۆكا «شام شەكرە وەلات شرینترە»، هەمی دەمان كورد دودل كرینە ل سەر دەست داهێلانا وی ژ ئاخێ و مشهختيیا وی، ئانكو ئەم دشێن بێژین، ژ نەچاری كورد وەكو گروپ گروپ و كۆم كۆمە ژ وەلاتێ خۆ دەركەتینە و هەمی دەمان ژی حەسرەت و ڤیانا ئاخێ؛ برینەكا نە دهرمان كرى بوو د دلێ وان دا.
ب شێوەیەكێ گشتی، گەلەك ئەگەرێن دیار هەنە، ل پشت كۆچبەریيا نەتەوەیان ژ جهەكێ جوگرافی یێ دیاركری بۆ جهەكێ دیتر؛ دیاردێن سرۆشتی، رویدانێن سیاسی، جەنگ، برس و هشكاتی، چاندن… هتد. ئەم دێ ل ڤێرە گەلەك ب كورتی ئەگەرەكێ سەرەكی یان ژی فاكتەرەكێ هەڕی گرنگ ل پشت مشەخت بوون و دەربەدەربوونا كوردان دەینە دیاركرن، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ، كو گەلەك ئەگەرێن دی هەنە، بەلێ مە پێخۆشە دەستپێكا رویدانەكا گرنگ یا دیرۆكی بكەینە دەرازینك یان ژی هێڤێنێ گۆتارا خۆ، ئەو ژی دەركەتنا ئایینێ ئیسلامێ و بەلاڤبوونا وێ یە د سەرێ سەد سالا حەفتێ یێ زایینی دا.
ئایینێ ئیسلامێ و بەلاڤبوونا وێ وەكو فاكتەرەكێ گرنگ و كاریگەر ل سەر جهـ گوهارتنا كوردان
ل دەستپێكا سەد سالا حەفتێ زایینی، ئایینێ ئیسلامێ، وەكو نویترین ئایینێ ئەسمانی یێ ئیبراهیمی ل گزیرتا عەرەبی سەرهلدا و ئێدی هێدی هێدی كەتە قۆناغا گەشە، بەرفرەهـ و بەلاڤبوونا خۆ دا. ل پشتی ڤی ماوەیی هندەك رویدانێن گرنگ یێن پەیوەندیدار ب ئایینێ ئیسلامێ ڤە رویدان، كو راستەوخۆ كاریگەری كریيە سەر دیمۆگرافيیا مللەتێ كورد و لڤین و مشەختبوونا وی خەلكێ ئەم دبێژنێ كورد زمان. ژ وان رویدانێن گرنگ:
– د سەردەمێ خەلیفێ دووێ یێ راشدین؛ عومەرێ كوڕێ خەتابی، كو ل ناڤبەرا (633 – 644ز) خەلیفەیێ دووێ یێ ئیسلامێ بوو، پێلا بانگەوازيیا ئیسلامێ گەهشتە كوردستانێ و دەڤەرێن چیایی. پشكەك ژ كوردان موسلمان بوون و پشكا دی مل ب ملێ دەولەتا ساسانی (224 – 651ز) بوونە بەرهەنگارێن سەرسەختێن ڤەكرنێن ئیسلامێ ل دەڤەرێ. هەر ئێكسەر ئەو كوردێن موسلمان بووین، كەتینە ناڤ لەشكەرێ ئیسلامێ و ب شێوەیەكێ كارا پشكداری د هێرشێن رۆژهەلاتێ دا كریيە، ب تایبەت ژی گرتنا قەوقاس.
– دەولەتا ئەیۆبی (1174 – 1250)، سولتان سەلاحەددين ئەیوبی و بەرفرەهبوونا چارچۆڤێ دەستهەلاتا ئیسلامی، ب تایبەت ل دەڤەرێن باكۆرێ ئەفریقیيا و شامێ، بۆ ئەگەر كو دگەل پێلێن لەشكەری، یێن ئیسلامێ و ل سەر بنیاتێ وێ چەندێ كو سولتان سەلاحەددین كورد بوو، دەردۆرێن وی ژی كورد بوون، لەوما ژی هەر جهێ ئەو چووینێ پشكەك ژ دەردۆرێن وی ئاكنجی بووینە ل وێرێ.
– سەردەمێ دەولەتا عەبباسی (750 – 1258ز)، دیسان ماوەیەكێ گرنگ بوو ژ دیرۆكا ئیسلامی، كو تێدا پویتەیەكێ مەزن ب زانست و فێرخوازیێ هاتیە دان و كورد، وەكو نەتەوەیەكێ موسلمان د چارچۆڤەیێ دەولەتا عەبباسی دا، لەوما ژی دبینین؛ گەلەك زانایێن ئایینێ ئیسلامێ، یێن كورد ژ كوردستانێ هاتینە ڤەگۆهاستن بۆ دەڤەرێن گەلەك دویر ب مەرەما بانگخوازیێ و پشتی ماوەیەكی ئەو ماینە ل وێرێ و ئێدی ئەو جهێن ئەو چووینێ بوویە وارێ وان یێ هەتا هەتایێ، تێبینی بكەین ئەڤ پرۆسەیە د ماوەیێ دەستهەلاتا دەولەتا عوسمانی ژی دا ب هەمان شێوەیی بوو.
– گرتنا باژێرێ قۆستەنتینۆ پۆلس (ئیستەنبۆل)ێ، ژ لایێ خەلیفێ ئیسلامی یێ دەولەتا عوسمانی سولتان محەمەد خانێ دویێ؛ كوڕێ سولتان موراد غازی (محەمەد فاتح)، ل سالا 1453ێ، دیسان رویدانەكا دی یا گرنگ بوو، كو تێدا بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ، ئێدی كورد ب پێل و ب كۆم مشەختی باژێرێ ئستەنبۆلێ و رۆژئاڤایێ توركیا ببن ب شێوەیەكێ گشتی و ب شێوەیەكێ تایبەت مشەختی دەڤەرێن ئەنادۆلا ناڤین و دەڤەرێن كیلیكیایێ ببن.
– شەڕێ چالدێران یێ عوسمانی- سەفەوی ل (1514ز) ب سەركردایەتيیا شاهـ ئیسماعیلێ سەفەوی بەرامبەر سولتان یاوز سەلیمی، كو تێدا سنور د ناڤبەرا كوردستانا بن دەستهەلاتا عوسمانی و كوردستانا بن دەستهەلاتا سەفەوی هاتە كێشان، بۆ ئەگەرێ ترسێ د ناڤ كوردان دا و گەلەك كوردێن شیعە ژ دێرسم، سێواس، قۆچگێری… هتد. بۆ لایێن بن دەستهەلاتا فارسی ڕەڤین، ژ وان ژی خۆراسان و باكۆرێ رۆژهەلاتێ ئیران و ئازەربایحانێ و بەروڤاژی یێن دبن دەستهەلاتا سەفەوی ڤە، بەر ب ناڤەند و رۆژئاڤایێ ئەنادۆلێ ڤە ڕەڤین و هەتا نوكە ژی ل وێرێ ماینە.
مە پێخۆشە ئەم هەتا ڤێرە و زێدەتر نەچين، ئانكو بەحس ل ماوەیێ دەركەتنا ئمپریالیزمێ (Imperialism) نەكەین، وەكۆ نویترین مودیلا سیاسەتا داگیركرنێ ل سەرانسەری جیهانێ یان ژی دەركەتنا دەولەت – نەتەوە (Nation State) بكەین، ژبەركو ب ڕاستی ژی ئەڤە ماوەیەكێ دی یێ گەلەك گرنگ و كاریگەر بوویە ل سەر گوهاڕتنا دیمۆگرافیيا كوردان.
ل سەر ڤان بنیاتان، دێ ل خوارێ هندەك نمونەیێن كورت یێن ڤان خێزان و كۆمێن خەلكێ كورد دەستنیشان كەین؛ مەحموود غەزنەلیێ كورد، فەرماندارەكێ كارا بوو د هێرشێن ئیسلامێ بۆ سەر هندستانێ دا، هەر ل سەر ڤێ چەندێ؛ ئەڤرۆ ئەو كۆمەلا كوردێن ئاكنجی ل هەرێما بەلۆجستانا د ناڤبەرا سنورێن ئیران – پاكستانێ دا كو كوردێن موسلمان یێن شافعی نە، دبێژن: «د ماوەیێ هێرشێن ئیسلامێ دا بۆ دەڤەرێ و ل گەل شێخ مەحمودێ غەزنەلی هاتینە و ل ڤێرە ئاكنجی بووینە.»
ئەو كوردێن ئەڤرۆ د ئاكنجی ل دەردۆرێن باژێرێ ئەنتاكیيا، هەتا هێلا باشۆرێ وەلاتێ ئۆردنێ، كۆمەلگەهەكێ گەلەك بهێز و ل سەر خۆیە ژ رویێ پاراستنا كەلتور و ناسناما خۆ یا نەتەوەیی ڤە، شانازیێ ژی ب كوردبوونا خۆ دبەن، كو ب هەمان شێوەیی ئەڤە ئەو كوردن، یێن د ماوەیێ شەڕكرنێ دا، ل گەل خاچپەڕستان و ل گەل سوپایێ ئیسلامێ چووینە وان دەڤەران و ئێدی ل وێرێ خۆ جهـ بووینە.
كەلها كوردان
(كەلها كوردان)، هەر چەندە ئەڤ ناڤە بەری هەبوونا هێرشێن خاچپەڕستان ژی ناڤەكێ دیار بوویە، بەلێ، پشتی شەڕ و هێرشێن خاچپەڕستان، ڤەكرنێن وێ بوویە ناڤەكێ پتر یێ ناسكری. بەلێ ئەم دشێن بێژین كو د سەدسالا 10ێ دا و پشتی هێرشێن ئیسلامێ بۆ سهر كوردان و هەبوونا وان؛ ب تایبەت ژی ل لوبنان و دەردۆران، ماوەیەكە كو هەبوونا كوردان تێدا بهێزتر لێ هاتیيە.
چوونا كوردان بۆ وەلاتێ مسرێ و كۆچبەريیا وان گەلەك بەری ئەیوبيیا یە. بەلێ ئەم دشێن بێژین دگەل ئەیوبیيان هژمارەكا ئێكجار مەزن ژ كوردان كۆچبەری مسرێ بووینە. مانا وان ل وێرێ دهێتە سەرچاوە گرتن ژ گرتنا سودانێ و بكاربوونا كوردان ل وێرێ. هەژی گوتنێ یە، كا چەوا ئەیوبی دەستپێشخەر و رێبەرێن كوردان بووینە بۆ یەمەن و ئاكنجی بوونا وان ل وێرێ، ب هەمان شێوەیی ل حومس، حەما و ب شێوەیەكێ تایبەت ل گەلەك دەڤەرێن دی یێن ئەڤرۆ دكەڤنە باشۆرێ سوریێ بووینە.
د شەڕێ تیمور – عوسمانیيان دا، گەلەك عەشیرەتێن كوردان كۆچبەری ئەنادۆلێ ب تایبەت ژی قرشەهر، قونیيە، شەرەفلی یا قونیەیێ و قۆچ حیسارێ بووینە، ل وێرێ پشتی ئەو دلێ خۆ ددەنە دەڤەرێ، دمیننە ل وێرێ و ئاكنجی دبن هەتا ئەڤرۆكە.
هەژی گوتنێ یە د ماوەیێ حكومڕانييا عوسمانی دا، دیسان سولتان محەمەد فاتحی مفایەكێ ئێكجار مەزن ژ دهستههلاتا كوردان دیتيیە، ب تایبەت د ماوەیێ ب موسلمانكرنا خەلكێ بەرئاڤێن دەریا ڕەش دا. هەر ژبەر ڤێ چەندێ ژی ئەم دبینین، كو گەلەك خەلكێ كورد ب تایبەت ژی یێ باژێرێ وانێ، ب كۆمكۆمە مشەختی بەرئاڤێن دەریا ڕەش بووینە و ل قەزایا بافرا یا سەمسۆنێ ئاكنجی بووینە. هەر چەندە ب شێوەیەكێ دیتر ئەم بێژین؛ ژ ئەگەرێ وێ چەندێ كو ل سەر مژارێ ناڤبری، سەرچاوەیێن زانستی یێن پشتڕاستكەر نە بووینە، بەلێ كوردێن ئاكنجی یێن قەزا بافرایێ هاتن و ئاكنجی بوونا خۆ ل دەڤەرێ ب ڤی شێوەیی ددەنە دیاركرن، سولتان محەمەد فاتحی زانا و شێخێن ب ناڤ و دەنگ و چەلەنگ ژ سەمسۆنێ ڤەگۆهاستینە تەرابزۆنێ. ئەڤ سیاسەتە هەتا ل سەر دەمێ سولتان سلێمانێ قانۆنی ژی یا بەردەوام بوویە، ئەم دبینین گەلەك كوردێن ئەیوبی یێن سێلوان و حەسەنكێفێ، چەوا هاتینە ڤەگۆهاستن بۆ رێزێ و ئۆردویێ و ل وێرێ د كەلهان دا هاتینە بنەجهكرن و وەكو بەگێن دەڤەرێ هاتینە راسپاردن. هەر چەندە ئەوان بەگێن ئاكنجی ل ڤێرە قەد خوینا خۆ و سەرچاوە و نەژادێ خۆ ژبیر نەكریيە، كو دبێژن ئەم كوردێن ئەیوبینە، بەلێ ب بۆرینا دەمی؛ ئەوان هێدی هێدی خۆ تام دایە ب توركایەتیێ و هێدی هێدی بووینە تورك؛ ب تایبەت ژی ئەوێن ل دەڤەرا دەریا ڕەش دئاكنجی.
هەر دیسان د ماوەیێ حوكمڕانييا عوسمانی دا ئەم دبینین، گەلەك ژ كوردان ل دەڤەرا بەلقان ئاكنجی بووینە ب تایبەت ژی كوردێن دەردۆرێن باژێرێ وانێ. دیسان هەر د ڤی ماوەیی دا، ئانكو ماوەیێ شەڕێن عوسمانی – رۆسی دا، گەلەك ژ كوردان مشهختى بەلقان بوون. پشكەك ژ ڤان خێزانان، نوكە د ناڤ كەلتورێ موسلمانێن بەلقان دا هاتینە حەلاندن.
ئەڤ چەنده، ل سەری ئاماژە پێ هاتيیە كرن، نە ب تنێ د ماوەیێ شەڕان دا، جڤاكێ كوردی كۆمكۆمی پەرت و بەلاڤبوویە، بەلكو نوكە ب هەمان شێوە ئەم دبینن، كو ژ وەلاتێ چینێ بۆ مەغریبا عەرەبی و ژ بۆ رۆسیان هەتا ئەندۆنوسیایێ گەلەك زانا و شێخێن كوردان جهێ خۆ ڤەگوهاستیيە و ل ئەڤان دەڤەرێن ناڤهاتی وەكو مەلا و زانایێن ئایینی هاتینە ئەركدار كرن.
هەژی ئاماژێ یە، كورد بەری هاتنا ئیسلامێ و بەری موسلمان بوونێ، گەلەك ئاشنایی دویڤچوونا زانستی نە بووینە، لەوما ژی پشتی هاتنا ئیسلامێ گەلەك ژ زانا و پێشەنگێن كوردان، یێن زانستخواز؛ قەستا مەككەیێ، مەدینێ، دیمەشقێ، بەغدا و قاهیرە و مسرێ کرینە. بەلێ د هەردو سەدسالێن ئێكێ ب فەرمانا دەولەتا خۆ ماینە ل جهێن خۆ و نەژاد و بنەمالە ب دویڤ كەتینە، هندەك ژ وان ژی ژ وان وەلاتێن لێ ئاكنجی هاتنە ڤەگۆهاستن بۆ هندەك وەلاتێن دی یێن جوداتر، ب مەرەما ئەداكرنا خزمەتا خۆ. گەلەك قازى یێن كورد ل مەككە و مەدینێ، دیمەشق و بەسرا و بەغدا هەبوون. بۆ نمونە زانایێ مەزن و ب ناڤ و دەنگ یێ هیندی شاهـ وەلی يۆڵڵاهـ دێهلەوی د سەدسالا 18ێ دا هاتيیە حیجازێ ل بەر دەستێ زانایێ كورد شێخ تاهر ئەلكوردی وانە وەرگرتینە، دیسان محەمەد كوڕێ عەبدولوەهابێ دامەزرێنەرێ وەهابیەتێ، هاتيیە بەر دەستێ زانایێ كورد شێخ تاهری و قوتابیێ وی بوویە.
د ماوەیێ گەهشتنا ئیسلامەتیێ بۆ وەلاتێن باشۆرێ رۆژهەلاتا ئاسیا، ب تایبەت ژی وەلاتێن ئەندۆنيسیا و مالیزما، گەلەك زانایێن كورد ب تایبەت ژی ژ باژێرێن مەككە و مەدینێ هاتینە هنارتن بۆ وان وەلاتێن ل سەری ناڤهاتی، ب مەرەما ئەداكرنا خزمەتا خۆ یا ئایینی، كو د نوكە ژی دا، گەلەك خێزان و مالباتێن كورد ل ژێريیا رۆژهەلاتێ ئاسیا دژین كو نەژادێ وان كوردە. نمونە شێخ خالدێ بەغدادی مل ب ملێ شێخێ شەهرەزۆری ڤە بۆ دەڤەرێن ئاچێ – سۆمەترا ئەندنۆسیا و مالیزیا هاتینە ڤرێكرن و ل وێرێ ماینە.
د ماوەیێ سولتان محەمەد فاتحی دا، گەلەك ژ زانایێن كورد ب هەمان شێوە هاتینە ڤەگۆهاستن بۆ ستەنبۆلێ كو یێن ژ هەمیان بەرچاڤتر؛ مەلا گۆرانی بوویە. ئەڤ سیاسەتە، ئانكو سیاسەتا مفا وەرگرتنێ ژ زانایێن ئایینی یێن كوردان د ماوەیێ سلێمانێ قانونی دا ژى هەبوویە، كو ئەبۆ سعود؛ نمونا ژ هەمیان بەرچاڤترە.
ئەبوبەكر ئەفەندیێ شەهرەزۆری، د ماوەیێ دەستهەلاتا سولتان عەبدولمەجیدی دا هاتيیە ڤرێكرن بۆ ئەفریقیا باشۆر ب مەرەما بانگخوازيیا ئایینێ ئیسلامێ كو هەتا نوكە ژی خێزان و مالباتا وی ل وێرێ ماینە و ئاكنجیێن وێرێ نە، یان ژی شێخ ئەردەبیلی هاتيیە هنارتن بۆ دەرڤە و بوویە شێخ ئەلمۆشایخ. باپیرێ سەرۆك وەزیرێن كەڤن یێ كۆمارا توركیا بۆلەند ئەجەویت (شێخ مستەفا ئەل – كوردی) كو د بنەڕەت دا خەلكێ وانێ یە هاتيیە ڤرێكرن بۆ بەرئاڤێن دەریا ڕەش ل باكۆرێ توركیا و ل وێرێ مایە. ناڤبری ئەندامێ وەفدێ داخازكرن بۆ ئیسلامێ بوون بۆ ژاپۆنێ، كو ژ ستەنبۆلێ هاتبوو ڤرێكرن بۆ وێرێ.
