گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
دلۆ پوترس شهمعۆن
ئەکیتۆ ژ كیڤە هاتییە؟
هەلكەفتا سەرێ ساڵا میزۆپۆتامیا، بۆ ئێكی نیسانێ؛ ژ بۆ ماڵباتا بابلی یا ئێكێ، ئانكو بۆ دەستپێكا هزارا دویێ بەری زایینێ دزڤڕیت، ل سەر دەمێ ڤێ ماڵباتا عەمۆری ؛ کو ئەو ژ كلدانێن ئێكەم بازنێن ژیانێ هاتینە برێزكرن، ب شێوێ بەر ب دویماهیكێ ل ژیانا ئاكنجیێن د ناڤبەرا هەردو زێیا دا، چ ژ لایێ ئایینی یان ئابۆریڤه؛ یان جڤاكى ڤەدگەڕن. ژ وانە (ئێكبوونا سالنامێ)، هەلكەفتا فەرمی بۆ جەژنا ئەکیتۆ ل بابل دورست بوویە. هەر ژ وی دەمی بوویە جەژنا سەرێ ساڵێ و ئاهەنگ ل باژێرێن دی ناهێنە گێران. بازنێن ژیانێ وەك (هەلكەفتێن باژێرێن كلخۆ و ئاشۆر و نهینهوا، بۆ هندەك دەما ل نهینهوا هاتبووكرن. پشتی ژ ئاهەنگا فەرمی ل بابل ب دویماهیك هاتن. ل دەمەكی ئاهەنگ ل 15/9 وەك جەژنا نویكرنێ یان جەژنا دارا ژیانێ (دار قەسپا پیرۆز) د هاتەكرن. بەری وێ مێژویێ؛ ئاهەنگا ئەکیتۆ Akitu، كو ب سومەری دبیژنێ Akiti، وەك ئێك ژ هەلكەفتێن سەرەكی (ئەکیتۆ و زاگموك)، كو خەلكێ ناوەندێ باشووری ئاهەنگ بۆ دگێران؛ هەر ژ دەمێ كلدانێن ئێكەم ل ئەریدو (5300 پ ز)، ڤان هەردو هەلكەفتا ل ئەریدو و كیش و ئور و ئەورۆك بەركۆچییا سومەری (3500 پ ز) گرنگییا خۆ هەبوو، تاكو سەردەمێ سومەری یێ نوی (2112 –204 پ ز) و خوداوەندێ ئۆر بالهها نهننار Nannar، خوداوەندێ هەیڤێ (خوداوەندێ هۆشمەندیێ)، ل ڤان هەلكەفتان، ب تایبەتی ل سەردەمێ ماڵباتا ئۆر یا سێیەم رۆلەكێ سەرەكی هەبوو.
بێگومان هەردو زێ یێن ناوەندێن باشوورێن كەڤن، ژ كلدانێن ئێكەم و سۆمەری ل دویڤ ناوەندییا پاییزێ دچوون، زاگموك Zagmuk، كو ل وی دەمی خورمە وەك دەستپێك بۆ ساڵێ ل گەل ئاهەنگێ ب هەردو ناوەندا (بوهارێ و پاییزێ)، ب هەمان هێز و گرنگی دهاتنە چنین، ئانکۆ دەستپێكا ساڵێ وەرگێڕانا حەرفی یا پهیڤا سۆمەری زاگموكە، ئەوا كو سۆمەری وەك رێورهسمێن ل دۆر (پیرۆزییا دارا قەسپێ) ل سەر چووین و بكار ئینانا رێورەسمێن گەشبوونێ و نویكرنێ، یێن مارەبڕینا پیرۆز Hashadu، وەك ل سەردەمێ بابلی ب مهردۆخ Mardukh، خوداوەندێ نیشتمانی یێ بابلییا و هەڤژینا وی سربانتیمSarpanitu(M)، كو پادشاهێ بابلی و قەشێن پەرستگەها بلند ئینتۆمEntu(m) نوینەراتیا وێ دكەن، د راستیێ دا ناڤێ ئەکیتۆ ژ ناڤێ زۆر كەڤن ئەكیتی شی كور كو a-ki-ti-she-gur10-ku5 ئەو جەژنا بڕینا هریێ یە؛ كو ئاههنگ پێ دكرن. هەر ژ كەڤن دا ل هەیڤا ئادار و نیسانێ ل گەل نیسانا نهۆ) دگونجیت، ل نك وەلاتییان ژی سەرێ ساڵا نوی، ب تایبەتی ل سەردەمێ سەرجۆنی (شروكینێ مەزن ئیمپراتۆرێ ئەكەدPre- Sargonic –Period، ئاهەنگ دگێڕا.
ئەڤ چەندە ژ دەقێ ژ گرسو Girsu ل باژیرێ ئۆر یێ كلدانا ئێكەم گەهشتییە مە، پشتی ب دویماهی هاتنا ئاهەنگێن فەرمی ل باژێرێ نیبۆر، ژ بەر زاڵبوونا عەموورییان، ژ كلدانێن پێلا ئێكێ هاتین؛ سالوخەتا (جەژنا دەستپێكا ساڵێ)، ئانكو سەرێ ساڵا بابلی یا كەڤن (ئەكەدی) بابل كلدییە، ب رەسەن Resh-Shattim ئەکیتۆ بوویە. هەلكەفتا فەرمی یا ئێكانە ب سەرێ ساڵا نوی و بنگەهێ ئاهەنگا شرعی بابلییە. ژ بەر هندێ بابلییا ب تنێ رێورەسمێن جەژنا سەرێ سالێ یا بابلی كرن، (ئەکیتۆ)ا ئێكەم ل مەها نیسانێ ژ هەر ساڵ، ئاهەنگ ل دەڤەرێن دی ل نهالا هەردو رۆبارا، ب تایبەت ل هەرێما باكوور شۆبارو/ ئاشۆر ل مێژوویێن ل دویڤ دا دهاتەكرن. ئانكو پشتی ب دویماهیك هاتنا ژ ئاهەنگێن عیراقا كەڤن یا ناوەندی ل بابل. بۆ زانین خوداوەندێ نیشتمانی بۆ بابلییا (مهردۆخ) سەنتەرێ ئاهەنگا ئەکیتۆ بوو، چ ل بابل، كو باژیرێ ئێكەم بوو، ئاهەنگ لێ دهاتە كرن یان ل باژێرێن دی و پشتی بابل ل سەر دەستێ پادشاهێ ئاشۆریا سنحاریب ل ساڵا (689 پ ز) ژ ناڤچوویی، ئاهەنگێن مەزن ل بابل بۆ چەند ساڵا راوەستیان، سنحاریب ل پایتەختێ خوە نهینهوا بلەز ب ئاهەنگا جەژنا ئەکیتۆ رابوو، (خوداوەندێ شۆباری بنەڕەت ئاشۆر) رۆلەكێ سەرەكی ل ئاهەنگا ههبوو. كو ببوو جهێ نەرازیبوونێ ل نك ئاكنجیێن هەرێما ئاشۆر یێن مشەخت و یێن ژ بابل مشەخت و خەلكێ مالا وی بەرامبەر وی رابوون. ئێك ژ كوڕێن وی شیا وى بكوژیت، كوڕێ وی سهرحهدون ب نیەتەكا پاك ل سەر داخوازا دایكا وی یا كلدانییا رەسهن، زاكوتو ب زمانێ بابلیNaqia/Zakutu دوبارە ئاڤەدانكرنا بابل و زڤڕاندنا رێورەسمێن ئاهەنگێ ب رێكا مەزنە خوداوەندێ عیراقێ یێ كەڤن و خوداوەندێ نیشتمانی مهردۆخ ل بابل رابوو .
قمبیزێ دویێ Cambyses 11 كوڕێ كورشێ دویێ Cyrus11 پاشایێ دویماهیكێ ب رێورەسما رابوو و ل ساڵا (529 پ ز) دەستێ خوداوەند مهردۆخی ل بابل گرت، بەری تێكدانا زقورا بابل، پهڕستگەها ئلایسكیلا ل ساڵا 482 پ ز ل سەردەمێ پادشایێ ئەخمینی ئهحشویرشێ ئێكێ Artaxerxes 1-. بەلێ ئاهەنگێران ب جەژنا ئەکیتۆ ل دویڤ بەلگێن بۆ مە هاتین ژ باژێرێ ئەورۆك تاكو نیڤا چەرخێ دویێ پ ز (ل هەرێما بابلی یا بەردەوام بوو).
ب راستی؛ هەر ژ سەردەمێ بابلیێ كەڤن، ل هەر ساڵ هەمى چاڤ بەر ب ئێكى نیسانێ بوون، بەر ب بابلا (Babel) پایتەختێ فەرمی یێ وەلاتی بوون، ئاهەنگێن مەزن ل ناڤ ل پڕانییا كۆمەڵگەهێن ل هەمى وەلاتێ دو زێیا یا كەڤن، وەك ئەحواز و كەنارێ دەریایی تاكو قهتهر و دەڤەرا فوراتا سەری، تاكو حهڕانێ دهاتنەكرن، ئاهەنگ ب دو قووناغان، ل دو جهێن جودا؛ وەك پهڕستگەها خوداوەندێ مەزن مهردۆخی ئیساك ئیلا Esag یێ مەزن، ئانكو پهڕستگەها سەربلندا زقورا بابل یا ب ناڤودەنگ، ب ناڤێ ایه تیمن ئان-کی E-temen-an-ki، ئانكو بناغێن ئاسمانی و ئەردی و جهێ دی پهڕستگەها بەرنیاس مالا ئەکیتۆی (Bit Akitu)، كو ژ لایێ باكووری دكەڤیتە دەرڤەی شویرهێن باژێری د هاتە گێڕان. بۆ زانین هەر ژ دەستپێكا هزارا ئێكێ بەری زایینیێ، بابلێ بۆ نەگازیكرنا ب ناڤێ وی (خوداوەند مهردۆخ) كاردكر، ب تنێ ژ ئەگەرێ ب سەرداگرتنا وی خوداوەندی و کارتێکرنا هێزا وی ل دەروونێ ئیمانداران، ل شوینا وێ ئەو رابوون، ل دەمێ زكری هێمایێ (ئیلوبهعل) بكارئینان، ئانكو (هێزا خوداوەند)، وەكهەڤ بۆ نڤیسارێن سەردەمێ كەڤن خودایێ خوداوەندان وەك ئیلوهیم/ خودایێ عبرانی بكارئینان، جەژنا سەرێ ساڵا نوی ئەکیتۆ ل ئێكێ نیسانێ دەست پێ دكەت، بۆ دەمێ یازدە رۆژان بەردەوام دبیت و هەشت رۆژێن ئێكێ تایبەتن ب هزركرنا د گونەهان دا و نابیت ژبلی قەشا ئاهەنگا ئوریكالو Urigaallu ل پهڕستگەهێ، ل ناڤ كهلها بابل ب ناڤێ ئیتیمناكی بكەن و نڤێژ دهێنە كرن و ڕیتوال (تراتیل) دهێنە كرن.
ل رۆژا چارێ ئاههنگا جەماوەری دهێتە كرن و قەشە یێ بالا، بۆ ئیساكیلا شیشكالو Sheshgallu بانگی بۆ دەستپێكرنا رێورەسمێن ئاهەنگێ بۆ ساڵا نوی دكەت، ب ئاستەكێ گشتی و ب خواندنا هۆزانا بۆ ئەفسانا ئافراندنا بابلی ئینوما ئیلیشEnuma elish دەست پێ دكەت، ب واتا ل پلا بالا ژ لایێ قەشەیێ ئاهەنگێ ئوریكالو ل گەل كادرا ژ ئەكتەرێن كچ و كوڕ، وەك كارەكێ مللی داستانێ ڤەدگێرن، وەكو رویدانا (الطف) ل كەربەلا (كربە ئیل/ كلدانی) ژ لایێ رۆلێن ئایینزا جەعفەری ژ بابلیێن كلدانە، هەروەسا سەردەمێ (مەسیحی ل عیراقێ) وەكهەڤ بۆ رویدانا (سیێن مەزن) ئەو كۆمەلا مەزنە و گۆتنێن پیسگۆتنە روناهیێ و ل هەرێما بابل ئێك ژ قیامەتێ دبوو نوینەر ژ لایێ كۆمێن كەنیسێڤە، وەكی عەرەبا پشتی بەرفرەهبوونێن حجازی، ژ بەر زاڵبوونا ڕهگهزێ كلدانی، (عیراقا عەجەمی) دبێژنێ، یا گرنگ بۆ مە لڤێرێ، ئاهەنگێن ئەکیتۆ ب رێكەفتنا هەمى مێژوونڤیسا و پەسەندا بەڵگێن شوینواری ژ لایێ عیراقیێن كەڤنڤە (ب رەنگەكێ سەرەكی و ناوەندی ل بابل) دهاتنە بكارئینان، كو (جەژنا ئەکیتۆ) ل عیراقا كەڤن، وەك جەژنەك ل ناوەند و باشوورێ (هەرێما بابل) دەستپێدكر و بدویماهیك دهات، رۆژەكێ ژ رۆژان ئەو داهینانا هەرێما ئاشۆر نەبوویە، هەروەسا ناوەندێن باشوور ژ كلدانێن ئێكێ هەر ژ دامەزراندنا ئێكەم باژێر بەری توفانا (ئەریدو) ئاههنگ دگێڕان، ئەو خودانێن ئێكەم پهڕستگەها ب ناڤێ (ئی ساگ ئیلاE sag ila ) ، دەردۆرا (5300 پ ز) ل دویڤ نڤیسار و داستانێن بۆ سەردەمێ بابلی یێ كەڤن دزڤڕن، كو باژێرێن هەرێما باكووری چ ژ ئەڤێ هەلكەفتێ نەدزانین، (ب تنێ ل دەردۆرا 1200 پ ز) ژ ئەگەرێ توكلتی ننورتا یێ ئێكەم (برنا پەیكەرێ خوداوەند مهردۆخی/ خوداوەندێ بابلییا) بۆ هەرێما ئاشۆر، بوویە ئەگەرێ ئاكنجی (زۆربەی وان ژ مشەختا و مشخەتێن كلدان بوون) ئاهەنگێ ب جەژنا ئەکیتۆ بگێڕن، كو رویدانێن وێ (ل دۆر رێكخستنا مردوخی بۆ گەردوونی یە).
ژێدهر: عامر فتوحى، الكلدان منذ قدیم، 2009.
