دەڤەرا ب ناڤێ عیراقا کەڤن (میزۆپۆتامیا) د سەردەمێن شارستانی یێن کەڤن دا، پێشوازی ل گەلەک پێلێن کۆچبەریێ یێن مرۆڤایەتی کرییە کو ژ هەرێمێن جوداجودا هاتبوون، دا کو ل سەر هەردو لایێن ڕویبارێن دیجلە و فورات و تایێن وان یان ل میزۆپۆتامیا خوەجهـ ببن. د وان سەردەمان دا و د ناڤ وان هۆزێن کۆچبەر دا یێن کو ل عیراقێ ئاکنجی بووین، کۆمەکا هۆزێن سامی یێن خودان ئایینێ جوهی هەبوون کو ب زمانێ عیبری دئاخفتن.

عیراقا کەڤن شاهدێ گەهشتنا جەماوەرەکێ مەزن یێ جوهیێن یەخسیر بوو دگەل هێزێن بابلی و ئاشووری، پشتی پێنج شەڕێن کو ئەو خێزانێن شاهانە یێن ل وی سەردەمی ده‌ستهه‌لاتا عیراقێ دکر ل دژی دەولەتا ئیسرائیلی و پایتەختێ ‌وێ ئۆرشەلیمێ ئەنجامداین، د سەردەمێن جودا دا کو ژ سالا ٧٢١ پ. ز دەستپێکر، هەروەسا ب کۆچبەرکرنا ب زۆری یا جوهییان د سەردەمێ خەلیفە عومەرێ کورێ خەتتابی دا هاتە گرێدان. ل دۆر ‌ڤێ چه‌ندێ دكتۆر ئەحمەد سوسە دبێژیت: دیرۆکا جوهییان ل عیراقا کەڤن د سێ قووناغان دا تێپەڕ بوویە:

قووناغا ئێکێ: نوونەراتیا کەڤنترین هەبوونا ‌وان ل کوردستانێ دکەت، دەمێ پاشایێن ئاشووریان وەکو شەلمەنەسەرێ پێنجێ (727-722پ. ز) و سارگۆنێ دویێ (722-705پ. ز) هێرش کریە سەر شانشینا ئيسرائيل ئەو وەکو ئێخسیر برینە ئاشوور، ئەڤە ژی ڤەدگەریت بۆ دویماهیا سەدێ هەشتێ یێ پێش زایینێ.

قووناغا دویێ: دەما بابلیان ئەو وەکو ئێخسیر برینە بابل ل دەسپێکا سەدێ شەشێ پێش زایینێ.

قووناغا سێیێ: ئه‌ڤ قووناغه‌ ڤەدگەریت بۆ دەسپێکا ئیسلامێ، دەما هۆزێن عەرەب یێن جوهی ژ ناڤ دوورگەها عەرەبی د سەردەمێ خەلیفە عومەری (خودێ ژێ رازی بیت) دا بەر ب عیراق و سووریێ کۆچ کرین د سەدێ حەفتێ زایینی دا. ئەو ب سیفەتێ هۆزێن عەرەب هاتن و کەلوپەل و تەرش و کەوالێن وان دگەل بوون و ل دەڤەرا فوراتا ناڤەڕاست ئاکنجی بوون و دگەل ئاكنجیێن عەرەب تێکەلبوون، زۆربەیا وان ئایینێ ئیسلامێ وەرگرت و تنێ هندەک کێم ل سەر جوهیەتییا خۆ مان.

ئانكو هاتنا جوهيیان ل کوردستانێ دزڤريته‌ دویماهيا سەدێ هەشتىێ پێش زایینی، ب دیلبوونا ئاشووری ده‌ست پێ دكه‌ت وان جوهی کۆچبەر کرن بۆ دەڤەرێن ژێر دەسهەلاتا خۆ، کو ئێک ژ ‌وان دەڤەران میدیا و چیايێن کوردستانێ بوون. ژ ‌وێ دەمی وەرە، جوهی ل ڤان دەڤەران نیشتەجێ بوون.

جوهی ل کوردستانێ د گوند و باژێرێن جودا دا دژیان، وەکو: دهۆک، زاخۆ ، ئامێدیێ، ئاکرێ، تاخێن تایبەت ب ناڤێ وان هەبوون و پیشەیێن وان پتر بازرگانی، زێڕینگری و چاندن بوو. پەیوەندییا وان دگەل کوردێن مەسیحی و موسلمان گەلەک یا باش بوو و هەتا رادەیەکێ د کولتوور و جلکان دا ژ ئێک نەدهاتنە جودا کرن.

دهۆک:

گوندێ سندۆرێ ئێکە ژ گوندێن بناڤودەنگ و مێژوویی ل دەڤەرا بەهدینان، کو دکەڤیتە نێزیک سەنتەرێ باژێرێ دهۆکێ، دهێته‌ نياسين ژ کێمترین گوندێن کوردستانێ کو تەمام جوهى بوون، ئەڤ گوندە ب پێکڤەژیانێ دهاتە نیاسین، کو هەتا ناڤەراستا چەرخێ بیستێ جوهى ل وێرێ دژیان و پاشی بەر ب فلستینێ کۆچ کرن. جوهیێن دهۆکێ و سندۆرێ پتر ب چاندنێ، چنینا قوماشی (جۆلایی) و بازرگانیێ ڤە مژويل بوون.  هه‌روه‌سا پەیوەندیێن ب هێز دگەل سەرۆک هۆزێن دەڤەرێ هەبوون، ب تایبەت دگەل ئاغایێن دوسکییان کو پاراستنا وان دکر. هەتا نوکە ژی شوینوار و جهێن پیرۆز یێن جوهییان ل گوندێ سندۆرێ ماینە کو نیشانا وێ چەندێ نە کا چاوا ئەڤ گوندە پەناگەهەک بوو بۆ ئۆل و نەتەوەیێن جودا.

 زاخۆ:

زاخۆ ل نك جوهییان ب «قودسا بچویک» دهاتە نياسین، چونکو هەژمارەکا زۆر یا جوهيیان تێدا دژیان، جهێ ئاکنجیبوونا وان «تاخێ جوهيیان» بوو، كو دكەڤیتە سەر رويبارێ خابوورى.

ئامێدیێ:

ئامێدیێ ب درێژاهیا مێژوويێ نموونەیا پێکڤەژیانێ بوو. ل وێرێ سێ پەرستگەهـ (مزگەفت، کەنیسە، پەرستگەها جوهییان) ل تەنشت ئێک بوون و ئێك ژ كەڤنترين جهێن ئاکنجیبوونا جوهيیان ل رۆژهەلاتا ناڤين بوو، ل وێرێ تاخەکێ تایبەت هەبوو ب ناڤێ «تاخێ جوهییان» کو دکەفتە لایێ رۆژهەلاتێ كەلهێ. دبێژن پەرستگەها وان (کەنیشت) ل سەدێ سێزدێ هاتیە ئاڤاکرن. هندەک ژێدەر دبێژن هندەک ژ پێغەمبەرێن وان ل وێ دەڤەرێ هاتینە ڤەشارتن، یان ژی جهێن پیرۆز یێن وان ل وێرێ هەبوون. پەیوەندی دگەل میرێن بەهدینان هه‌بوون، دا دپاراستی بن و میران ژى رێز لێ دگرت، چونکو د وارێ ئابۆری و بازرگانیێ دا گەلەک دکارا بوون.

ئاکرێ:

ئاکرێ ئێک بوو ژ گرنگترین و کەڤنترین مەلبەندێن جوهییان ل دەڤەرا بەهدینان. مێژوو یا وان ل ئاکرێ دزڤریتەڤە بۆ سەردەمێن گەلەک کەڤن، هەتا سالا ١٩٥٠ کۆمەلگەهەکا ب هێز و کارتێکەر ل وێ دەڤه‌رێ هەبوو.‌ تاخەکێ تایبەت ب ناڤێ وان هەبوو کو دکەفتە بنێ کەلا ئاکری یا دێرین و نێزیک سەنتەرێ باژێری هەروەسا ل چەندین گوندێن دی یێن دەردۆرێ ئاکری ژی جوهی لی هەبوون. د سەنتەری ئاکرێ دا، خانیێن وان ب شێوازێ کەڤن یێ ئاکرێ هاتینە ئاڤاکرن و هەتا نوکە ژی خەلکێ ئاکرێ وی تاخی ب ‌وى ناڤی دنياسن. هه‌روه‌سا ل ئاکرێ کەنیشتەیەکا مەزن هەبوو کو جهێ نزا و کۆمبوونا وان بوو. ئەڤ کەنیشتە نە ب تنێ جهەکێ ئایینی بوو، بەلکو ناڤه‌ندەکا جڤاکی بوو بۆ وان. زێدەباری وێ، وان گەلەک ڕێز ل تێکهەلیێن جڤاکی دگرت و د جەژنێن موسلمانان دا پشکدار دبوون و موسلمان ژی د جەژنێن وان دا (وەک جەژنا کەپران) پشکدار دبوون. ل سالێن١٩٥٠-١٩٥١ دەمێ جوهیێن عیراقێ کۆچکری، جوهیێن ئاکرێ ژی ب ئێکجاری باژێر ب جهـ هێلان.

 بارزان:

جوهیێن بارزان (کو ب جوهیێن بارزانی دهێنە نیاسین) بۆ دەمەکێ درێژ ل گوندێن وەکو (بارزان، بێدیال، شێروان) ژیاینە. سه‌ره‌ده‌ريه‌كا تايبه‌ت دگه‌ل وان دهاته كرن و پەیوەندییا ب هێز و برایانە دگەل شێخێن بارزان هەبوو. شێخێن بارزان ب تایبەت نەمران (شێخ ئەحمەد و مەلا مستەفا) وەک وەلاتیێن پلە ئێک و خودان ماف ددانان. هه‌روه‌سا وان ئازادیا ته‌مام هەبوو بۆ ئەنجامدانا رێورەسمێن خۆ یێن ئایینی د ناڤ جڤاکێ بارزان دا.

ژ ناڤدارێن جوهيیان ل ده‌ڤه‌رێ:

– رابای ئیسحاق بارزانی: ئێک بوو ژ سەرکردێن ئایینی یێن ناڤدار ل عیراقێ و پاشی ل ئیسرائیلێ کو بزاڤ دکرن کولتوور و زمانێ جوهیێن بارزان بپارێزن. ئێک بوو ژ تێکۆشەرێن قەهرەمان یێن دژی داگیرکەریا بەریتانى (1926- 1947).

 – موشێ بارزانی: ئەو ل بەغدا ژ دایک ببوو ژ خێزانەکا بارزانی، ل باژێرێ قودسێ هاتە سێدارەدان.

– ئاسنات بارزانی (1590- 1670): دهێتە نیاسین کو ئێکە ژ ژنێن هەرە کێم و ناڤدار د مێژوویا جوهیێن کوردستانێ دا. رۆلێ وێ نیشانا بلندییا ئاستێ رەوشنبیری و جڤاکی یا وی سەردەمی ددەت. ئەو کچا رابای ساموێل بارزانی بوو، کو زانایەکێ مەزن یێ ئایینی و دامەزرێنەرێ قوتابخانەیا ئایینی (یەعشیڤا) بوو ل مویسل و ئامێدیێ. ژ بەر کو بابێ وێ چ کور نەبوون، ئاسنات وەک کورەکی فێری تەورات و تلموود و زانستێن ئایینی کر. دبێژن ئەو ئێکەم ژن بوو د دیرۆکا جوهییان دا ببیتە «رابی» و سەرۆکاتیا قوتابخانەیەکا ئایینی بکەت. وێ وانە دگۆتنە قوتابییان و سەرپەرشتییا کاروبارێن ئایینی یێن جڤاکێ جوهی ل کوردستانێ دکر.

لێ پشتی دروستبوونا دەولەتا ئیسرائیل (1950-1951) و گوهۆڕینا بارودۆخێ سیاسی ل عیراقێ، زۆربەیا هەرە مەزن یا جوهیێن کوردستانێ کۆچ کر بۆ ئیسرائیل. ب ڤێ چەندێ، دیرۆکەکا درێژ یا پێکڤەژیانێ ل سەر ڤێ ئەردی ب دویماهی هات، بەلێ هەتا نوکە ژی ئەو ل ئیسرائیل خۆ ب کورد دزانن و کولتوور و زمانێ کوردی دپارێزن.

زمان و كولتوورێ جوهيیان ل ده‌ڤه‌رێ:

1 – زمان:

جوهییێن کوردستانێ ب زمانەکێ تایبەت دئاخفتن کو دبێژنێ ئارامییا نوی یان «تارگوم». ئەڤ زمانە گەلەک نێزیکی زمانێ سریانی و ئارامییا کەڤنە، بەلێ گەلەک پەیڤێن کوردی ژی تێکهەل ببوون. ژ به‌ر كو ب سه‌دان سالان د ناڤ كوردان دا ژياينه‌، زمانێ وان یێ ئارامى ب ره‌نگه‌كێ مه‌زن كه‌فتبوو ژێر كاريگه‌ريا شێوه‌زارێ كوردی يا بادينى. گه‌له‌ك په‌یڤ، رێزمان و هه‌تا ده‌ربڕينێن كوردى چووبوونه‌ د ناڤ ئاخفتنا وان يا رۆژانه‌ دا، هه‌روه‌سا زێده‌بارى زمانێ خۆ یێ ئارامى، زۆربه‌يا جوهيیان ب ره‌وانى ب كورديا بادينى دئاخڤتن.

هه‌ژى گۆتنێ يه زمانێ عيبرى ب تنێ بۆ مه‌ره‌مێن ئايينى و نڤێژان ل په‌رستگه‌هان (سينه‌گۆگ) دهاته‌ بكارئينان و زمانێ عه‌ره‌بى هنده‌ك جاران د كاروبارێن فه‌رمى یان بازرگانيا دگه‌ل باژێرێن دى دا دهاته‌ بكارئينان.

2 – کولتوور:

کولتوورێ وان گەلەک نێزیکی کولتوورێ جڤاکێ کوردی بوو، ب تایبەت د جلک و خوارنێ دا. زەلامێن جوهيیان هەمان جلکێ کوردی (رانک و چۆغە) دپۆشین، لێ هندەک جاران ب رەنگێن تاریتر یان سادەتر. ژنێن وان ژی هەمان کراس و فەقێیانە و سەرپۆشێن ژنێن دەڤەرێ دپۆشین، لێ د جەژنێن خۆ دا خەمل و رەنگێن تایبەت بکار دئینان.

3 – جه‌ژن و ئاهه‌نگ:

جەژن و ئاهەنگێن وان ب تنێ بۆنەیێن ئایینی نەبوون، بەلکو ببوونە پارچەک ژ فۆلکلۆر و چالاکیێن جڤاکی یێن کو کارتێکرن ل دەوروبەرێن خۆ ژی دکر. جوهیێن بەهدینان ب شێوەیەکێ تایبەت و ب گەرموگوڕی پێشوازی ل جەژنێن خۆ دکر، وەک جەژنا کەپران و جەژنا نەورۆزا جوهییان. ئەڤ ئاهەنگە ل سەر ئاستێ خێزانی و تاخان دهاتنە گێڕان، کو تێدا داب و نەریتێن وان یێن تایبەت ب خوارن، سرۆدێن ئایینی ب زمانێ ئارامی و هەلبەستێن جەژنێ دهاتنە دیارکرن. ل دەڤەرێن وەک ئامێدیێ، زاخۆ و ئاکرێ، هەڤسۆزی و تێکهەلی د ناڤبەرا جوهییان و جیرانێن وان یێن موسلمان و مه‌سيحيان دا د جەژن و خۆشیان دا نموونەکا بەرچاڤ یا لێبۆرینێ ل دەڤەرێ نیشا ددا.

– جه‌ژنا كه‌پران: ئێك‌ ژ جه‌ژنێن سه‌ره‌كی یێن ئایینێ جوهییانه‌ و ب مه‌ره‌ما سوپاسیێ بۆ خودێ دهێته‌ گێڕان، جوهی بۆ ماوێ حه‌فت رۆژان كه‌پران ژ چقێن داران و كه‌سكاتیێ دروست دكه‌ن. زۆربه‌ی ده‌مێ خوه‌، ب تایبه‌ت خوارنێ، د ناڤ ڤان كه‌پران دا دبۆرینن دا كو هه‌ست ب ژیانا باب و كالێن خۆ‌ بكه‌ن ده‌مێ ده‌ركەفتنا وان ژ مسرێ، بۆ ماوێ 40 سالان د بیابانێ دا د ناڤ كه‌پر و چادران دا دژیان.

– ئاهەنگا سەحرانێ: ئێک ژ گرنگترین و خوشترین بیرەوەری و جەژنێن کولتووری یێن جوهیێن کوردستانێ یە، ب تایبەت ل دەڤەرا بەهدینان دهاتە گێڕان، ئەڤ ئاهەنگە نە ب تنێ رێورەسمەکێ ئایینی بوو، بەلکو نیشانا پێکڤەژیان و گرێدانا وان ب سروشتێ کوردستانێ ڤە بوو. ئەڤ ئاهەنگە پشتی جەژنا کەپران د هاته گێران، ئاهەنگەکا سروشتی بوو بۆ پێشوازیکرنا پاییزێ و ب دویماهی هاتنا وەرزێ هاڤینێ، خێزانێن جوهییان ب کۆم قەستا دەشت و جهێن نێزیک کانی و ئاڤان دکر، ل هاڤینگەهێن بەهدینان. بۆ ماوەیێ چەند رۆژان ل دەشتێ دمان، دهول و زۆرنا دهاتە لێدان و رەشبەلەک و دیلانێن کوردی دگێڕان. د ‌ڤێ ئاهەنگێ دا خوارنێن کولتووری یێن کوردی دهاتنە ئامادەکرن و جڤاتێن گەرم و خۆش د ناڤبەرا خێزانان دا دروست دبوون.

 تشتێ هەرە سەرنجڕاکێش د «سەحرانێ» دا ئەوە کو زۆربەی جاران جیرانێن وان یێن موسلمان ژی پشکداری تێدا دکر. ئەڤە ببوو ئەگەرێ بهێزکرنا پەیوەندیێن جڤاکی و نیشادانا رێزگرتنێ بۆ داب و نەریتێن ئێک و دو.

پشتی جوهیێن کوردستانێ ل سالێن پێنجییان کۆچ کری، وان ئەڤ داب و نەریتە د گەل خۆ برنە ئیسرائیل. هەتا نوکە ژی سالانە ل باژێرێن جودا یێن ئیسرائیلێ ئاهەنگا سەحرانێ دهێتە گێڕان، تێدا ب جلکێن کوردی ولێدانا موزیکا رەسەن یا دەڤەرا بەهدینان ڤەگەڕانەکێ بۆ زنديكرنا بیرەوەرییا باب و کالێن خۆ دکەن. هه‌روه‌سا ماوێ چەندین سالانە، ئەڤ فێستیڤالە ل ئیسرائیل بوویە جهێ کۆمبوونا کوردان، نە ب تنێ جوهی، بەلکو هندەک جاران کوردێن دی ژی ژ ئەورۆپا پشکداریێ تێدا دکەن وەک نیشانەکا ناسنامەیا نەتەوەیی.

شينوارێن جوهییان ل ده‌ڤه‌رێ:

پاشمایێن جوهیێن کوردستانا عیراقێ بەری کۆچبەرکرنا وان بۆ ئیسرائیل ل دویڤ ڕویدانێن فەلەستینێ یێن دویماهیێ، ل ئامێدیێ، ئاکرێ، دهۆک، زاخۆ، زێبار، بەرواری ژۆری و ژێری، مزووری و دۆسکی بەلاڤ ببوون. دو گوندێن تایبەت ب وان هەبوون کو ئەو ژی (سندۆر) ل دەڤەرا دهۆکێ و (بیت النور) یان (بیت تنور) ل بەرواری ژۆری بوون. گەلەک ژ وان د گوندێ ڕاش دا بوون و مژویلی کارێ جوتیاری، باخداری و خودانکرنا تەرش و کەوالی بوون. هندەک ژ وان ژی د بوارێن زێڕینگری، بازرگانی، پیشەسازی و جۆلاییێ (چێکرنا جلکان) دا کار دکر.

جوهییان سەرەدانا هندەک مەزاران دکر کو ل دەڤەرێ د پیرۆز بوون، وەک:

1- مەزارێ پێغەمبەر ناحووم ل ئەلقۆشێ -باشوورێ دهۆکێ، دو پەرستگەهێن دى (کەنیشتە) هەبوون، ئێک ل سەر قەلایێ ل ئامێدیێ، ویا دی ل سندۆرێ.

2- مەزارێ حەنا و حەفت کوڕێن وێ – نێزیک زاخۆ.

3- گۆرستانا جوهییان ل بنێ کەلا دێرینا ئاکرێ جهەک هەبوو وەک. گۆرستان ب کاردئینان.

4- بۆریێن ئاڤێ و ئاش هندەک ژ ئاشێن ئاڤێ یێن کەڤن ل ئاکرێ یێن خێزانێن جوهییان بوون.

ژێدەر:

 1- التوراة‌، سفر اللاوين.

2- ابو الريحان البيرونى، الاثار الباقية‌ عن القرون الخالية‌، (بيروت، 1950).

3- ايريك براور، يهود كردستان، ترجمة‌: شاخوان كركوكيوعبدالرزاق بوتاني، (اربيل، 2002).

4- كاظم حبيب، اليهود والمواطنة‌ العراقية، (السليمانية، 2010).

5- يهود زاخو، سعيد الحاج صديق زاخويى، (زاخو،2020).

6- پێ ره‌ش، بارزان وحركة‌ الوعى القومي الكردي 1826-1914، (د. م، 1980).