گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هۆگر حەیدو
ل دەستپێكێ ب مخابنی ڤە دخوازم بێژم كێمیا زانیارییا و نەبوونا بەلگە و بەرهەمێن شێنواری یێن زۆر یێن میتراییا ل بەر دەستێ مە بوویە بارگرانی، كو ب هووری و ب كووری ل دیرۆكا ئایینێ میتراییا بگەرین، ئەو بیروباوەرێن ل سەر ئایینێ میتراییا ب دەست مە كەفتین ژ بەرهەمێن شوێنەواری و كۆمەلەكە ئەفسانەیێن سەرەتاینە د شێوەیەكی سروشتخوازی زۆر رۆن و ئاشكرانە و كۆمەكە بیروباوەرێن سەر ب ستێرناسینێ نە و د راست و دروست نینن؛ تێكەلی ئەفسانێنە (خورافاتن)، بەلێ نە یا رەوایە وەكی هەر ئایینەكی دی ب مەزن كرن و پشت بەستن ب دیاردەیێن ئەسمانی بریارێ ل سەر ڤی ئایینی بدەین، هەروەسا دوژمناتی و دژایەتییا رەگەزپەرستانە، ب تایبەتی پشتی سەدێ سێ زایینی دژی میتراییا، د ڤی ماوەیێ كێم دا ب توندی هەولا ژناڤبرنا بەرهەم و وێرانکرنا خوداوەندێن میترا و كوشتنا پەیرەوێن ڤی ئایینی، ژ بەر هندێ هیچ نڤیسەرەكی نكارییە ب راست و دروستی ل سەر ئایینێ میتراییا بنڤیسیت. ل دویڤ بەلگێن ل بەر دەست من ئەڤ گۆتارە یا نڤیسی .
میترایی كینە؟
میترا ناڤدارترین خوداوەندێ ئاریایی بوو بەری زەردەشتی، لەوما هەبوونا بەرماییكێن میتراپەرستییێ ل كوردستانێ تشتەك سەیر نینە، نە بەس هندەك رێورەسم و پێرابوونێن ئێزدییان وەك یێن میتراییانن، ئایینێ میترایی خودان یەزدانناسییەكی رێكوپێك بوو ل سەر بنەما و یاسا و رێساێن دیاركری و رێكخراو و بنەمایێن سەرەكی ل سەر بناغەكی زانستیێ پتەو هاتبوونە دارێتن. د راستی دا میترا ئیزدێ (خوداوەندێ) رۆژێ نینە، بەلكو خودانێ رۆناهیێ یە و هەر جۆرە رۆناهییەك وەكو دیاردە و سیمبۆلەك بۆ میترایی دهێتە هژمارتن، چونكی د ئاڤێستایێ دا خودانێ رۆژێ (چاڤێ رۆژێ) ب ناڤێ (هۆرۆخشئتا) دهێتە ناسكرن.
گریك و رۆمانان میترا وەكو خودایێ رۆژێ ناسینە، ل چەرخێ 15ێ بەری زایینی ل سەر دەپەكێ میخەكی (بزماری) پەیمانەك د ناڤبەرا هیتی و میتانیان دا، تێدا میترا وەكو خودایێ سۆزداری و ئەمەكدارییێ بەرچاڤ كرییە، بەری زەردەشتی (چەرخێ 6ێ بەری زایینی یان زووتر) ئیرانییان دینێ فرەخودایی (تعدد الالهە) هەبوو و میترا خودایێ ژ هەموویان گرنگتر بوو، سەرچاوەیێ پەیدابوونا میترا رەخێن رووبارێ فوراتە و پاشی بەلاڤ بوو هەتا رۆما ل دووماهیا سەدێ ئێكێ زایینی، ئایینێ میترا ل رۆما دەست ب بەلاڤ بوونێ كرییە، بەلگە بۆ ڤێ ئاخڤتنێ ل كوچكە زاموس یوور، كو دكەڤیتە ڤاڵاكییا ژمارەكە زۆر یا خوداوەندێن میتراییا و نڤیسێن بەردینی هاتینە دیتن، ((هەندێكیش پێیان وایە ئیمیترا و میتراییزم، لە ئەسلدا، لە سەر خاكی كوردستانی ئێستا و ئیرانی ئێستا پەیدابووە و بە رۆژهەلات و رۆژئاوای ئەو سەردەمەدا ( بەر 4_ 5 هەزار سال ) بلاوبووەتەوە، بەڵگەیەكی ئەوانەی میترا (میهر) بە فەرهەنگ و ئاینی كوردستان و ئیران دەزانن ئەوەیە كە تا ئێستاش بەشێكی گرنگی سومبول و ئوستورە و بیروبۆچوونی فەرهەنگ و ئایینی میتراییزم لە فەرهەنگی ئەمڕۆدا ماوەتەوە، وەك لە كوردەواریدا دەردەكەوێ)).
میتراییزم ئایینێ فەرمی یێ هەموو وان هەرێما بوو یێن دبن دەستهەلاتا ئیمپراتوریەتا رۆما. ب تنێ ل ئاپۆلۆم چار پەرستگەهێن میترا هاتینە دیتن، ل دەوروبەرێ هەشتی سالا بەری زایینی (ستاتیووس) ئێكەمین بەرهەمێ خۆ نڤیسی، ئەڤ نڤیسینە هەڤدەمە ل گەل دیتنا پەیكەری و نەخشێ گائوژەنێ میتراییا، هەروەسا ل دەوروبەرێ كەنارێ دەریا ئیجە نڤیسینەكە بەردینی یا میتراییا (پیر ئاووس) هاتییە دیتن و ل دووماهیا دەستهەلاتا پۆمپی ئایینێ میترا ل ئیتالیا هاتییە ناسكرن، بەلێ پەیرەوین ڤی ئایینی كێم بوون، ئایینێ میترا بەلاڤ بوو هەتا باشوورێ دانووب (ئێكەم قوربانی كری بۆ میترا بوو)، لە ڤیمیناكیووم پایتەختێ موسیا یا باكور، بەلێ ژ بەر نەبوونا بەلگە و جهێن شینواری چاوانییا بەلاڤبوونا ڤی ئایینی نە یا دیارە، رەنگە پەرستگەه و شێنوارێن میتراییا هەبن یان یێن ژناڤچووین یان هێشتا نەهاتینە دیتن، ل باژێرێ كارنۆنتوم پترییا پەرستگەهێن میترا هاتینە دیتن. ل سالا361 زایینی ل كۆنستانتینۆپل ئایینێ میترایی وەكو ئایینەكی فەرمی راگەیاند و هەر ل وی دەمی ل (ئەسینا) بۆ ئێكەم جار رێورەسمێ قوربانیكرنا گای برێڤە چوو. دژایەتییا میترا و مەسیحییا، ئایینێ میترا بەر ب لاوازبوونێ چوو، ب توندی و بێ بەزەییانە هەولا ژناڤبرنا ئایینێ میترایا دا، بەلێ هەتا نها ژی پترییا بنەما و شێوازێن ئایینی یێن میتراییا تێكەل بوون دگەل ئایینێ مەسیحییا بۆ دو ئەگەرا دزڤریت، یا ئێكێ زەلامێت كەنیسێ نكارین ب ئێكجاری ئایینی میتراییا رەت بكەن و یا دویێ هندەك بنەمایێن بنچینەیی یێن میتراییا دناڤ ئایینێ خۆ كرن، دا رێخۆشكەر بیت بۆ هاتنا میتراییا بۆ ناڤ ئایینێ مەسیحییا و هندەك ژ ئایینێت دی، سەرچاوەیێ پەیدابوونا وان ئایینێ میتراییا بوو، چونكی شینوارێن پەرستگەهێن میتراییا ل ژێر بینایێ پترییا كەنیسێت مەسیحییا دا هاتبوونە دیتن.
دەستپێكا لاوازبوونا ئایینێ میترایی:
سەرەرایی هندێ ژ لایێ ئیمپراتورییەتێ ڤە كۆمەكا یاسایێن توند و پشتگیرییەكا مەزن بوو، ژ بۆ بەلاڤبوونا ئایینێ مەسیحییا، مەسیحییەتێ شیا ب شێوەیەكی سەرنجراکێش ب سەر جیهانێ دا ب سەركەڤیت. ژ لایەكێ دی ڤە هەروەك چاوا سیاسەتا پالپشتیكرنا ئیمپراتورییەتێ بەرامبەر ئایینێ میترایی هاتە گوهۆڕین، ب پشت تێكرنا ئیمپراتورییەتێ ئایینێ میترایی ب شێوەیەكی بلەز بەر ب لاوازبوونێ و ژناڤچوونێ چوو، پشتی ئیمپراتورییا كۆستانتین ل دەستپێكا چەرخێ 4ێ مەسیحییەت پەرژاندی میترا پەرێسی زوو داكەفت.
ل نیڤا سەدێ سیێ زایینی ئایینێ میترایی گەهشتبوو كوپیتكا وەرارێ و پێشكەفتنێ، هەموو كەس ل وی دەمی ل وێ باوەرییێ بوون، كو ئایینێ میترایی دێ بیتە ئایینەكی جیهانی، بەلێ كۆمەكا ئەگەرێن ئێك ل دویڤ ئێك بوونە ئەگەرێ هندێ ئەڤ سەركەفتنە بەر ب لاواز بوون و ژناڤچوونا هەتا هەتای بچیت، ئێك ژ وان ئەگەران شكەستنا ئیمپراتورییەتێ بوو ل دەمێ هێرشێن هۆزێن بێ گانا بۆ سەر ئیمپراتورییەتێ روویدا، ژ ئەنجامێ ڤێ هێرشێ ل سالا 275 زایینی داكیا داگیركر. پشتی ڤێ چەندێ هێرشێن ئاگری دێكووماتز بناغێن دەستهەلاتا ئیمپراتورییەتێ لاواز كرن، ل سەرانسەری پانۆنیاوە تا كو ڤێرۆنیووم هێرش كرە سەر پەرستگەهێن میتراییا و تالان و وێران كرن. دوور نەبوو ئیمپراتورییا رۆما ئایینێ میترایی بكەتە ئایینێ فەرمی یی ئیمپراتورییەتێ، چونكی ئایینەك بوو ل سەر بنەمایێن یەكتاپەرستی یا رۆژێ (رۆژپەرێسی) بوو، بەلێ ژ نیشكەكێ ڤە پێشهاتەكا نە چاڤەرێكری روویدا، ئەو ژی ئیمپراتورییەتا كۆنستانتین بۆ مەسیحی و ئایینێ مەسیحی ب ئایینێ فەرمی یێ ئیمپراتورییەتێ هەلبژارت، ئەڤ روودانا نەچاڤەرێكری هەموو ئەو خەونێن بۆ سیاسەتا ئایینی ئیمپراتورییەتێ هاتینە دیتن ژناڤچوون، پەرستنا خوداوەندێ رۆژێ ب شیوەیێ رەسمی (هێما) ئایینێ ئیمپراتورییەتێ، هیڤی و خواستەكا بێ ئەنجام بوو.
پشتی ئیمپراتورییەتا كۆنستانتین بوویە مەسیحی هەلمەتەكا دەستەسەركرنا پەیرەوێن ئایینێ میترایی و وێرانكرنا پەرستگەه و ژناڤبرنا بەرهەمێن میتراییا رۆژ بۆ رۆژێ زیدەتر بوون، ل سەردەمێ كۆنستانتینی دا چ كەسا نەدوێری تەماشایی رۆژهەلاتن و رۆژئاڤابوونا رۆژێ بكەت، هەتا جۆتیار و دەریاڤانا ل دەمێ پێدڤی ژ بەر ترس و توقاندنێ تەماشایی ستێرا نەدكر. ل ئیمپراتورییەتا كۆنستانتین هەر جۆرە دوعا و پەرستنەك بۆ خوداوەندێ رۆژێ كوفر بوو و ئیدانە دكر، ژلایێ ئیمپراتورییەتێ ڤە خوداوەند و پەیرەوێن ئایینێ میترایی دبوونە جهێ گالتەپێكرنی.
ئەرێ ئێزدی میترایی بوون؟
ناڤێ ئۆلا ئێزدییان د دیرۆكێ دا ب ناڤێن جودا جودا هاتییە، كو هەتا ئیرۆ ب ناڤێ ئێزدی ب ناڤ بووینە، گوهۆڕینا ناڤێ ئۆلا ئێزدییان د دیرۆكێ دا ئەگەرێن خۆ هەبوینە؛ بێگومان دگەل گوهۆڕینا ناڤێ ئایینی هندەك رێورەسم و تیتالێن ئێزدییان ژی گوهۆڕین یێ ب سەردا هاتین، ئەڤ گوهۆڕینە هەتا نها د ئۆلا ئێزدییان دا یا خۆیا یە، ئێك ژ وان پێكهاتێن سەرەكی ژ بیروباوەرێن بابلییا هاتییە د ناڤ مەزدەیەسناییا دا باوەریا قەزا و قەدەرێ بوو. د ناڤبەرا نەبی ئیبراهیم و موسا پێغەمبەری دا 1900 سالە، وی دەمی ناڤێ ئێزدییا ئەزدایی بوو، د ناڤبەرا موسا پێغەمبەر بۆ عیسا پێغەمبەری دا 1140 سالن، وی دەمی ناڤێ ئێزدییا میترایی بوون.
پەیڤا داسن یا ژ مەزدایەسنا (میترا) هاتییە، ((مێژوودا ئەسلی ئاینی ئێزدییەكان بۆ رۆژپەرستی دەگەرێتەوە كە ئاینی موزدەیەسنا)). ئایینێن ئاریایی د ئەسل دا دبێژنێ (مەزداسنی)، دبێژنە دینێ زەردەشتی ژی مەزدەیەسنا، چونكی زەردەشتی درێژەپێدەرێن ئایینێ مەزدەیەسنی نە. ئایینێ (مەزدایسنا) بەری هاتنا ئایینێن ئەسمانی، ئایینێ بەربەلاڤ یێ (ئیران) بوو، هەمان ئایینێ ئێزدییە.
جورج حەبیب دبێژت: ((تەخلیتێ ئاڤاكرنا ڤێ پەرستگەهێ و پێكهاتنا وێ حەفت (محرابا) دامەزراندنا وێ ل سەر شكەفت و چوویی د كانیكێن ئاڤێ دا ئاشكرا دكەت، كو لالش پەرستگەهەكا میترایی یە))، چونكی ئێك ژ بنەمایێن ئایینێ میترایێ خۆشووشتن و پاقژكرن بوو ب ئاڤا پاقژ، د باوەرییا میتراییا دا خۆشووشتن ب ئاڤا پاقژ، نە پاكی یە، چونکی دل و دەروونی ژناڤ دبەت.
بەری ژ مە ڕا دبێژن ئەدەبییان (ژ مە ڕا دگۆتن متهەیرییان)، پشتی سێوراندنا ئادەم و هەوا و پەیدابوونا حەفتی و دو مللەتان، تاووسی مەلەك ژ خودێ ڕە گۆت، وەكی مللەتەك ژی مایە، گەرەك بێ سێوراندن. خودێ ژێ پرسی كا ئەو چ مللەتە، هنگی تاووسی مەلەك گۆت ئەو مللەتێ متهەیرییا یە ئێزدی دبێژن (یا ڕەبی تو دەلیلێ متهەیرییایی).
میترا ناڤدارترین خوداوەندێ ئاریایی بوو بەری زەردەشتی، لەوما هەبوونا بەرماییكێن میتراپەرستییێ ل كوردستانێ تشتەك سەیر نینە، نە بەس هندەك رێورەسم و پێرابوونێن ئێزدییان وەك یێن میتراییانن، بەلكو ناڤێ میترا ژی ب شێوەیەک نوو هێشتا د ناڤ ئێزدییان دا مایە: مێرك ب دیتنا من فۆرمەك نوو یێ پەیڤا میترایە، نەخاسمە وەرارەك بۆ (مهر) كریە و مێرك فۆرمەك نوو یێ مێهركە و پەیڤا مهر ژ میترا هاتییە)، گەلەك جاران من بهیستی یە، ل جەم ئێزدییان دبیژنە هەڤدو مێرك. ل ناڤ پەرستگەها لالش گەلەك هێمایێن میتراییا خۆیا دبن، مینا خاچێ (سواستیكا). ل گۆر دیتنا من ل سەردەمەكی دگۆتنە ئێزدییان جوامێر، جوامێر ڕامانا وێ جوان، مێهریان (میترا) واتە ئەوێن جوان رۆژێ دپەرێسن، چونكی مللەتێ ئیزدی رۆژپەرێسن ئەڤ ناڤە ل خۆ كریە.
هەمبەركرنا میتراییا و ئێزدییان:
هەكە ب هویری ل رێورەسمێن میتراییا بنێرین دێ ب رۆنی خۆیا بیت هەمان ئەو رێورەسمێن ئیرۆ ئێزدی ل كوردستانێ ل پەرستگەها لالش و هەمان فەلسەفەیا میتراییا د گەلەك تێكستێن ئۆلا ئێزدییان دا وەك خودیكەكێ ب رۆن و ئاشكرا دیار دبیت. دیارترین رێورەسم ل ناڤ میتراییا كوشتنا گایی و سەما بوو، هەرچەندە زەردەشت ب توندی دژی رێورەسمێ كوشتنا گایی بوو، د یەسنایە 29 دا ئەڤ چەندە خۆیا دبیت، رێورەسمێ كوشتنا گایی ل ناڤ پەرستگەهێن میتراییا دا ب توندوتیژی و نە ب رێكوپێكی دهاتە ئەنجام دان.
د. عەلی تەتەر، د پەرتووكا (المثرائیە) دبێژیت: قەباغ ل سەردەمێ میتراییان قوربانییا گای بوو ژ بۆ خۆشكرنا ژینگەهێ دەمێ میترا گای دكرە قوربانی و بەرێ وی ددا رۆژێ، هەروەسا مارەكی خوونا گۆلكی ئالیست و دووپشكەكی پێكول دكر، كو تۆڤێ پیرۆز ژ شەرمەگەهێ بمێژیت، ل نەخشان گەلەك جاران سەیەك ژی دگەل كوشتنا گۆلكی دهێتە دیتن، سەیی بەرگریێ ژ خوین و توڤێ گۆلكی دكەت دژی ماری و دووپشكی، (سەیێن میترا دو هێمانە ل سەر كانییا كەلوكی) ل لالشا نورانی. ل دەمێ سەمایێ میتراییا جل و بەرگێن تایبەت، كو رەنگێ وان سۆر بوون، دبەرخۆ دكرن، ئێزدی ل دەمێ سەمایێ جل و بەرگێن سپی دبەرخۆ دكەن، بەلێ رستەكا سۆر دكەنە بەرخۆ نیشانا ئێزیێ سۆرە. باب و باپیرێن هند و ئیرانی بەری ژێك جودا ببن میترا دپەرست. ئادیتا د ئایینێ میتراییا دا ناڤێ هندەك هەڤالێن نێزیكی خوداوەندێن وان، ئادییا ل ناڤ ئێزدیان شیخادی و كەسێن نێزیكی وی نە. د ئایینێ میتراییا دا ل رێورەسمێن ئایینی خوارنەكا تایبەت دهاتە چێكرن ژ گوشتێ گایی، دگۆتنێ (هەوم) د ئۆلا ئێزدییان دا دبێژنێ:
(سمات) وەك سەبەقا قەولی خۆیا دكەت:
سمات یە سەبیلە
یە بێ قالە، بێ قیلە
یە بێ ربایە بێ بەرتیلە
رێزدارێن دەروێشان و دەلیلە
مێهرەگان جەژنەكا میتراییایە، شەش رۆژ بوون رۆژا ئێكێ دگوتنێ (مێهرەگانی گشتی) و رۆژا دووماهییێ دگۆتنێ (مێرەگانی تایبەتی)، ل ناڤ ئێزدییان دبیژنە ڤێ جەژنێ جەما و ماوەیێ وێ هەفت ڕۆژن، رۆژا شەشێ تایبەتە دبێژنێ بەرێ شباكێ. ئێك ژ وان رێورەسمێن بەربەلاڤ بوو ل جەم میتراییا زانیاری ل سەر هەین و هەتا نها ژی بەردوامە، دگوتنێ خۆشووشتن و پاقژكرن (تەعمید)، ببوو ئاڤا پیرۆز ل جەم ئێزدییان هەتا نها ئەڤ رێورەسمە یا هەی (خۆشووشتن و پاقژكرن)، مۆركرن ب ئاڤا كانییا سپی یە، دڤێت هەر كەسەكێ ئێزدی ب ڤێ ئاڤا كانییا سپی بهێتە مۆركرن؛ وەك سەبەقەك ژ قەولێ ئاشێ موحبەتێ خۆیا دكەت:
مۆرا من كانییا سپی یە
مێر هاتن و مەدەه ژێ دایی یە
ئەو جی یێ پەدشێ من ب خۆیە
هەلكرنا چرایا و ژەنینا ئامێرێن موسیقێ ل دەمێ رێورەسمێن ئایینی ل جەم میتراییا، ل جەم ئێزدییان ل رێورەسمێن ئایینی چرا دهێنە ڤێخستن و سەما دهێتە گێران ل بەر دەنگێ دەف و شبابا. ئەو كەسێ چرا هەلكرن ل پەرستگەهێن میتراییا دگۆتنە وی كەسی (ئیزدی)، پەیكەرێ وی ل موزەخانا پاریسە، ل جەم ئێزدییان ئەو كەسێ چرایا هەلدكەت ل پەرستگەهێ (لالشێ) دبێژنە وی كەسی فەراش. سەبارەت فەلسەفا دروستبوونا كنیاتێ د ئایینێ میتراییا دا پشتی دروستبوونا ئەرد و ئەسمانا دنیا هەموو وەكی ئۆقیانوسەكی (بەحر) مەزن بوو، چوار ئلمێت سەرەكی دنیا یا دروست كری( ئاگر، با ، ئاڤ و ئەرد)، د ئۆلا ئێزدییان دا هەمان فەلسەفەیە بۆ دروستبوونا كنیاتێ ل جەم ئێزدییان چار ئلمێت (یار)، ئەڤەنە: (ئاخ ، ئاڤ ، با و ئاگر) و سەبەقێت قەولی خۆیا دكەن:
ئاڤ ژ دوڕێ هەركی
بوو بەحرا بێ سەری بێ بنی
بێ رێ و بێ دەری
ئێزدانێ مە ل سەر بەحرێ گەری
******
پەدشایا و هەرچار یارە
ل مەركەبێ دبوون سوارە
لالشێ سەكنیین گۆت ئەڤا حەق وارە
د باوەرییا میتراییا دا پشتی مرنێ گیانێ مرۆڤی دێ چیتە ئەسمانا بۆ بەرداومبوونا ژیانێ ل سەر ئەردی و دوبارە دێ گیان زڤریتە ڤە دناڤ جەستێ مرۆڤەكی دی دا، ئەگەر ژ بەر گۆنەهێت وی بهێتە سزادان، دێ سزایێ وی گیان ب ناچاری ڤەگەریتە ڤە دناڤ جەستێ وی دا و د لەشێ گیانەوەرەكی ل سەر ئەردی دا دێ ژیت، ئێزدی ئێدیەمێ كراس گوهۆڕینێ بۆ مرنێ بكار دئینن. كراس گوهۆڕین چەمكەكی فەلسەفی یە، چوونا روحی یە بۆ بەدەنەكی دی، كو نە یێ ئێكێ یە نە مەرجە روحا گیانەكی بۆ هەمان گیان بیت، بەلكو چێدبیت بۆ گیانەكی وەك گیانەوەر بیت ل سەر كار و كریارێن وی گیانداری دمینیت، هەكە دباش بن دێ چیتە د بەریا باب چاكەكی دا، هەكە كار و كریارێن گیانی د خراب بن دێ چیتە د بەر دڕندەكی هار دا و دێ ئازارێ كێشت هەتا جارەكا دی خودێ لێ خۆش دبیت و گیانێ وی بزڤرینتە ڤە دبەر گیانەكی باش دا.
د ئایینێ میتراییا دا (ژمارەی حەوت پیرۆز بوو، نهێنیەكی تەلسیم ئاسای بوو. هەر لەبەر ئەوە بۆ گەیشتن بە ژمارە حەوت لە ئایینەكەدا، دوای قۆناغەكانی قەلەباسكە و شێر قوناغ و ناوی تریان زیادكرد، بەم چەشنە ئەو حەوت قوناغ یان حەوت سنوورەی كە دەبووایە شوێنكەوتووەكە، كە پێیدا تێپەرێت تاكو پاكبێتەوە، كامڵبوون. هەروەها هێمایەكی سیمبوولیكانە بوو بۆ ئەو حەوت ئەستێرەیەی كە گیان دوای جیابوونەوە لە جەستە بۆ گەیشتن بە سنوری ڕووناكایی بێ كۆتایی، دەبوایە لێیان تێپەڕیت). ژمارە حەفت د ناڤ بیروباوەرێن ئێزدییان دا، خودێ مەزن د دەستپێكا چێكرنا گەردوونی دا حەفت ملیاكەت ژ نوورا خۆ ئافراندن، حەفت تاووسێن ئێزدییان، حەفت سەماێین ئێزدییان، جەژنا حەفت رۆژی (جەژنا جەمایێ)، حەفتا بووكێ، حەفتا مری، ب فروارا خودێ دەمێ (دوڕ) پژقی حەفت زەمین و حەفت ئاسمان وێ ژێ دروست بووین وەك سەبەقا قەولێ ئافراندنێ خۆیا دكەت:
هێڤێن هاڤێتە بەحرێ و بەحرێ پێ مەینی
دوخانەك ژێ دوخنی
هحەفت تەبەقێت عەردی پێ نژنین
د ئایینێ میترایی دا هندەك كەس هەبوون د پلەیە مۆغی و مۆبەدیدا بوون ژن نەدئینان و ژ ژیانا هەڤژینیێ دوور دكەفتن، ئەو كەسێن دهاتنە هەلبژارتن خودان هندەك تایبەتمەندی بوون، نازناڤێ تایبەت دگۆتنێ (هەواڵنێر) دووماهیك پلا ئایینی بوو، ب خالا پەیوەندییێ د ناڤبەرا خوداوەند و بەندا ددانن، ئەركێ وان یێ سەرەكی رێڤەبرن و جێبەجێكرن و سەرپەرشتیكرنا داب و نەریتێن رێورەسمێن پەرستنێ بوو . هەروەسا پلەیەكا دی یا ئایینی بۆ هندەك كەسان هەبوو دگۆتنێ (مۆیەدی)، ئەڤ كەسە د ژنئینانێ دا سنور بۆ دانابوون و ب تنێ ماف هەبوو ئێك ژنێ بینن، ژ بلی ڤان كەسان یێن دی ب شێوەیەكی بۆ ماوەیی (ژ بابی بۆ كوری) بۆ وان هەبوو شارەزایا هەموو نهینیێن ئایینێ میترا بن، چ كەسێ دی ئەو مافە پێ نادەت بگەهیتە وی پلەیێ و نهینیێن ئایینێ میترا ئاشكرا بكەت، ل رێورەسمێن ئایینی مۆسیقا دژەنی هەتا رێورەسم ب دووماهیك دهات، هەروەسا جلوبەرگێن تایبەت ل بەرخۆ دكرن، نازناڤەكی تایبەت دگوتنێ (بابێن بابا)، قۆناغا بابینێ (بابا) بوو. هەمان كەس ل ناڤ ئێزدییان هەینە ژ ژیانا هەڤژینییێ دوور دكەڤن دبێژنێ شكەستی (ژن، زەلام)، كەسەك ژ ڤان شكەستی یا، کو زەلامە دگەهیتە پلەیەكە تایبەت یا ئایینی دبێژنێ (بابا چاویش)، هندەك مەرجێن هەین بۆ كەسێن ببنە شكەستی، ئەڤ كەسێن بووینە شكەستی خۆ ژ هەموو خوشی و لەزەتێن دنیایێ بێ بەهر دكەن وەك سەبەقەك ژ قەولێ ئەساسێ خۆیا دكەت:
گەلەك هاتن بوونە دەروێش
ئەوان تەرك كرن ژن و مال و ئاش و بێش
ئەوان دزانی گەلەك خۆشی هەیە ل پێش
هەروەسا قەوال، كو پلەیەكا ئایینی یە بۆ ماوەیی یە كەسانێن تایبەتن ل جەم ئێزدییان، شارەزایی هەبوو د ئایینی دا و نهینیێن ئایینی بۆ هەموو كەسان ئاشكرا نەكەن ل رێورەسمێن جەژنا ل لالشێ دەف و شبابا دژەنن، هەروەسا هەتا رێورەسمێ سەما گێران ب دووماهیك دهێت بەردوام دەف و شبابا دژەنن و دگەل گەرا تاووسێ دگەرێن، سەرۆكێ قەوالا بەشدارا جڤاتا رۆحانیا دا، كو بریارێ ل سەر چارەنڤیسێ ئێزدییان ددەت.
ئەفسانەیا شیخادی و میترای:
د میتۆلۆژییا ئێزدییان دا هاتییە، دەمێ شیخادی ل سالا 1116 زایینی هاتییە لالشێ و 40 كەسان ژ باژێرێ بەغدایێ قەستا وی كرین، ئەوان كەسان دڤییا هێز و كەرامەتێن شیخادی د ئێك ژ شكەفتێن گەلییێ لالشێ دا تاقی بكەن، وەكازێ خۆ ل وێ شكەفتێ دا گۆتێ وەرە زمزم (تعال یا زمزم) ئەو بۆ زمزم ژ مەكەهێ هاتە لالش وەك سەبەقا قەلی خۆیا دكەت:
شیخادی ب هنەرە
وەكاز دا بوو بەرە
گۆت: تەعال زمزم وەرە
د میتۆلۆژییا هەموو ئایینان دا كەرامەت هەیە و معجیزە، كو مەنتق و زانست دگەل هەڤ ناگۆنجن، زمزم ل جەم ئێزدییان یا پیرۆزە، د باوەرییا ئێزدییان دا بەری هاتنا ئیسلامێ زمزم و مەكەه جهێن ئێزدییان بوون، ب زۆری ژ وان هاتینە ستاندن، چاوا ئیرۆ گەلەك جهێن ئێزدییان هەنە، بەلێ موسلمان لێ ژیان دكەن.
زمزم پەیڤەكە ب رەسەن یا كوردی یە، ژ دو برگا پێكهاتییە زم + زم دێ بیتە زمزم، بۆ وی جهی دهێتە گۆتن دەمێ رووبەرەكی ئەردی تێر ئاڤ ڤەخوار بیت و ئاڤ ل سەر نە یا دیار بیت، ل چو جهان ئاڤ نەچووبیتە سەر دبێژنێ : هێرە وا (زمزمی) بۆ سڤككرنا ناڤێ وێ یا بوویە (زمزم).
بنیاتێ ڤێ ئەفسانەیا شیخادی دزڤریتە (میترا)، دەمێ میترا تیرەكێ دهاڤێژە سەرژێكەرێ خۆ و ئێكسەر ئاڤ قەرسی و دڤیا ب ڤێ چەندێ مرۆڤایەتییێ ژ نەمانێ رزگار كەت، ئەو ئاڤا جیهان ڤەگرتی ل تۆفانا نەبی نوح.
ئەنجام:
1 – ئایینێ ئێزدیان ئێكە ژ وان ئایینێن ژ ئایینێ میتراییا سەرچاوە وەرگرتی.
2 – گەلەك ژ وان رێورەسمێن ئایینێ میترا هەتا نها ل ناڤ ئێزدییان هاتینە پاراستن مینا: قوربانیكرنا گایی، مۆركرن، سمات و سەما، …..هتد.
3 – میترا ئایینەكی جیهانی و گشتگیر بوو.
4 – ئێزدی و میترایی هەر دو ئایین رۆژ پەرێس بوون، ژێدەرێن دیرۆكی وێ چەندێ خۆیا دكەن ئایینێن رۆژ پەرێسی بن ب كەڤنترین ئایین دهێنە ناسین، چونكی ئێكەم دوعایێ مرۆڤی بۆ رۆژێ بوو، ئەو ژی دوعایا رۆژهەلاتی و رۆژئاڤایی بوو، هەتا نها ئێزدی ڤێ دوعایێ دكەن.
5 – لالش پەرستگەها میتراییا بوو، بەلگە بۆ ڤێ چەندی هەبوونا كانییێن ئاڤێ ل بن ئاڤاهییێ پەرستگەها لالش و قوربانیكرنا گای د ناڤ پەرستگەها لالش دا.
ژێدەر:
1- حەسو هورمی، پەرستگەها لالش، چاپخاناخەبات _دهوك( 2000) .
2- دانەر حاجی عالو، ئیزید یێ هیڤی وەرگێرانەكە ب سەر ڤەكریە ژ چاپا دووێ یا كتابا (المنتڤر) الجزو الاول – الحقیقە، چاپخانا وارا عینسفنێ (2020).
3- كۆڤان خانكی، هزر و فەلسەفە د ئەدبییاتا دینێ ئێزدیان دا و كارتێكرنا وان لسەر هۆزانا كەڤن و نوی یا كوردی. چاپخانا هاوار _دهوك( 2016).
4- شەمو قاسم دنانی، چەند تكستێن یێن ئۆلا ئێزدیان بەرگێ ئێكێ، چاپخانا هاوار- دهوك (2012).
5- ئێزدیاتی پاشمایێ میترائیەتێ ژ وەرگێرانا فەهمی حەسەن (بابێ رۆژانی) چاپخانا خانی _ دهوك(2016).
6- سەعیدێ سلو، کۆڤارا لالش هژمارە(23). (2005).
7- فرانتس كومون، نهێنییەكانی ئایینی میترایی وەرگێران بۆ زمانێ كوردی فەرهاد عەزیز خۆشناو. چاپخانا خانی – دهوك(2008).
8 – حامید گەوهەری، كوردی ئێزدی لە مێژوو كوردستان دا، بەرێوەبەرایەتی گشتی كتێبخانە گشتییەكان/ هەرێمی كوردستان(2016).
9 – خدرێ سلێمان، گوندیاتی، چاپخانا (الحوادث) بغداد (1985).
10- تارق شوكری خەمۆ، ژمارە ( 3ـ 7ـ40 ) د میتولۆجیا ئێزدیان دا، چاپخانا خانی – دهوك(2007 ).
11- سەعید خەلیل عەسكەر، شكەستیێن پەرستگەها لالش (بابێ چاویش وەك نموونە)، چاپخانا رۆشنبیری/ هەولێر(2011) .
12- د. عبدالقادر مارونسی، ئێزدیاتی وەك دینەكی كەڤنێ كوردی، کۆڤارا لالش هژمارە 14(2000).
13- د. عەلی تەتەر، میترا پەرێس مێژوو و بیروباوەر، کۆڤارا لالش هژمارە 14(2000).
14- فەلەكەدین كاكەیی، میترا (میهر) لە فەرهەنگی كوردیدا، کۆڤارا لالش هژمارە 37(2013).
15- كەڤنە دینێن ئیرانی و كوردی د ئەنسیكۆپیدیا پریتانیكا دا ژ وەرگێران و بەرهەڤكرنا فاضل عمر، چایخانا زانكۆیا دهۆك(2004).
16- د. عبدلقادر مارونسی، ئاینی ئێزدی، وەرگێران بورهان فائق فارس، چاپخانەی: ئیران(2019).
17- بەدران ئەحمەد حەبیب، كوردستان نشتیمانی یەكەمینی سۆمەرییەكانە، دەزگایی چاپ_ هەولێر(2003).
18- توسنێ رەشید، ئێزدیاتی ئۆلەكە هێ ژی نەسكری، چاپخانا رەوشەنبیری/ هەولێر، چاپا سییێ(2012).
19- چاڤپێكەفتنەك دگەل شێخ عەلو شێخ خلف زانا د ئایینێ ئێزدیان دا ل مالا وی ل گوندێ شاریا ل 8/ 8/ 2024.
