ل دۆر ڕەگەزێ كوردان

ناڤەندا ڤەكۆلینێن ڕەگەزی^*

وەرگێڕان ژ زمانێ ئینگلیزی: وەڵات تۆفیق

كەڤنترین بەڵگە و گرۆڤەیێن زانستی ل سەر هەبوونا کەلتۆرەکێ ئێكگرتی و تایبەت ل چیایان (كەلتۆرێ چیایی)، ڤەدگەڕن بۆ کەلتۆرێ حەلەف (تل حلف، گرێ حەلەف ل باكۆرێ رۆژئاڤایێ پارێزگەھا حەسەكێ ل سووریێ)، كو بۆ -7400 8000 ساڵان بەری نوكە دزڤڕیت. پشتی هینگی، سەردەمێ حوریان – هۆری – خوری (ل میزۆپۆتامیا و چیایێن زاگرۆس-تۆرۆس) دھێت، كو ئەو ژی بۆ بەری سێ ھزار ساڵان ل بەری زایینێ دھێن.

حوری ب زمانەکێ د ئاخفتن، کو دبیت ژ خێزانا زمانێن باکۆرێ قەوقاسیا (یان خێزانا زمانێن عرودیان یا پێشنیارکری) بیت، ئانكو نێزیکی زمانێن شیشانی و لەزگی یێن نوکە. حوری بەلاڤ بوون و ل دویماهیکێ ل دەڤەرێن گرنگ یێن ژ دەرڤەی بنگەهێن خۆ ل چیایێن زاگرۆس- تۆرۆس دەستھەڵات گرتە دەست. بەلێ، ئەو وەکی نوكە و کوردان گەلەک ژ چیایان دویر نە کەفتن. دەمێ ئەو ئاكنجی بووین، ئەو بوونە چەندین هۆز و گرۆپ، و دەولەت- باژێر، میرگەھ و ئمبراتۆریەت ب ناڤێ هۆزێن خۆ دامەزراندن. هەمی ئەڤ هۆزە پشكەك بوون ژ وی جھێ، کو ب ناڤێ «کاردا» یان «قاردوچی» و «گۆتی» یان «گۆتیوم» د هاتە ب ناڤکرن. ئەڤە ھەمی ئەو ناڤ بوون یێن ب شێوەیەكێ گشتی بۆ وان ھەمیان د ھاتە بكارئینان ژ لایێ خەلكی ڤە، سەرەڕای ناڤێ ئێكگرتی، بەلێ ئەو د ناڤ خۆدا د جودا بوون، ئانكو ھەر ھۆزەكێ ناڤەكێ خۆ یێ جودا و تایبەت ب خۆ ڤە ھەبوو. بابلییان ئەڤ گەلە ب ناڤێ «گاردۆ» و «قاردا» ب ناڤ د کرن. ئاشووریێن جیران ژی د گۆتنە ڤی مللەتی «قورتی» یان «گوتی.» دەمێ یۆنانی هاتینە ڤێ دەڤەرێ، وان ئەڤ گەلە ب گەلێ «کاردۆخ»، «کاردۆچی»، «گۆردوخ»، «کیرتی(یۆ)» ب ناڤ کرن، رۆمانیان ژی ئەو ب «سیرتی – Cyrti» ب ناڤ کرن. ئەرمەنان ژی د گۆتە کوردان «گۆرتوخ» یان «گۆرتای-خ» و فارسان ژی ئەو ب «گۆرد» یان «کۆرد» ب ناڤ د کرن.

جێنەتیك – Genetics

ڤەكۆلینێن جێنەتیكی (رەگەزی) ل سەر کۆمێن کوردان یێن ب رێکا هەڕەمەکی هاتینە دیاركرن، ھندەك تیشك بەرداینە ل سەر جھ وار و نەژادێ كوردان یێ كەڤن. ئەنجام وەسا دیار دكەن؛ كو تێكەلەیەك د ناڤ پەیوەندیێن كوردان دا ھەنە کو تێدا جوداھیێن دەڤەرێ و گرێدانێن جۆدا ب ڕابردووی ڤە هەنە، كو ل سەر بنیاتێ نەژادی یێ دایك و بابان ھاتینە ھەڵسەنگاندن. ب گشتی، کوردان ل سەر هندەک گرێدانێن جێنەتەكی ل گەل زمانێن دی یێن ئیرانی پشكدار دكەن و د ئێخنە د وێ خانەیێ دا. دیسان ل گەل ھندەك گەلێن دی یێن جودا جودا ژ قەوقاسیا ب تایبەت ژی ل گەل ئەرمەنان، كو ڤەكۆلین دیار دكەن؛ كوردان ھندەك پەیوەندی و گرێدانێن ئەتنیكی یێن كەڤن ل گەل مللەتێن كەڤن یێن قەوقاسیا ھەنە. ژ وان ژی حوری-خوری – ھۆری، هەروەسا ب چەندین هۆزێن ئاریایی ڤە وەکی میدی⁽¹⁾، نە ب تنێ ئەرمەن دكەڤنە د ناڤ خانێ دا، بەلكو مللەتێن دی یێن وەكی جۆرجی و گەلەك مللەتێن دی یێن قەوقاس دشێن ژ رویەكی ڤە كوردان ب ھۆری یان ڤە گرێ بدەن⁽²⁾.

پەیوەندی و گرێدان ل گەل گەلێن جوهی

د وان ڤەكۆلینان دا، ھندەك پەیوەندی و گرێدان ل گەل مللەتێن سامی یێن باکۆر وەکی ئاشووریان و بەلکو ژی ل گەل جوهيیێن کەڤن دیار دبن، بەلێ گرێدانێن کێمتر هەنە ل گەل سامیێن باشوور ب تایبەت یێن ل نیڤ گزیرتا عەرەبی، ئەڤە سەرەڕای وێ چەندێ، كو دەڤەر ژ لایێ عەرەبێن موسلمان ڤە ھاتیە داگیركرن. ڤەكۆلینێن ڕەگەزی یێن نوی؛ پەیوەنديیەکا کەڤن یا نوی گەهشتی د ناڤبەرا جوهی (وەكو مللەت) و کوردان دا دیار دکەتن. ل ساڵا ٢٠٠١ێ دا، تیمەکێ زانایان دیارکر؛ کو سێ جڤاکێن جوهيیان یێن ئەشکەنازی (Ashkenazi)، سەفەردی (Sephardic) و جوهیێن کورد ب شێوەیەکێ نە پێشبینیكری (تعجب) گەلەک هاپلۆتایپ و کرۆمۆسۆمی ل گەل کوردێن موسلمان تێكەل دبن. ب تایبەت ژی یێن ل فەلەستینێ و بەدەوییان.

ل ساڵا ٢٠٠١ێ دا، نەبیل (Almut Nebel) و هەڤکارێن خۆ بەڕاوردکرنەك د ناڤبەرا سێ کۆمێن جوهی و سێ یێن نە-جوهی ژ رۆژهەلاتا ناڤین کر: ئەشکەنازی، سەفەردی و جوهیێن کورد ژ ئیسرائیلێ؛ عەرەبێن موسلمان ژ ئیسرائیل و فەلەستینێ؛ بەدەوی ژ نەقەبێ و کوردێن موسلمان. ئەنجام ب شێوەیەكی بوو؛ كو ب چ شێوەیان ژ رویێ ڕەگەزی ڤە جوھیێن كورد ل گەل سەفەردیان نا ھێنە جوداكرن. لێ هەردو گەلەک ژ ئەشکەنازیيان د جودانە (یێن کو گەلەک د نێزیکی کوردێن موسلمان). نەبیل و هەڤکارێن وی بەری هینگێ (ل ساڵا٢٠٠٠)ێ پەیوەنديیەکا مەزن یا ڕەگەزی د ناڤبەرا جوهی و فەلەستینیان دا دیتبوو، بەلێ د ڤێ ڤەکۆلینێ دا پەیوەنديیەکا هێژ بلندتر یا جوهيیان ل گەل کوردێن عیراقێ ھاتە دیتن. ئەو گەهشتنە وی ئەنجامی، کو پاشخانا هەڤپشک یا ڕەگەزی یا، کو جوهی و کۆمێن دی یێن رۆژهەلاتا ناڤین پێكڤە گرێ ددەتن، ئەو پەیوەندیيە كو ڤە دگەڕیتەڤە بۆ بەری دابەشبوونا رۆژھەلانا ناڤین بۆ كۆمێن ئەتنیكی یێن جودا جودا.

ئەنجامێ ڤەكۆلینا نەبیل و گرۆپێ وی یێ ساڵا 2001ێ، ئەنجامەكێ سەرسۆرھێنەر بوو ب  ڤی شێوەیێ ل خوارێ؛ هاپلۆتایپا مۆدال یا كۆهینی  (Cohen modal haplotype)، یا كو دهێتە هژمارتن وەك دیارترین هاپلۆتایپا جوهی؛ د ناڤ كوردێن جوھی دا ١٠.١٪، د ناڤ ئەشكەنازیان دا ٧.٦٪، د ناڤ سەفەرادیان دا ٦.٤٪، د ناڤ عەرەبێن فەلەستینی دا ٢.١ ٪ و د ناڤ كوردێن موسلمان ژی دا ١.١٪ ھاتيیە دیتن. بەربەڵاڤترین هاپلۆتایپا كوردێن موسلمان (MKH)  ژ شەش نیشاندەران (مؤشر)ان د پێنجان دا گەلەك د نێزیكی ئێك بوون و ب ڤی شێوەیی؛ پێكھاتا وێ ٩.٥٪ ژ كوردێن موسلمان، ٢.٦٪ ژ سەفەرادیان، ٢.٠٪ ژ جوهێن كورد، ١.٤٪ ژ عەرەبێن فەلەستینی و ١.٣٪ ژ ئەشكەنازيیان دا هاتیيە دابەشكرن. ئەنجامێ گشتی ئەوە؛ كو ئەڤ وەكھەڤيیە پتر ژ دابەشكرنا جینی – ڕەگەزی یا كەڤن دھێتە سەرچاوەگرتن. نە ژ وێ تێكەلبوونا نوی یا د ناڤبەرا گرۆپان دا چێبووی. (بپ: ١٠٩٩) ڕابای یاكۆڤ كلاینمان پێشنیار كریيە كو:» CMH بنیاتە ل سەر وێ چەندێ، كو باپیرێ ھەڤپشكێ جوھی و عەرەبان ئیبراھیم پێغەمبەر بیت.» (٢٠٠٤: ٢٠)، بەلێ گەلێن جیھانێ پێدڤی ب گەلەك شرۆڤەكرنێن دیتر یێنCMH  ھەنە. د ڤێ ڤەكۆلینێ دا، هاتیيە ئاشكراكرن كو جوهييێن كورد د نێزیكی كوردێن موسلمانن، ئەڤە بۆ ئەشكەنازی و سەفەرادی ژی دروستە. نیشاندەر، كو پشكەكا مەزن، ئەگەر نە ھەمی ژی بیت، بەلێ هەڤشێوەیا ڕەگەزی د ناڤبەرا جوھی و كوردێن موسلمان دا، د زڤڕیتەڤە بۆ سەر دەمێن كەڤن^(٣).

پەیوەندی و گرێدان ل گەل كۆمەلا گەلێن رۆژهەلاتا ناڤین و دەریا سپی

ل گۆر ڤەكۆلینەكا نوی؛ بابكالێن كوردان ژ پێكھاتێن كەڤن یێن دەریا سپی بوون، ئانكۆ ژ كۆمەلێن ھوری و حیتیان. ژ رویێ ڤەكۆلینێن رەگەزی ڤە؛ كورد ناھێتە گرێدان ب رەگەزێ ئاری ڤە^(٤).

بەڕاوردكاریێن مەودایی یێن رەگەزی؛ گەلێن خودان زمان ئاڵتایلی ب تایبەت توركی – توركمانی یێن دەڤەرا دەریا قەزوین، ل گەل كورد، یۆنانی، فارس و گەلێن دی یێن ئاری یێن ل ئۆسێتیا پۆلێن دكەن. د ڤێ لێكۆلینێ دا، ئاخفتنكەرێن فارسی ژ لایێ رەگەزی ڤە ژ ڤان كۆمەلان د دویرن؛ لێ ئەو د نێزیكی پارسی – پارتی (ئەشكانیان)ن یێن، كو ل دویماھیا سەدساڵا حەفتێ ژ ئیرانێ مشەخت بووین بۆ هندستانێ^(٥).

ل دویڤ ڤەكۆلینەكا ڕەگەزی یا نوی، كو ل گەل مەودایێن ڕەگەزی (دویر و نێزیكیيا) و هاپلۆتایپان هاتیيە كرن، كورد وەكو پشكەك ژ پێكھاتەیا رۆژهەلاتا دەریایێ سپی ھاتینە پۆلێن كرن و ئەو نێزیكی توركێن ئەنادۆلێ نە^(٦).

ل دویماھیێ، بەڵگەیێن نوی ژی ئاماژێ د دەنە پەیوەندیێن ڕەگەزی یێن ئەورۆپی. ب گشتی، كورد كۆم یان ژی پێكھاتەكا جۆراوجۆرە و ڤەكۆلینێن ڕەگەزی یێن د دەبارەی وان دا دھێنە كرن، پێدڤی ب وەرگرتنا نموونەیێن پترە بۆ وێ چەندێ مە بگەھیننە ئەنجامێن كەتواریتر.

كوردێن موسلمان

كورد، وەكی ئاكنجيیێن رەسەن و كەڤن یێن دەڤەرێ دهێنە دانان^(٧) و دبیت ئەو باپیرێن وان شڤانان بن یێن بۆ ئێكەمین جار دەمێ كولك ل جھێن بلند ئاڤا كرین^(٨). سەرەڕای وێ چەندێ، كو كوردستان كەفتیيە ژێر دەستھەڵاتا داگیركەرێن جودا جودا یێن وەكی ئەرمەن، رۆمان، بیزەنتی، عەرەب، توركێن عوسمانی و عەرەبان^(٩)، بەلێ ئەو دبنە گرۆپێ ئێكێ یێ رۆژئاڤایێ ئاسیا، كو ب رێژەیەكا كێم تێكەل بووینە ل گەل داگیركەران. ئەڤە ژی ژ ئەگەرێ ئاسێ بوونا جھێ ئاكنجیبوونا وان بوویە، كو دژواریيا چیایێن وان یێن ئاسێ بوویە^(١٠).  كرۆمۆسۆمێ (Y) یێ كوردێن موسلمان یێ تێكەل و نێزیكێ وی خەلكی دی یە یێن ل ھەمان دەڤەر دژین، كو تورك و ئەرمەنن. ئەڤ هەر سێ كۆمەلە پتر د نێزیكی جوھی و عەرەبانن ژ ئەورۆپیان. ئەڤە ھەتا ڕادەیەكی د گونجایی نە ل گەل داتایێن نیشانكەرێن كلاسیكی (كاڤالی – سفۆرزا و هەڤالێن وی ١٩٩٤). بەلێ، ل سەر بنگەهێ (Polymorphism)ێ  mtDNA هاتیە راپۆرتكرن، كو كورد پتر د نێزیكی ئەورۆپیانە ژ خەلكێ رۆژھەلاتا ناڤین^(١١). پشكنینێن ڕەگەزی پەسەند ناكەن، كو هایپۆسیسا ڕەگەزێ زازایان ناكەن ب سەربخۆ؛ بەلكو وان ب گرۆپ یان ژی نەتەوەیێ كوردڤە گرێددەن ژ رۆیێ ڕەگەزی ڤە^(١٢).

پەیوەندی ل گەل گرۆپێن دی یێن ئەورۆپی

د ڤەكۆلینەكا دیتر دا، كوردان ژ رۆیێ  mtDNA ی ڤە دھێنە پۆلینكرن ل گەل ڕەگەزێن ئەورۆپی، نەك یێن رۆژھەلاتا ناڤین^(١٣).

راستی و باوەریپێكرنا ڤان ڤەكۆلینێن ڕەگەزی

ل دویڤ ڕەگەزان و ئانترۆپۆلۆژیستان، جوداهیيا ڕەگەزی ب بەردەوامی خۆ دیار دكەتن، بێ بڕین و خۆ ڤەقەتاندن و ئەڤ جوداھیيە دبیتە خالا ژێكجوداكرنا گرۆپێن جودا جودا. دبیت دیار بوونا ڕەگەزێن جودا جودا و دەركەفتنا وان ژ كارتێكرنا گەلەك فاكتەرێن دەوروبەر بھێنە پەیدا كرن.

گەلەك ڤەكۆلینێن ڕەگەزی ھەنە، كو د تژی كێماسی نە و پێدڤی گەلەك ب ھویری و ھایداری سەرەدەری ل گەل ئەنجامێن وان بھێتە كرن. زێدەباری ڤێ چەندێ، ئەو گەلەك د سنوردارن بۆ كۆمەكا تایبەت یا ڕەگەزان یان كرۆمۆسۆمەكێ تایبەت و ھەمی رێزبەندیيا جینۆمێ ل بەرچاڤ ناھێتە وەرگرتن. چەندین زانا ژی باوەر د وێ باوەرێ دانە، كو پۆلینكرنا ڕەگەزی تشتەكێ كرداری یە، تو ل كیڤەبی د شێی ھێلەكێ بكێشی بۆ جوداكرنا دو تشتان ژێك^(١٤).

ل گۆر؛ د. كرەیگ ڤێنتەر یێ سەلێرا جینۆمیكس (Dr. Craig Venter of Celera Genomics)، كو ئێك ژ رێكخراوێن  پۆلینكرنێ یە یا ئاستێ جوداھیا ڕەگەزان دیار دكەتن، كو:»ڕەگەز چەمكەكێ جڤاكی یە، نە یێ زانستی.» ب تنێ ئێك ڕەگەز یێ ھەی، كو ئەو ژی ڕەگەزێ مرۆڤی یە.  د. ڤێنتەر و زانایێن دی ل ئینستیتیۆتێن نێڤدەولەتی یێن ساخلەمیێ ب كۆدەنگی ڤێ چەندێ د بێژن⁽¹⁵⁾. كۆمەلا ئانترۆپۆلۆژی یا ئەمریكی دەربارەی ڤەكۆلینێن ڕەگەزی دیار دكەتن، كو: «ئەو جوداھیێن ڕەگەزی یێن د ناڤبەرا مرۆڤێن ژ ئێك ڕەگەز دا ھەی گەلەك پترن ژ وان جوداھیێن د ناڤبەرا ڕەگەزان بخۆ دا ھەی.» ئەڤ پۆلێنكرنە، ل گۆر پڕانیا زانا و رەوشەنبیر و ئەنترۆپۆلۆجیستێن ئەمریكى ڤە ژ رۆیێ زانستی ڤە د بێ بنەمانە، بەلێ ل گۆر پڕانیيا ڕەگەزناس و ئەنترۆپۆلۆجیێن فیزیكى یێن ئەمریكى د دروست و د زانستی نە^(١٦).

ئەڤە، سەرەڕای وێ چەندێ، كو پڕانیيا چالاكڤانێن مافێن مرۆڤی ژی ب دژی شیكاريیێن ڕەگەزی یێن ب ڤی شێوەیی نە⁽¹⁷⁾.

بێی دەستكاری ھاتیە وەرگێران ژ سایتێ نیڤدەولەتی یێ زانستی؛

https://www.bionity.com/en/encyclopedia/Origins_of_the_Kurds.html*

 

لیستا ژێدەران

1. Refer to: Where West Meets East: The Complex mtDNA Landscape of the Southwest and Central Asian Corridor .(1)
2. Refer to: Georgian and Kurd mtDNA sequence analysis shows a lack of correlation between languages and female genetic lineages (2)
3. The same source.
4. The same source.
5. The same source.
6. Refer to: The correlation Between Languages and Genes: The Usko-Mediterranean Peoples, Human Immunology, 62, p. 1057, 2001.
7. Kinnane 1970; Pelletiere 1984
8. Comas et al. 2000
9. Kinnane, 1970
10. Pelletiere, 1984.
11. Comas, et al. 2000 (6).
12. (7)
13. (8)
14. a b Cultural Anthropology: DNA Studies Challenge the Meaning of Race.
15. Natalie Anger. Do Races Differ? Not Really, DNA Shows.
16. American Anthropological Association Statement on «Race». (May 17, 1998)

زێدەتر، بنێرە؛

– History of the Kurds

– Y-Chromosome-

– Ten Lost Tribes

– Category: Modern human genetic history

– GNU Free Documentation License.

– Wikipedia article «Origins_of_the_Kurds».

– A list of authors is available in Wikipedia.