فەرمانبەرانی بادینان لە ئەرشیفی عوسمانیدا.. محەمەد خالید ئەفەندیی ئامێدی(3)

دۆزینەوە و وەرگێڕانی لە توركیی عوسمانییەوە:  هێمن عومەر خۆشناو

(ئەرشیفی عوسمانی سەرچاوەیەكی گرنگی مێژووی گەلەكەمانە لە هەموو ڕووێكەوە، دوای ڕووخانی ئەمارەتە كوردییەكان، دەوڵەتی عوسمانی ڕاستەوخۆ بە لایەنی كارگێڕیی ناوچەكانی سەر بەو ئەمارەتانە پەیوەندیدار بووە. لەو سۆنگەیەوە بەشێك لە كاربەدەستانی دەوڵەت لەو ناوچانە و ناوچەكانی تری سەر بە دەوڵەتی عوسمانی كورد بوونە، بۆیە لێرەدا هەوڵ دەدەین لەبەر ڕۆشنایی تۆماری فەرمانبەرانی دەوڵەتی عوسمانی هەر جارە و ژیاننامەی یەكێك لەو فەرمانبەرانەی كە خەڵكی دەڤەری بادینانن لەنێو ئەرشیفخانەی عوسمانی بدۆزینەوە و بە زمانی كوردی بیخەینە بەر چاوی خوێنەران، بێگومان وردەكاریی ژیانی ئەو فەرمانبەرانە بۆ یەكەم جارە لەنێو مێژووی نووسراوی كوردیدا دەخرێنە ڕوو، هیوادارین كەلێنێك لە مێژووی كەسایەتییەكانی كورد پڕبكاتەوە).

محەمەد خالید ئەفەندی كوڕی كۆچكردوو حاجی مەحموود ئاغای كوتاهیزادەیە(1) .

لە سەرەتای مانگی ڕەبیعی یەكەمی ساڵی 1288ی كۆچی (كە دەكاتە بەرامبەر 21/5/1871ز) لە ئامێدی لەدایك بووە و ناسنامەكەی لە تۆماری دەوڵەتی عوسمانی تۆماركراوە.

قوتابخانەی سەرەتایی تەواو كردووە و دواتر دەسپێكی زانستەكانی كۆتایی پێ هێناوە و زمانەكانی عەرەبی، فارسی و توركی بە قسەكردن و نووسین زانیوە.

لە 7ی مانگی ڕەبیعی یەكەمی ساڵی 1303ی كۆچیدا (دەكاتە بەرامبەر 14/12/1885ز) لە قەڵەمی مالییەی قەزای ئامێدیی سەر بە ویلایەتی موسڵ دامەزراوە. لە 22ی شەووالی ساڵی 1304ی كۆچی تا 7ی موحەڕەمی ساڵی 1305ی كۆچی بە مووچەی 750 قڕووش لە تەحریرخانەی هەمان قەزادا كاری كردووە. لە 8ی موحەڕەمی هەمان ساڵدا لە ئینحصاری قەزای ئامێدیدا بە مووچەی 400 قڕووش دامەزراوە.

لە 22ی صەفەری ساڵی 1313ی كۆچی تا سەرەتای مانگی زولحیججەی ساڵی 1314 لە كار دوورخراوەتەوە. دواتر گەڕاوەتەوە سەر كار و جارێكی تر لە 25ی رەبیعی یەكەمی ساڵی 1316 دەستی لە كار هەڵگرتووە. دواتر وەك كاتبی دووەم لە فیرقەی یەكەمی موسڵ بە مووچەی چوارسەد قڕووش دامەزراوە. دواتر هەر بە كاتبی گەڕێنراوەتەوە ئامێدی و پاشان بۆ سانجاقی كەركووك و ناحیەی دێرحەریر گوازراوەتەوە(2) . لەبەر نەگونجانی لەگەڵ ئاووهەوای ئەو ناوچانە، لە 22ی رەبیعی یەكەمی ساڵی 1320ی كۆچی وازی لە كار هێناوە. دواتر لە 8ی شەوالی هەمان ساڵدا بە مووچەی 273 قڕووش لە قەزای زاخۆ بە كاتبی تەحریر دامەزراوە. پاشانیش لە 24ی رەبیعی یەكەمی ساڵی 1320ی كۆچیدا (دەكاتە بەرامبەر 1/7/1902ز) بە مووچەی 250 قڕووش گوازراوەتەوە ئامێدی.

نووسراوی تەسدیقی ئەو زانیارییانەی سەرەوە لە هەریەكە لە قەزای زاخۆ و ڕواندزەوە بە ژمارە و مێژووی جیاواز هەن.

كۆتا خزمەتی ناوبراو تا ساڵی 1325ی كۆچی دیارە، بەو پێیەی ئەم كورتە ژیاننامەیە لە 17ی شەووالی ساڵی 1325ی كۆچی (دەكاتە بەرامبەر 23/11/1907ز) نووسراوەتەوە. واتە ئەوەی كە زانراوە ناوبراو لە نێوان ساڵانی 1871-1907ز لە ژیاندا بووە و ناشزانرێ كەی خانەنشین بووە و كەی و لەكوێیش كۆچی دوایی كردووە؟

ژێدەر:

ئەرشیڤی عوسمانی، كۆدی بەڵگەنامە:

1- DH.SAIDd…00106

2- DH.SAIDd…00144

Check Also

خواندنەک د دیوانا (ڕەنگە کەسێکم ون کردبێ) دا یا هەلبەستڤان هۆشەنگ باوانی

شەمال ئاکرەیی هەر هه‌لبه‌ست بوویە، روحا پيرۆز و بێدار، رێچك و ئاوێزا ئێكانه‌ يا ده‌ربڕينا …