گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
سەلمان نهێلی
ئەبولحەسەن عەلی كوڕێ محهمهد ئەلغەزالی لوكەری:
ئێك ژ كەڤنترین هۆزانڤانێن كوردە، كو ب فارسی هۆزان ڤەهاندینە، هۆزانڤانەكە كو بەری هزار ساڵان و ل سەردەمێ ساسانییان ب ناڤێ (ئەبولحەسەن عەلی غەزوانییێ لوكەری كوڕێ موحەمەد) ژییایە، لوكەر ئێك ژ باژاڕێن ئەفغانستانێ بوو، كو د وی سەردەمی دا گەلەك هۆزێن كوردی ل وێ دەڤەرێ دژییان، ئەڤ هۆزانڤانە ل سەر دەمێ میرێن سامانی، كو د ناڤبەرا ساڵێن (878-1004ز.) ل وارێ د ناڤبەرا دو ڕویباران دا فەرمانڕەوایی كرییە، فەرمانڕەوایا سامانییان بەشەك ژ وەڵاتێن (ئوزبەكستان، قیرقیزستان و كازاخستان) یێن نوكە بخۆڤە دگرت، عەوفی د تەزكەرەیا (لباب الالباب) دا، ل دۆر لوكەری دبێژیت: كو ئێك ژ ناڤدارێن سەردەمێ خۆ بوویە و هۆزانێن وی تام و چێژەكا تایبەت هەبوویە، هۆزانێن وی د شرین و بێهن خۆش بوون، كو بێهنا مسكێ ژێ دفڕی و د جوان بوون وەك جوانییا گولان و پاكژ بوون وەك بایێ سحارییان. ب وی ڕەنگی پەسنا هۆزانێن لوكەری دكەت، ئەڤ هۆزانڤانە د هۆزانێن خۆ دا دو جاران ئاماژە ب دەستەواژا (كورد) دكەت، كو جارەكێ دووپاتییێ ل سەر كوردبوونا خۆ دكەت و جارەكێ وەسفا كوردەكى دكەت دەمێ دبێژیت:
بخارا خوشتر از لوكر خداوند همی دانی
ولیكن كرد نشكیبد از دوغ بیانی
واتە (خودێ دزانیت كو بوخارا خۆشترە ژ لوكەرێ، بەلێ كورد بێی دەوێ بیابانێ نا ڤەحەسیت).
دیارە وی دڤیا ڤەگەڕیتە باژارێ خۆ و داخواز ژێ هاتییە كرن بمینیت و نەڤەگەڕیت، ئەو ژی ب غەزەلەكێ وەسف دكەت و دەستەواژا (كرد) مەبەست پێ ئەو بخوویە.
د غەزەلەكا خۆ دا دبێژیت:
نگار من ان كرد گوهر پسر
كە زین است و حسن از قدم تا بە سر
واتە (ئەڤ كوردێ ڕەنگ گەوهەری
گەلەكێ جوانە هەر ژ پێ و هەتا سەری).
حەكیم جەننەتی نەخشەیی:
ئەڤ هۆزانڤانە ل سەر دەمێ میر (علاء الملك شرف الدین امیرك) یێ ژییایی، كو میرێ میرنشینا (چغان) بوو، میرنشینەكا بچویك بوو ل دەردۆرێن رویبارێ (ئامودریا) ل باشۆرێ باژارێ (سەمەرقەند) ل دەوروبەرێن چەرخێن چار و پێنجێ مشهختى فەرمانڕەوایی ل دەڤەرێ دكر، جەننەتی تاقی دكەن و داخواز ژێ دكەن، كو هەما ل سەرپێ غەزەلەكێ چێكەت و پەیڤا (پیال) بكەتە وەزنێ هۆزانێ. ئەو ژی غەزەلەكێ دبێژیت، كو ژ (17) دێران پێك دهێت و د دێرا (7) دا ئاماژە ب پەیڤا (كوردستان)ێ، دكەت و دهێتە گۆتن ب ئێكەم كەس دهێتە نیاسین، كو پەیڤا كوردستان بۆ جارا ئێكێ د هۆزانا فارسی دا بكار ئینابیت و دبێژیت:
تو گوئی از صراحی (كردستان)ی
بجای اب پر از اذر پیالە
زهی از عكس رخسارت گرفتە
فروغ لالەء احمر پیالە
واتە (خو دێ بێژی پەیالێن كوردستانێ ژی ل جیاتی ئاڤێ مەی تێدایە، خوزییێن تە كو وێنێ تە تێدا وەكی ڕوناهییەكا جوان و گەش و وەك گولەكا سۆر دیار دبیت).
د ڤێرەدا و ژ لایێ عیرفانی ڤە؛ پەیالە و مەی واتایا پاكی و زەلالییێ دهێت، هندەك جاران ژی وەك خودیكەكا پاكژ و ڕۆن دهێت، كو هەمی تشتان ب ڕونی دیار دكەت، هۆزانڤان د ڤێرە دا باس ل سیفەتەكێ كوردان دكەت، كو ئەو ژی پاكژییا ڕۆح و دەڕوونێ كوردایە، لەوما د هۆزانا خۆ دا كەسایەتییێ مەبەست وەسف دكەت و دبێژتێ تو وەك كوردان یێ پاكژی و ڕونتر و زەلالتری ژ ئاڤێ، ب شێوەیەكێ گشتی هۆزانڤانی كەسایەتییێ مەبەست ب كەسەكێ پاكژ و ئابڕومەند دایە نیاسین، وەك پاكژی و ئابڕومەندییا كوردان، هەر چەندە ل گەل بۆرینا دەمی ڕامانا پەیڤا (صراح)ى ژ پەیالێ هاتییە گوهۆڕین ژ بۆ جامەكێ فافوون یان مسێ، هۆزانڤانی بزاڤ كرییە ل جیاتی ئاڤێ وێ جامێ ژ ڕۆخساری مروڤێ مەبەست پڕ بكەت.
روكنەددین ئەوحەدێ ئیسفەهانی:
یێ بەرنییاسە ب (مەراغی)، چونكە هەر ل وێرێ ژیایە و هەر ل وێرێ وهغهر كرییە، ل ساڵا (1275ز.) ژ دایك بوویە و ل ساڵا (1338ز.) وهغهر كرییە، دیوانەكا مەزن ب زمانێ فارسی هەیە، كو شەش جاران ئاماژە ب دەستەواژا (كرد) كرییە، هەر چەندە فەلسەفەكا بهێز د هۆزانێن وی دا بەرجەستە دبیت و وەكو رەخنەگرەكێ كۆمەڵایەتی دهێتە بەرچاڤ، ب تایبەتی د ڤێ دێرا هۆزانێ دا دەمێ هۆزانێ وەسف دكەت و وەسفەكا فەلسەفانە یا تێر ڕامان ددەتێ و دبێژیت:
شاعر چیست؟ بر در دونان
خانە كرد و حكمت یونان
واتە (ما هۆزانڤانی چ تشتە ل بەر دەرگەهێ دو نانا مالا كورد و فەلسەفا یونانی).
یان د ڤێ دێرا هۆزانێ دا دبێژیت:
شطرنج تومارا بشط رنج سپرد
لحجاج لجاج با تو نتوان برد
اسبی كە تو از رقعد بودی و فشرد
از دست تو بیرون نكنندش بدو كرد.
واتە (ئەی شەترەنج تە ئەم راسپاردینە رویبارێ، رەنج و زەحمەتێ، زمانگرتنا مونجر ل گەل تە بسەر ناكەڤیت، ئەو هەسپێ كو تە ژ خانا شەترەنجێ ڕەڤاندی، گەلەك یا ب زەحمەتە كورد بشێن ژ دەستێ بیننە دەرێ).
راە ز كاروان و رە راە كرد
شحنەهای شهر مال هر دو ببرد
واتە (كاروانی دا رێ و كوردان ڕێیا گوندان و فەرمانرەوایێن باژاری سامانێ هەردووكان بر).
ئەبولفەرەجێ ڕونی:
هۆزانڤانێ چەرخێ پێنجێ مشهختى یە، ناڤێ وی یێ دروست یێ دیار نینە و نازناڤێ وی (ئەبولفەرەج)ە، و د مێژوویا وێژەیا ئیرانێ دا هەر ب ئەبولفەرەج هاتییە نیاسین، ناڤێ بابێ وی (مەسعود)ە، ل گوندێ (ڕۆنی) ل نێزیك باژاڕێ (نیشابور) ژ دایك بوویە، ل دویڤ گریمانەیان؛ دبیت دایكبوونا وی ساڵا (435 مشهختى) بیت و وهغهركرنا وی د ژییێ (70) ساڵیێ دا بیت. ل ساڵا (505 مشهختى) بیت، د دیوانا خۆ دا و د پەسنا (مەسعود ئیبراهیمێ غەزنەوی) دا، باس ل (بەهرامێ چوبین) دكەت، بەهرامێ چوبین كورد بوویە؛ ژ بەر كو مروڤەكێ گەلەك لاواز بوویە ژ لایێ جەستەیی ڤە، لەومان پاشناڤێ (چوبین) دایە پاڵ، ڕامانا پەیڤا چوبین (ئانكو چیلك) تەنانەت د ناڤ ئەدەبێ ئاخفتنا مە یا جاددێ دا، ئەگەر كەسەك گەلەك یێ لاواز بیت ئەم دبێژین: فلان كەس گەلەك یێ لاوازە (زەعیفە) خو دێ بێژی چیلكە.
صبر كیوان و تیزی بهرام
از ركاب تو و عنان تو باد
منبر عدل و خطبە انصاف
در زمین تو و زمان تو باد
ئانكو (لەزاتی و مێرانییا تە ژ مێرانی و خۆڕاگرییا كەیوانی و لەزاتی و تیژڕەوییا بەهرامی یە، مینبەرا دادوەرییێ و گۆتارا ویژدانێ ل سەر دەم و جهێ تە بوو).
حەكیم سەنائی یێ غەزنەوی:
ناڤێ وی ئەبولمەجد مەجدود ئیبن ئادەم یێ بەرنیاس ب (سەنائی)، ل ساڵا (473 مشهختى ل باژاڕێ (غەزنین) ژ دایك بوویە. پڕانیا مێژوونڤیسان د هەڤڕانە ل سەر ڤێ چەندێ، كو ناڤبری د ژییێ (62) ساڵیێ دا ل ساڵا (535 مشهختى) وهغهر كرییە، هۆزانڤان و عارفەكێ ناڤدارێ نیڤا دویێ ژ سەدێ پێنجێ و نیڤا ئێكێ ژ سەدێ شەشێ یە، بابێ وی خانەدانان بوو .
د دیوانا خۆ دا ل پەسنا (خەواجە موعینەدین ئەبونەصر ئیبن فەزلێ غەزنەوی)، باس ل (بولوهفای كورد) دكەت و دبێژیت:
عمرها باید تا كە كودكی از روی طبع
عالمی طردد نكو یا شاعری شیرین سخن
قرنها باید تا كە از پشت ادم نطفەای
بولوفای كرد طردد یا شاعری شیرین سخن
ئانكو (تەمەنەك پێ دڤێت دا كو كەسەكێ زاڕۆك سیفەت ببیتە زانایەكێ باش و هۆزانڤانەكێ پەیڤ شرین، هەر دیسان چەند چەرخەك پێ دڤێن دا كو ژ تۆڤێ پشتا كوڕێن ئادەم، كەسەكێ وەك بولوەفایێ كورد یان وەیسێ قەرەنى ژ دایك ببن.
حەكیم خاقانی:
ناڤێ وی یێ دروست (بەدیل)ە، ل باژێڕێ شەرڤان ژ دایك بوویە هەر وەكی ئەو بخۆ د (تحفة العراقیین) دا دبێژیت:
گفتم متعلمی سخندان
میلاد من از بلاد شروان
ساڵا (520 مشهختى) ژ دایك بوویە، ل ساڵا (582 مشهختى) وهغهر كرییە. ل باژێڕێ تەورێز هاتییە ڤەشارتن، سەرەدانا عیراقێ كرییە و د سەرەدانا خۆ دا سەرەدانا هەر ئێك ژ باژێڕێن (كوفە، بەغدا و بەسرا) كرییە، هەر چەندە ناڤبری زانا و فەیلەسۆفەكێ مەزن و ناڤدارێ سەردەمێ خۆ بوو، بەلێ ب دیتنا وی فەلسەفە زیانێ دگەهینیتە دینی، ل دۆر ڤێ چەندێ دبێژیت: ب هەبوونا قورئان و فەرموودەیان؛ فەلسەفێ چ بەهایێ خۆ نینە.
مەسنەوییا (تحفة العراقیین)، كو ناڤێ وێ یێ دروست (تحفة الخواطر و زبدة الضمائر)ە، هەر چەندە دهێتە گۆتن، كو ئەو مەسنەوی ل سەر دەمێ سەفەرا خۆ ژ بۆ عیراقێ نڤیسایە، لەومان مێژوونڤیسان ناڤێ بەرهەمی وی كرییە (تحفة العراقیین)، د ڤی بەرهەمی دا؛ د ساڵوخدانا (جبل الرحمة) دا، باسێ چیایێ جودی دكەت و دبێژیت:
ادم بسرش فراز رفتە
طاق امدە جفت باز رفتە
جودی همە ساڵە در طوافش
العبد نوشتە كوه قافش
ئانكو (مروڤ یێن خرڤە بووینە ل سەر ڤی چیایی و ژێ سەركەفتی، كا چەند دچن هندێن دی دهێن، چایێ جودی هەمی ساڵان دچیتە تەوافا چیایێ (جبل الرحمة)، چیایێ جودی پەرەستنا چیایێ جبل الرحمة دكەتن).
ژێدهر:
1- دیوان محمد علی لوكەری، بپ(73).
2- دیوان حكیم جنتی، بپ(146).
3- ركن الدین اوحد اصفهانی، بپ(351).
4- دیوان ابولفرج الرونی، بپ(201).
5- دیوان حكیم سنائی غزنوی، بپ(252).
6- دیوان تحفە العراقیین او (تحفة الخواطر و زبدة الضمائر) لحكیم خاقانی، ص(124).
