گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وهرگێڕان و بەرهەڤکرن: سادق سالح (بابێ جەنگۆی)
ئەم هەمی د زانین، کو خەلکێ جیهانێ هەمیێ، نە ب زمانەکێ دئاخڤن و نە هەمی ژی وەکی ئێک دنڤیسن. ژ بۆ سازکرنا پەیوەندی و ڤەگۆهاستنا ڕامان و تێگەهشتنا، هەبوونا هندەک وهرگێڕا پێویستە، شوێنەوارناس د ڤێ باوەرێ دا نە، کو ئەگەرەکا زۆرە ئێکەمین نڤیسین ل مێزۆپۆتامیا و سۆمەرییێن کەڤن پەیدا ببیت.
لێکۆڵین و دووڤداچوونێ ئاشکراکرییە، کو وهرگێڕ ئامرازەکە بۆ نەهێلانا جوداهییا د ناڤبەرا زمان و كهلتۆران دا، ل دەستپێکێ وهرگێڕ ژ بۆ گەهاندن و بەربلاڤکرنا پەیامێن ئایدۆلۆژی و ئالۆزی بکارهاتییە. ب باوەرییا بیرمەندێن جیهانی ئێکەمین پەرتووک، پەرتووکا پیرۆزا جیرۆم و گەلگامێش هاتییە وهرگێڕان.
وهرگێڕ کییە؟
ئەو کەسێ کو وهرگێڕان و ڤەگۆهاستنا ڕامانا دەقەکێ ژ زمانێ سەرەکە بۆ زمانێ مەبەست ڤەدگۆهێزیت، دبێژنێ وهرگێڕ. کارێ وهرگێڕانێ د هندەک بیاڤان دا گەلەکێ گرنگە، مینا بازرگانییا مەزن و گۆتوبێژێن سیاسی و د گەلەک بیاڤێن دی دا. هەر ژ بەر ڤێ چەندێ یە، کو وهرگێڕ پێویستە راستگۆیێ و بسپۆریێ مەرجێن سەرەکی یێن وهرگێڕیێ بزانیت. دیرۆکا وهرگێڕانێ ل دەستپێکا پەیدابوونێ بۆ نموونە ل کەڤن دا، ل چەرخێن ناڤین وهرگێڕانێ پشكدارییەکا گرنگ د گەشەپێدانا زمانان و ناسنامهیا نەتەوەیی و كهلتۆری دا هەبوویە. ژ بەر هندێ ژی زانست د جیهانێ دا ژ ئالیێ وهرگێڕان ڤە هاتییە ڤەگۆهاستن. ئەڤێ چەندێ ژی بۆ ئەگەر، کو جڤاکێن جیاواز پێش بکەڤن.
ل دەستپێکێ گەلەک ب چاڤەکێ نزم بەرێ خوە ددانە وهرگێڕان، چۆنکی کێم کەس هەبوون، کو شیانێن وهرگێڕانێ هەبن. ژ ئالییەکێ دی ڤە ژی، هەر تم پەرتووکێن زانستی و ئۆلی و سیاسی ل بن کەڤشێ وان دا بوون د ڤان بیاڤان دا د چالاک بوون. ئێک ژ وان کەسێن ب ناڤودەنگ د بوارێ وهرگێڕانێ دا ‹›سانت جیرۆم بوو. ل سالا 375ێ ز. «سانت جیرۆم›› پەرتووکا پیرۆزا تەوراتێ و ئینجیلێ یێن وهرگێڕاین، دا ب ڤی کارێ خوە د ناڤا خەلکی دا رێز لێ بێتەگرن. ‹›جیرۆم›› بەرهەمێن خوە ب ناڤێ ڤولگاتا دانە ناسین.
دیرۆکا وهرگێڕانا پەیڤان:
پەیڤا وهرگێڕان (Translation) ژ پەیڤا لاتینێ هاتییە وەرگرتن، کو ب ڕامانا ڤەگۆهاستنێ دهێت. ژ زمانێ یۆنانییا کەڤن دا ژ بۆ پەیڤا ڤەگۆهاستن، پەیڤا ‹›مێتافۆ راس›› د هاتە بکارئینان، کو ب ڕامانا ‹›ئاخڤتنا د ناڤبەرا›› دهێتن. ئەڤ پەیڤە د سەردەمێ دیرۆکا زێرین دا دلێ وهرگێڕانێ نە، پێناسا تێگەهشتنا مرۆڤان دکەن. ئێکەمین بەرهەمێ هاتییە وهرگێڕان دشێین ئاماژە ب وهرگێڕانا سانت جیرۆم بێتە کرن. ژ بەرهەمێن کەڤنارێن دیرۆکی ئەم دشێین ئاماژە ب وان دەقێن هندی بکەین، کو ژ ئالیێ دەروێشێن بودایی وهرگێڕاینە سەر زمانێ چینی. ل قووناغێن دووڤرا، هەلبەستڤانێن رۆمانی دەقێن کەڤنێن یۆنانی یێن وهرگێڕاین، کو بەرهەمێ ئەدەبی ژ بۆ دەم بووراندنێ بوون. ئەو پێزانینێن ل زانکۆیێن کەڤنێن یۆنانی ب دەست هاتین، کۆمەکا بەرهەمێن وهرگێڕای ژ زانا یێن عەرەبی نە. ل دەمێ داگیرکرنا یۆنان لێکۆلێنەرێن عەرەبان ب وهرگێڕان و سوود وەرگرتن ژ کیتابێن وان، دەستکەفتێن زانستی و فەلسەفی و … هتد دووبارە نڤیسینە ڤە و بەرهەمێن نوی ژێ ئافراندن. پاشی د چەرخێن ناڤین دا، ئەڤ بەرهەمێن وهرگێڕای دووبارە وهرگێڕانە سەر زمانێ لاتینی و ل هەمی ئیسپانیا بەلاڤ کرن.
وهرگێڕێن ناڤدار ب درێژییا دیرۆکا وهرگێڕانێ:
پڕانییا وهرگێڕان، ب درێژییا دیرۆکا وهرگێڕانێ، کەسایەتییەکا نەهێنى و ڤەشارتی هەبوویە. ب درێژییا دیرۆکێ ئەڤ کەسانە، وەکی ناڤبژ دهاتنە دیتن، هەروەسا ژ بۆ ڤەگوهاستن و بلاڤکرنا مەزنترین تێئوری و هزر و بیران بوون. د هندەک کاودانان دا چالاکییێن وهرگێڕانێ گەلەک ب مەترسی بوون و گەلەک جارا د بوونە ئەگەرا کوشتنا وان. هەروەکی ‹›ویلیام تاینال›› ل ساڵا 1536ێ ب سێدارێ ڤەکرن، چونکی دەست ب وهرگێڕانا پەرتووکا پیرۆز کر بوو، ژ بۆ زمانێ ئینگلیزی. وهرگێڕێن دی، کو ناڤدار بوون، ئەم دشێین وەک ئەفسانه ئاماژە پێ بکەین: دەروێشێن چینی بوون، کو 74 سرودێن بودایێ هندی ژ بۆ زمانی چینی وهرگێڕا بوون، ئەڤ کارەساتە ل ساڵا 745ێ ز. هاتییه روودان. ل چەرخی نۆزدێدا ‹›کۆنسێنش گارنێت›› وەک وەرگێرێ ئینگلیزی، کلاسیکێن روسی، وەکی تۆڵستۆی، تۆرگێنێڤ، گۆگۆل و چێخۆڤ وهرگێڕانە سەر زمانێ ئینگلیزی. ل چەرخێ بیستێ دا، ‹›گریگۆری راباسا›› وهرگێڕێ ئەدەبی ل ئەمریکا، چەندین بەرهەمێن لاتینێ بۆ زمانێ ئینگلیزی وهرگێڕاینە.
دیرۆکا وەرگێڕانا مۆدێرن:
ب بەرێخوەدانەکا سەرپێکێ ل دیرۆکا وهرگێڕانێ، دێ تێگەهین، کو ل سەر دەمێن کەڤن دا وهرگێڕان کەرەستەک بوو، ژ بۆ ڤەگوهاستنا چەمکێن کەلتۆری و ئۆلی و پەیوەندییێن ناڤبەرا گەلان، ئاخفتن … هتد. بهلێ وەک هونەر و زانست نەهاتبوو دانپێدان، چونکی ئاستێ زانستی د وی سەردەمی دا گەلەکێ نزم بوو.
بهلێ د ڤی دەمی دا ژ بەر پێشکەفتنا تەکنۆلۆژیایێ و پێویستییا پەیوەندییێن د ناڤا گەلان دا ب ئەگەرێن جۆر ب جۆر، ئەڤ بسپۆرییە فۆرمەکێ هونەری یێ وەرگرتی و وەکی ئامرازەکێ ئالۆگۆرکرنا زمان و زانست و … کەلتۆرانە. ڕەهەندێن وهرگێڕانێ دێ مە بەر ب ناڤ جیهانەکا نوی و نە دیار بەتن.
ب گرنگ وەرگرتنا وێ چەندێ، کو هونەرێ وهرگێڕانێ رۆژ بۆ رۆژێ راستر و باشتر د بیتن، شاشیێن وهرگێڕانێ زوی دهێنە دیتن و شییانێن ڕاستڤەکرنێ هەنە. ل گەل گەشەوەرگرتنا تەکنۆلۆژیایێ وهرگێڕانێن ب ئامێران کەڤتنە د دەستێ وهرگێڕان دا، ڕاستە وهرگێڕان ب ئامێران بلەزترە، بهلێ وەک کواڵیتە وەکی وهرگێڕانا مرۆڤان نینە.
دیرۆکا وەرگیرانێ د شۆڕهشا پیشەسازیێ دا:
بنەمایێن وهرگێڕانێ د ڤێ سەردەمی دا و شێوازێن وهرگێڕانە. هەر د سەردەمێ شاژن ڤیکتۆریایێ دا بوو کو پرسا هشیارییێ د وهرگێڕانێ دا هاتە مەیدانێ، هەتا وهرگێڕانا دەق و ژێرنڤیس ژی گرنگ بوون. هەمی وهرگێڕا بزاڤ دکرن، کو ژ هەڤدو باشتر و ل پێشتر بن.
د وی سەردەمی دا، وهرگێڕەکێ ب ناڤێ ‹›ئێدوارد فینتز جێرالد (Edward FitzGerald) د ناڤبەرا ساڵێن 1840 بۆ 1860ێ، چارینەیێن ‹›عمر خەیام›› بۆ زمانێ ئینگلیزی وهرگێڕاینە.
ل چەرخێ نۆزدێ دا ل دووڤ دیرۆکا وهرگێڕانێ چەندین تێئوری و بۆچوون ژ بۆ وهرگێڕانێ هەبوونە. تێئوریا ‹›فریدریسدانیال ئیرنێست›› ل سەر ڤێ ڕاستییێ هاتبوو دامەزراندن، کو دلسۆزی و وەفا ژ بۆ دەقێن ڕەسەن زۆرا گرنگە و وهرگێڕ دشێتن ب شەفافیەتێ د وهرگێڕانێ دا، دلسۆزیێ ب دەست بینیت. ناڤبری وهرگێڕێ پەرتووکێن کلاسیکێن ئەفلاتۆنی بوو، بۆ زمانێ ئاڵمانی.
مرۆڤ دشێتن چ پێشبینییەکێ بۆ پێشەرۆژا وهرگێڕانێ بکەتن؟
ئەڤرۆ وهرگێڕان وەک پیشەسازییەکا هەمەجۆر هاتییە ناسین و مرۆڤ دشێتن د بیاڤێن هەمەرەنگ دا بکار بینیت. بێگۆمان ئەڤرۆ وهرگێڕان گەلەک سادە دهێتە دیتن چونکی ب ئامرازێن وەک ئەپلیکەیشنێن وهرگێڕانی و وهرگێڕانا ئونلاین و گەلەک جۆرێن دی. کو هەر مرۆڤەک ل هەر جهەکێ ڤێ جیهانێ د کاری ب شێوازێ خوە پەیوەندییێ ساز بکەتن.
هەرچەندە وهرگێڕانا مرۆڤان ژ ئالییێ کواڵیتێ ڤە بلند و باشترە، لێ ژ ئالییێ لەزێ ڤە ژ ئامیران پاشڤە مایە، دیتنا مە ژ بۆ وهرگێڕانێ د پێشەرۆژێ دا ئەوە، کو ئەو ئامیرێن وهرگێڕانێ، هەروەسا ل گەل هاتنا ئامێرێن زیرەکێن دەستکرد دهێنە بەرهەم ئینان، گەلەک ب کاریگەرتر و ب کواڵیتەتر دێ هێنە بکار ئینان.
ژ بەر ئەگەرا کاودانێن وهرگێڕانێ د ڤی دەمی دا، نەشێین پێشبینییا پێشەرۆژەکا دروست بۆ بێتە کرن. پێویستە چاڤەرێ بین و بزانی وهرگێڕانا کو ب نڤیسین و نقش دەست پێکری دێ گەهیتە کیرێ. وهرگێڕان وەک ئامرازەکێ پراکتیکی بۆ هەمی سەردەما پێویست بوویە.
ب کورتی، وهرگێڕان وەک ئامرازەک ژ بۆ:
وهرگێڕان وەک زانیاری ئێکە ژ نویترین دەستکەفتێن تەکنۆلۆژیایێ یە، کو گەلەک لایەنگر بەر ب خوەڤە کێشاینە.
د حالێ حازر دا هونەرێ وهرگێڕانێ ژ بۆ ڤەگوهاستنا زانیارییێن فەرهەنگی و کەلتۆری و ئەدەبی هونەری بکار دهێتن و هەمی وەڵاتەکی پێویستییا ب وهرگێڕێن بسپۆر هەی ژ بۆ کو رەوشا ئابۆری و سیاسییا جیهانێ بزانن.
ژ بۆ ئالۆگورکرن و بزنزێن بازرگانی و ئابۆری دا ژ هونەرێ وهرگێڕانێ دهێتە کار ئینان.
