گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
یوسف سەبری
حزبا سیاسی، وەكو دیارترین و كاریگەرترین سازی یا سیاسی و مەدەنی یە ل جیهانا هەڤچەرخ و دیموكرات، د ناڤا هەمی جڤاكێن مرۆڤایەتیێ دا هەردەم جهێ گرنگیپێدان و شرۆڤەكڕنێن نوی بوویە. ب دەهان ڤەكۆلینێن ئەكادیمی ل سەر ماهییەتا حزب و ئەركێن وێ د ناڤ جڤاكێن مروڤایەتیێ دا هاتینە كرن. ئەڤرۆ ل كوردستانێ ژی، حزبا سیاسی ل بەر ڤەكۆلین و دیراسەكرنێن بەرفرەهـ دایە و جهێ گرنگیپێدانا جەماوەر، ئەكادیمی و میدیایێ یە.
حزبا سیاسی Political Party چیە؟
حزبا سیاسی: پێكهاتییە ژ دو زاراڤان؛ حزب و سیاسەت. بۆ تێگەهشتنێ ژ زاراڤی پێدڤییە ئەم هەردو پەیڤێن پێكهێنەرێن حزبا سیاسی شرۆڤە بكەین:
حزب ژ ئالیێ زاراڤی ڤە linguistically
زاراڤێ حزب د زمانی عەرەبی دا ب ڕامانا (كۆما مرۆڤان – كۆمبوون – تائیفە) دهێت و سیاسەت ژی ب ڕامانا ( رێبەریکرن و رێنماییکرن – الارشاد و الهدایە)، یان ژی (ئبجهئینانا کاروبارێن وەڵاتییان – القیام بشؤون الرعیة ) دهێت.
د لاتینی دا ژی، كو بەری هەمی گەلان ل سەر سیاسەتێ كار كرییە زاراڤێ (Pars – Part) بۆ پشك یان ژی كەرت بكارهاتییە كو، ب ڕامانا كۆمەكا خەلكی یان ژی پشكەك ژ جڤاكی یە.
زاراڤێ Politics ژ پەیڤا پۆلیسی Policy یێ گریكی هاتییە وەرگرتن، كو ب ڕامانا باژێر یان باژێرڤانی یە.
مارسیل پریلۆ Marcel Prélot دبێژیت: »سیاسەت هەڤڕكی یە لسەر دەستهەڵاتێ.»
ژ ئالیێ زانستی ڤە سیاسەت، ئانكو: زانینا دیاردەیان – هونەرێ ئەگەر و ئیماکانان – زانستێ دەولەتمەداران – زانستێ شیانان.
ئەرستۆ Aristotle د پەرتووكا خۆ (ئەخلاق) دا دبێژیت:» ئەخلاق، سیاسەتا تاكی و سیاسەت ئەخلاقێ جڤاكی یە.» هەروەسا دبێژیت: «سیاسەت تانجا زانستایە.»
گەلەك شرۆڤە بۆ حزبا سیاسی هەنە، هەر شرۆڤەیەك یا گرێدایی یە ب نێڕینەكا ئایدۆلۆژی و گەشەكرن و گوهۆرین و تێگەهشتنێ ژ كار و ئەركێن پارتی یێن سیاسی. گرنگترین هزر ل دۆر پارتی یێن سیاسی ئەڤەنە :
1- هزرا لیبڕال: گرنگییێ د دەتە ئالییێ كریاری و ئارمانجا دویماهیێ یا حزبا سیاسی وەرگرتنا دەستهەڵاتێ یە، ئانكو بەرنامێ حزبا سیاسی ڕولەكێ سەرەكی دبییت.
ل گۆر بۆچوونا کونستانت بنیامین Constant Benjamin، حزبا سیاسی: «كۆمەكا مرۆڤایە، كو بۆچوونەكا سیاسی یا دەستنیشانكری و سنوردایی هەیە».
یان هەر وەك فڕانسوا بۆڕیل François Borel دبێژیت: «پێدڤییە حزبا سیاسی سێ ستوین هەبن: ئێک: كۆمەكا مرۆڤان كو دشێن دەربڕینێ ژ هەبوونا خۆ بكەن.
دو: کۆمەكا پێشنیارێن گرێدایی سیاسەتا حكومەتێ
سێ: بزاڤ و لڤینەك بۆ بدەستڤەئینانا دەستهەڵاتێ و مومارسەكرنا وێ».
2- هزرا ماركسی: حزب رێكخستنەكە، كو نوینەرایەتییا پڕ بزاڤێن چینەكا ئێكگرتی و بەرژەوەندیێن وان دكەتن و وان بەرەڤ هەڤڕكییا چینایەتی ئاراستە دكەت.
حزبا شیوعی بڤی ڕەنگی پێناسا خۆ دكەتن: پێشەنگین چینا زەحمەتكێشن، كو هەوڵ ددەت قوڕغكرن (استغلال)كرنێ ب هەمی رەنگێن خۆڤە نەهێلیت. ب ئارمانجا گەهشتن ب دەستهەڵاتا دیكتاتۆری یا پرۆلیتاریا، لەوما دشێن ب ڤی ئاوایی پێناسەیا حزبا سیاسی بكەین.
حزبا سیاسی: كۆمەكا مرۆڤانە خۆدان هزرا سیاسی یان ئایدۆلۆژییەكا هەڤپشكن، كو د ئالاڤەكێ رێكخستنێ دا ئێك دگرن و مەرەما وان گەهشتنە ب دەستهەڵاتا سیاسی.
ئانكو بۆ حزبا سیاسی دڤێت؛ كۆمەكا مرۆڤان هەبن كو ئێك بگرن، ئارمانج و بەڕنامەیەكی سیاسی هەبیت، ئالاڤەكێ رێكخستنێ و پێكهاتەیەكا رێكخستنێ هەبیت و ل دویماهیێ ئارمانجا وان گەهشتن بیت ب دەستهەڵاتێ یان گوهارتنا وێ بیت.
جوزێف لا پالۆمبارا Joseph La Palombara دبێژیت: »بۆ هەر حزبەكی چوار ستوینێن سەرەكی هەنە.» بڤی شێوەیی:
1- رێكخراوەكا هەمیشەیی یە، ئانكو مەرجە حزبی (سیفەتێ دائیمی) هەبیت و ئەو دمینت هەتا پشتی مرنا سەروكێن وێ ژی.
2- رێكخراوەكا تەمام (كامل)ە، ئانكو ئەو ژ گوپیتكا ناڤەندی حەتا بچوكترین سازی یا تومار كری ل وەلاتی یا هەی.
3- بەرەڤ بدەستڤەئینانا دەستهەڵاتێ بچیت و هەوڵ بدەت د هەمی دەڤەرێن وەلاتی دا مومارسەیا دەستهەڵاتێ بكەت.
4- حزبێ بنكەیێ جەماوەری یێ بەرفرەهـ هەبیت.
د ڤان شرۆڤەیان دا تایبەتمەندییەكا گەلەك مەزن و سەرەكی دیار دبیت، كو هەبوونا بەرنامەیەكێ سیاسی یە. ژ بلی هزرا ماركسی و حزبێن ئایینی د چ پێناسەیەكێ دا بەحس ل هەڤپشكییا ئایینی، چینایەتی یان ژی یا فەلسەفی ناهێتە كرن، بەلكو هەڤپشكی ب تنێ د هزرا سیاسی دایە، لەوما گەلەك جاران گەلەك پارتی یێن سیاسی، كو ل سەر بنیاتەكێ مەزهەبی یان ئایینی یان چینایەتی ئێك د گرن پیڤەرێن حزبێن سیاسی ژێ ناگرن، بەلكو گرۆپێن ئایدۆلۆژیكن كو د خازن كارێن سیاسی بكەن، ئانكو خالا هەرە گەوهەری یا هەر حزبەكا سیاسی یا هەڤچەرخ هەبوونا بەرنامەیەكێ سیاسی یێ هەڤپشكە، كو د پرۆگرام و پەیرەوێ ناڤخۆیی یێ حزبێ دا بڕیار ل سەر هاتبیتە دان و ل سەر بنگەهێ وی بەرنامەیێ سیاسی ئەندام و لایەنگرێن وێ حزبێ ئێكدو دگرن و د ئاڵاڤ و شیوازەكێ رێكخستنێ دا كار و خەباتا خۆ دكەن.
دیرۆك و ئەركێن حزبێن سیاسی
پەیدابوونا پارتی یێن سیاسی یا گرێدایی یە ب پەیدابوونا ژیانا پەرلەمانی و هەڤڕكی یا د ناڤبەرا دەستهەڵات و كوتلەیێن پەرلەمانی دا، ئانكو پەیدابوونا پارتی یێن سیاسی ب دیاردەیەكا هەڤچەرخ و دیموكراتیزەبوونا جڤاكان دهێتە نیاسین. ل گۆر هەمی نێرینێن سیاسی و فەلسەفی، حزبا سیاسی ب شەنگێستێ هەرە سەرەكی یێ دیموكراتییەتێ دهێتە بناڤبرن و بیێ فرەحزبی و گەرەنتی یا هەڤڕكی یا ئازاد د ناڤبەرا وان دا، دیموكراسیەت نامینیت. یا خۆیایە، كو بنەماییێن ئێكەمین یێن دیموكراسیەتێ ل بەریتانیا پەیدا بووینە، ب تایبەتی پشتی هەڤڕكییەكا دژوار د ناڤبەرا پادشا و لۆردێن بەریتانیا. پەیمانا مەزن یا مەگنا كارتا Magna Carta ل ساڵا ١٢١٥ێ ژ لایێ شاه جۆن بەریتانی ڤە هاتە ئیمزاكرن (نەچار بوو ئیمزا بكەت)، كو هندەك ماف و ئازادی داینە گەلێ خۆ و خۆ ب یاسایێ سنوردار كری یە، ژ ئەنجامێ ڤێ پەیماننامێ ژیانا پەرلەمانی پەیدابوو و ب پەیدابوونا ژیانا پەرلەمانی حزبێن سیاسی هاتنە هەبوونێ. كەڤنترین حزبا سیاسی ل جیهانێ ل بەریتانیا دروست بوویە. ل ساڵا ١٦٧٨ێ (حزبا وەلات)، كو پاشی ناڤێ وی بوو حزبا توریز Party Tories وەك ئێكەمین حزبا سیاسی یا خۆدان هزرا سیاسی و هەیكەلییەتا رێكخستنێ دروست بوو. (ئەڤ حزبە بۆ پاراستنا دەستهەڵاتا شاهانە یا شاهی و هەڤڕكی كرن ل گەل ئازادیخواز و وان ئالیێن د خواستن پترین دەستهەڵاتا ژ بنەمالا مەلەكی وەربگرن دروست بوو، هەروەسا ئێكپارچەیی یا ئاخا بەریتانیا مەزن ئارمانجا هەرە سەرەكی یا وان بوو، كو وی دەمی بەریتانیا ژ: ئنگلتەڕا، ئسكۆتلەند، وێلز و ئیرلەندا پێك د هات. ئێكەم سەروكێ وێ شاهێ بەریتانی جێمسێ دویێ (حزبا پارێزگاران یا نها ژبەرمایكێن وێ حزبی هاتیە دروست كرن) بوو. ئەڤ حزبە وەك كەڤنترین حزبا سیاسی ل جیهانی، كو هەتا نوكە یا بەردەوام بیت د هێتە نیاسین،كو ل ساڵا ١٨٣٤ێ هاتییە دروست كرن و سەروكێ وێ بناڤێ سێڕ ڕوبرت پێل Sir Robert Peel بوو، كو خۆدان پەیڕەو و پرۆگرامێ ناڤخۆ بوو یە و ئەو بخۆ ژی ئەندامێ حزبا توریز بوو.
حزبەكا ديتر ل بەرامبەری حزبا توریز یا بەریتانی بناڤێ وویگس British Whigs political party دەركەت، كو ئارمانجا وان یا سەرەكی ستاندنا دەستهەڵاتێن پتر ژ عەرشێ شاهی یا بەریتانیا بوو. ئەڤ حزبە ل ساڵا ١٦٧٨ێ هاتبوو پێكئینان و پاشی ل ساڵا ١٨٥٩ێ ئەڤ حزبە بوو حزبا لیبڕال یا بەریتانی.
هەر چەندە ئەڤ هەردو حزبە ب ڕامان و تێگەهێ یاسایی – سیاسی یا مۆدێرنا ئەڤرۆ حزب نەبوون، بەلكو پتر وەكو ئیئتیلاف و فەلسەفەیا ژیان و دەستهەڵاتداریێ ئەو كۆم كربوون، لێ ئارمانجا سەرەكی یا وان دەستهەڵات بوو و پاشی بوونە بابێن حزبێن نوی یێن مۆدێرن.
حزبا توریز پتر نوینەرایەتییا خانەدان، فیۆداڵ و دەولەمەندێن ئنگلتەڕا و ئسكۆتلەندا دكر و سەر ب شاه و عەرشێ بەریتانیاڤە بوون. ئێكەتییا وەلاتێ بەریتانیا ل دەڤ وان یا گرنگ بوو. حزبا وویگس ١٦٨٠-١٨٥٠ێ ز. یان ئازادیخوازان ژی، نوینەرایەتییا بۆرجواز و دەولەمەندێن چینا ناڤین یا پیشەساز و بازرگانان دكر.
ل ئەمریكا ژی حزبا فیدڕال یا ئەمریكی ئێكەم حزب بوو، كو ل ساڵا ١٧٩٢ێ هەتا ١٨١٦ێ بەردەوام بوو. حزب ژ لایێ ئەلكساندەر هامڵتون Alexander Hamilton ڤە هاتبوو دروست كرن.
پاشی حزبا دیموكراتا ئەمریكی ل ساڵا ١٨٢٨ێ ژ لایێ ئاندرۆ جكسۆنی Andrew Jackson ڤە هاتبوو دروست كرن و حزبا كۆماری یا ئەمریكی ل ساڵا ١٨٥٤ێ و ژ لایێ كادر و سەركردەیێن حزبێن ڤیگ و ئاخا ئازادڤە هاتە دروست كرن كو داخوازا نەهێلانا كوێلایەتیێ ل ئەمریكا دكر ب دژی حزبا دیموكرات، كو پشتەڤانی ل مانا كوێلایەتیێ دكر. ئابراهەم لینكۆڵن Abraham Lincoln ئێكەم سەرۆك كۆمار بوو ژ حزبا كۆماری. وی ل ساڵا ١٨٦٠ێ، كو شازدەمین سەرۆك كۆماری ئەمریكا بوو دەمێ بڕیارا نەهێلانا كویلایەتیێ دای.
ب كورتی حزبێن سیاسی یێن دەستپێكێ ل جیهانێ خۆدان هزر و فەلسەفەیا تایبەت ب دەستهەڵات و ژیانێ بووینە و ل جڤاك و دەستهەڵاتێن كو هندەك ژ بنەمایێن دیموكراتییەتێ تێدا د هاتە پەیڕەو كرن هاتینە دروست كرن.
ئەركێن حزبێن سیاسی
هەلبەت، ئەرك و كارێ پارتی یێن سیاسی ل جیهانا دیموكراسی و ئازاد یێ جودایە ژ جیهانا سیێ. ل وەڵاتێن ئازاد و ل گۆر یاسا و بنەمایێن دیموكراسییەتێ حزبێن سیاسی ڤان ئەركان جێبەجێ دكەن:
1- كۆمكرن و رێكخستنا بەرژوەندییێن هەمەڕەنگ، هندەك جاران هەڤدژ و جۆراوجورێن جڤاكی و دەربڕین و نوینەرایەتیكرنا وان ب ڕێكا بەرنامەیێن خۆ یێن سیاسی.
2- پشكداریكرن د دروستكرنا بڕیارێن سیاسی دا و چاڤدێریكرنا وان ژ بۆ بدەستئینانا دەستهەڵاتەكا حەكیمانە.
3- بەرهەڤكرنا كادرێن سیاسی بۆ پلە و پۆستێن حكومی.
4- رێكخستنا پەیوەندییان د ناڤبەرا حاكم و مەحكومان (دەستهەڵات و هاوڵاتییان)دا، جڤاك و دەولەتێ.
5- دورستكرنا هەماهەنگی (توافق)ێ د ناڤا جڤاكی دا و بڕێكا تێركرنا داخازییێن كۆمان و خۆشكرنا زەمینەیا پێكهاتنێ د ناڤبەرا وان دا.
6- پشكداریكرن د پێگەهاندنا سیاسی دا و بلندكرنا ئاستێ هشیاری یا سیاسی و ڤەگوهاستنا وێ ژ نڤشەكی بۆ نڤشەكێ دیتر.
بەلێ د جیهانا سیێ دا بەهرا پتر ژ حزبێن سیاسی ڤان ئەركان پەیڕەو دكەن:
1- هەوڵدان بۆ بدەستڤەئینانا تەکۆزییا نەتەوەیی (التكامل القومی)دا، جوداكرنا نەتەوەی، زمانەڤانی، ئایینی و تائیفی نەهێلیت.
2- کۆمکرنا سیاسی (التعبئە السیاسیة)، ئەڤە پتر د سیستەمێن حزبێن دەستهەڵات دا روی ددەتن، كو حزب هەوڵ ددەت خەلكی بۆ پشتەڤانییا دەستهەڵات و سەرۆكی بەرهەڤ بكەتن.
3- كۆنترولكرن و زاڵبوون ل سەر هەمی بیاڤێن ژیانا جڤاكی و حزب دبیتە ئاڵاڤا كۆنترولكرنا جڤاكی بۆ سەركردەیێن حزبی.
4- حزب دبنە ئاڵاڤەك بۆ دابەشكرنا داهات و پلە و پۆستان ل سەر چینەكا تایبەت یان جۆرەكێ تایبەت ژ مرۆڤان د وەلاتی دا.
5- پەیداكرنا شەرعییەتێ بۆ حاكم و دەستهەڵاتێ ب ڕیكا پشتەڤانییا خەلكی.
مفایێن هەبوونا حزبێن سیاسی
گەلەك جاران د ناڤ جڤاكێن رۆژهەلاتی دا، گەنگەشە ل سەر پیێدڤییا هەبوون یان نەبوونا حزبێن سیاسی دهێتە كرن. ل كوردستانێ ژی نوكە و ژ ئەنجامێ سەرهەلدانا هندەك حزبێن پۆپولیست و كاریگەر ب سۆشیال میدیایێ و زاڵبوونا گۆتارا جادەیێ ژ گەلەك لایانڤە، هندەك جاران گوتنەك دهێتە گوتن، كو هەبوونا حزبێن سیاسی پێدڤی نینە بیێ هندێ ئەڤ گوتارە خۆدان ئەرگومینتەكا عەقلانی و زانستی بیت. چونكە بیێ هەبوونا حزبا سیاسی روكنەكێ هەرە بنگەهین یێ دیموكراسییەت و جڤاكێ سڤیل دێ بەرزە بیت و جڤاك بەر ب دیكتاتۆرییەت و دەستهەڵاتا بیێ چاڤدێر و تاكڕەوانە چیت. لەوما د كارین مفایێن هەبوونا حزبێن سیاسی د ناڤا هەر وەلاتەكێ بڤی ئاوایی دیار بكەین:
1- داخازكەرێن دەستهەڵاتێ د دیارن (ئێدی كەسانێن نەپەنی و ل بن ناڤ و عەبایێن دیتر شەرعییەت نامینیت و ڕێك بۆ هندەك كەسان ناهێتە دان ل دەبابەكێ سوار ببن و كودەتایێ بكەن)
2- ئازادی – شەنگێستێ كاری یە بۆ وەرگڕتنا دەستووری و فڕەحزبییێ، ئەڤ خالە ئازادیییا یەكسان بۆ هەمی هزر و پارتەكا سیاسی مسووگەر دكەتن و دەرفەتا قەدەغەكرنا چ هزر و پارتەكا سیاسی نادەتە دەستهەڵاتێ، ژ بلی یاسا نەبیت.
3- بەرنامێ سیاسی یێ ئاشكرایە و بەرنامێن نهێنی نامینن.
4- ناڤەندێن هشیاركرن و ڕەوشەنبیركرنێ نە بۆ پێگەهاندنا مرۆڤێن سیاسی، كو بشێن وەلاتی ئیدارە بكەن.
5- پارتی یێن سیاسی ڕۆلەكێ هەرە مەزن د دروستكرنا بۆچوونا گشتی دا هەیە، ب ڕێكا ئاراستەكرنا جەماوەرێ خۆ، كو ئەڤە ژی زەمینە و ڕێكا هەڤڕكییا سیاسی یا ئازادانە خۆش دكەت.
6- جڤاكی ژ هەڤڕكییێن چەكداری و خویناوی د پارێزیت و دەرفەتێ نادەت چ حزبێن سیاسی پەنایێ بۆ شەڕێ چریكی و نهینی ببەت.
7- حزب ئەو جهـ و ئاڵاڤە، كو دەرفەتا دانۆستاندن و گەنگەشەیا بابەتێن سیاسی د دەتە تاكێن جڤاكی و پرا دانۆستاندنێ یە د ناڤبەرا دەستهەڵات و تاكێن جڤاكی، كو ئەڤە ژی د بیتە ئەگەرێ پشكداریا سیاسی یا مرۆڤان د ژیانا سیاسی دا.
8- هەبوونا هندەك حزبا وەك ئۆپزسیۆن د بیتە ئەگەرەك، كو بەردەوام كێماسیێن دەستهەڵاتێ بهێنە دیاركرن و نەهێلیت حزبا دەستهەڵات بەرەڤ تاكڕەوی و دیكتاتۆرییەتێ ڤە بچیت.
9- هەبوونا حزبێن سیاسی د بیتە ئەگەرەك، كو ئۆپوزیسیۆن هەبیت و ب ڕیكا وان دەرفەت بۆ كێمەنەتەوە و ئولێن جودا بهێتە دان و دەربڕینێ ژ خۆ بكەن.
10- حزبێن سیاسی كار دكەن، كو ئاریشە و كێشەیێن د ناڤا جڤاكی دا دیار بكەن و ڕێكێن چارەسەرییا وان ژی د دانن.
11- حزب دبنە ئەگەر، كو كێشە و هەڤدژییا بەرژەوەندیێن مرۆڤان بەرەڤ ڕێكخستنێ ڤە بچن و ل شوینا چارەسەركرنا وان بڕێكا لێكدانێن فیزیكی ب ڕیكا هەڤڕكییا سیاسی بهێنە چارەسەركرن.
12- شەرعییەتا هەمی سیستەمێن سیاسی یا گریدایی یە ب پشكدارییا خەلكی د دەستهەڵاتا سیاسی دا، كو ئەڤە ژی دێ بڕێكا هەڤڕكییا سیاسی د ناڤبەرا پارتی یێن سیاسی دا بدەستڤە دهێت.
13- بنگەهێ دەست ب دەستبوونا دەستهەڵاتێ كو ئەو بخۆ ژی بنگەهێ دیموكراسیەتا سیاسی یە. هەلبژارتنن بێی پارتی یێن سیاسی هیچ هەلبژارتنەك ڕامانێ نادەت و دەنگدەر نەشێت بەرنامە و هشیارییا سیاسی هەبیت.
پولینكرنا حزبان
هەر پارتەكا سیاسی یان خودان ئایدۆلوژییەتە یان ژی هزرەكا سیاسی یا دەستنیشانكری یا هەی. بێگومان هەم ئەڤ ئایدۆلوژییەتە و هەم ژی هزرا وێ یا سیاسی، ژ مەكتەب و ڕێبازێن فەلسەفی و سیاسی و جڤاكی یێن بەربەلاڤ ل جیهانێ هاتینە وەرگرتن. ئەڤ ڕێبازێن سیاسی و فەلسەفی د دەمێن درێژ یێن دیرۆكا مرۆڤایەتیێ دا گەشەكرینە و پێگەهشتینە. هەر هزرەكا سیاسی و فەلسەفی ژی، هەڤدژ و هەڤڕكێن خۆ هەنە، لەوما بۆ نیاسینا دروست یا هەر پارتەكا سیاسی گەرەكە پێشتر ڕێبازا وێ یا سیاسی و فەلسەفی بهێتە ناسكرن.
گەلەك جۆرێن پولینكرنا پارتی یێن سیاسی هەنە. گرنگترین پولینكرن بۆ حزبێن سیاسی ئەوە ئەوا ل سەر بنگەهێ ژێدرەێن هزری و فەلسەفی یا پارتی یێن سیاسی یان جۆرێن رێكخستنا وان دهێنە پولینكرن.
بۆ نموونە، مۆریس دۆفرجیە Maurice Duverger دبیژیت: « دو جۆرێن پارتییان هەنە؛
1- پارتیێن چین (نوخبە)
2- پارتیێن جەماوەری.
جێین شاڕلۆ Jean Chariot دبێژیت:» سێ جۆرن، كو ئارمانجێن وان د گرنگن.» بڤی شێوەیی:
1- حزبێن کەسایەتی یێن دیار : كەسایەتی یێن بەرچاڤ و خۆدان پلە یێن بلند یێن جڤاكی و ئابوری و دەولەمەند، سەركێشییا ڤان پارتی یێن سیاسی دكەن و ئەڤ پارتە نوینەرایەتییا بەرژەوەندی یێن وان دكەن.
2-حزبێن تێکۆشەران: ئەڤ جۆرێن پارتییان گرنگیێ ددەنە ئەندامێن خۆ و ڕۆلێ وان بلند دكەتن و خۆدان كاریگەرینە د ناڤ پارتا خۆ دا. د ناڤ ڤان پارتی یێن سیاسی دا ئەندام ئابوونا د دەن و پشكدارییێ د بڕیاران دا دكەن.
3- حزبێن خڕڤەبوونێ: ئەڤ پارتە گرنگییێ د دەنە دەنگدەران و هەمی ستراتیژییەت و بەڕنامەیێ كارێ وان ب تنێ بۆ سەركەفتنێ یە د هەلبژارتنان دا و ب تنێ د ماوەیێ هەلبژارتنان دا كارا دبن و پشتی هەلبژارتنان كارێ خۆ د ڕاوەستن.
بۆچوونەكا دیتر پارتی یێن سیاسی دابەشی سێ جوران دكەتن: پارتی یێن ئایدۆلوژیست، پارتی یێن پراگماتیست و پارتی یێن كەسایەتییان (سەرۆكی)؛
1- پارتی یێن ئایدۆلوژیست: ئەڤ جۆرە پارتی یێن خۆدان ئایدۆلوژی ڤەدگریت.
2- پارتی یێن پراگماتیست: ئەڤ پارتە بێی ئایدۆلوژینە، ل گۆر»واقع و متغیرات الواقع،» خۆ د گوهۆڕیت، لێ رێكخستنەكا بهێز و بەرنامەیێ سیاسی هەیە.
3- پارتی یێن كەسایەتییان: ئەڤ جۆرە پارتە د گرێدایی سەرۆك و سەركردەیێ خۆ نە. كارێزما سەرۆكی ڕولەكێ هەرە سەرەكی هەیە د ئاراستەكرنا سیاسەتا پارتیێ دا.
ل گۆر دیتنا من نوكە ل كوردستانێ پارتی یێن سیاسی ل سەر چار پشكان د هێنە پولینكرن و بڤی شێوەیی:
1- پارتی یێن ئایدۆلوژیست یێن چەپڕەویێن ماركسی و لینینی.
2- پارتی یێن ئایدۆلوژیست یێن ڕاستڕەویێن ئایینی.
3- پارتی یێن وەڵاتپارێز یێن نەتەوەیی – دیموكراتی.
4- پارتی یێن ئانارشیت و پۆپۆلیست.
ئانكو، ل ڤێرە ئایدۆلوژیست بوون خەسلەتا دو جۆرێن ڕیبازێن سیاسی یە ل كوردستانێ كو پرانییا پارتی یێن سیاسی ژی دكەڤنە د بن ڤی جۆرێ پولینكرنێ دا، لەوما باشە بەری هەر تشتەكی ئایدۆلوژییەتێ ناس بكەین.
ئایدۆلوژییەت Ideology چییە؟
ئایدۆلوژی زاراڤەكێ لێكدایی یە، ژ دو پەیڤان پێكدهێت (ئایدییا = هزر) + ( لۆژی – لۆجیك = زانست)
ئانكو؛ ئەو هزرا ل سەر بنەمایێ زانستی هاتییە ئاڤاكرن.
هەر چەندە د ڤێ ڕامان و شرۆڤەكرنێ دا هەڤدژی هەیە، ژ بەركو هزر: كۆمەكا دیتن و تێگەهشتنێن مرۆڤانە، كو ل گۆر دەم و جهی دهێنە گوهۆرین، لێ زانست: ئەو فاكت و بابەتن، كو ب ئەزموون و بەڵگە دهێنە سەلماندن و ل هەمی دەم و جهان هەمان ئەنجام دێ هەبیت، ئانكو دشێین بێژین چ هزرەكا مرۆڤی نەشێت ببیتە هزرەكا سەد ل سەدێ زانستی و ناسناڤێ ئایدۆلوژی وەربگریت، ژ بەركو ئەڤ هزرە گرێدایی ب دەم و جهەكێ تایبەتە و دبیت ل دەم و جهەكێ دیتر دا بهێتە گوهۆرین و ئەنجامەكێ دیتر بدەت.
ژ ساخلەت و تایبەتمەندییێن ئایدۆلوژیا و حزبێن خۆدان ئایدۆلوژی
1- سەبارەت ب گەلی كورد، هەمی ئایدۆلوژی یێن هەی ژ دەرڤە هاتینە و سەنتەرێ بەرهەم ئینان و كۆنترولكرنا وان ل دەرڤەی هەرێما كوردستانێ یە. (چ ئایدۆلوژییەك د كوردستانێ دا بەرهەم نە هاتییە)
2- بۆ خۆدانێن ئایدۆلوژییێ، ئایدۆلوژی هەمی (كل)ە و پارتی، وەڵات و گەلێ وان پشكە – رێژە (جزء)ە و پێدڤییە هەمی پشك (جزء) بكەڤیتە د خزمەتا گشتی (كل)ی دا.
3- ئایدۆلوژیایێ بۆ هەمی پرسیارێن ژیانێ بەرسڤ هەنە. (هەلبەت ب نێڕینەكا سادە و گەلەك جاران نە زانستی) و ژ دەرڤەیی بەرسڤێن وێ هەمی بەرسڤێن دیتر د شاش و خەلەتن.
4- ئایدۆلوژی ب تنێ یا ڕاستە و ڕێكا ڕاستەقینە یا رزگارییێ یە و هەمی ڕێكین دیتر د شاش و خەلەتن.
5- جیهانەكا تایبەت بۆ ئەندام و باوەرپێكەرێن خۆ دروست دكەت، كو ژ دەرڤەی وێ ژیان نامینیت و تاریاتی و نەزانینە.
6- هەمی هەڤڕك و هەڤدژێن ئایدۆلوژیێ دڤیت بهێنە پاقژكرن و نەمینین.
7- بنگەهێ سەرەكی یێ هەمی سیستەمێن شمولی و دیكتاتۆری ئایدۆلوژییەتە و بەرەڤ كاڤلكاری و تیرۆری ڤە دچن، چ سیستەمەكێ دیكتاتۆری ل جیهانێ بەرهەم نە هاتییە هەكە ل پشت وێ ئایدۆلوژیییەتەك نەبیت.
8- باوەری ئینان ب ئایدۆلوژیێ ل دەڤ ئایدۆلوژیستان ئەركە و دەستبەردان ژ وێ كوفر و بسەرداچوون و خیانەتە، یێ دەستبەردار دبیت هەژی كوشتن و نەمانێ یە.
رێبازێن حزبێن ئایدۆلوژی:
ڕێبازا ئیكێ: پارتی یێن ئایدۆلوژیست یێن چەپڕەوێن ماركسی و لینینی و ماوۆیی:
ئەڤ رێبازا كو پارتی یێن چەپڕەوێن سیاسی د چارچۆڤێ وێ دا د هێنە پولینكرن، هزرا خۆ یا سیاسی و فەلسەلی ژ فەلسەفا (ماركس – لنین)ی وەردگرن. ئەڤ فەلسەفە، كو ل سەر بنیاتێ نێرینێن دیالێكتیك و ماتریالیزما ماركس و شێوازێن پراكتیككرنا ڤان هزران ژ ئالیێ لنین و ماوۆی ڤە هاتینە ئاڤاكرن.
ل دەڤ ڤان پارت و هزران ژێرخان ژ سەرخانێ گرنگترە، كو ژێرخانا ئابووری و سیستەمێ وەبەرهینانێ پێشینە (ئەولەوییەت) هەیە و سەرخانا هەمی گەلەكێ ل گۆر ژێرخانا وی گەلی هاتییە ئاڤاكرن و ئەڤ چەندە ژی (جبرا تاریخی) یە و لادان ژێ نابیت.
ب ئاوایەكێ گشتی ئەڤ پارتە دخوازن جڤاكێ كوردستانێ ب تەڤایی بگوهۆرن و ل دەستپێكێ مل ب ملێ كرێكار، سۆسیالست و كۆمونیستێن جیهانێ، كاپیتالیزما جیهانی تێكبشكێنن و پاشی هزرەكێ ل گەلێ كورد بكەن، ئەو ژی ب ئاڤاكرنا ئابوورەكێ سۆسیالیست و جڤاكەكێ چەپڕەو و بێ دین ل كوردستانێ. ئانكو؛ ئەڤ پارتە بەری هەر تشتەكێ هێز و شیانێن كوردستانێ بۆ ئارمانجەكا نێڤدەولەتی تەرخان دكەن و پاشی هزر ل ناڤخۆیا كوردستانێ دكەن.
پارتی یێن شیوعی، سۆسیالیست، پەكەكە، گۆران، پشكەكا كوتلەیێن ئێكەتییا نشتیمانی و پارتی یێن چەپڕەوێن دیتر دكەڤنە د چارچۆڤێ ڤێ رێبازێ دا.
ڕێبازا دویێ: پارتی یێن ئایدۆلوژیست یێن ڕاستڕەو یێن ئایینی :
ئەڤ رێبازە ل سەر بنیاتێ مفا وەرگرتن ژ ئایین، مەزهەب و هەستێن ئاینێن خەلكی هاتینە ئاڤاكرن، كو ئایین ژی ئێك ژ پێدڤیێن خەلكی یە و ل گۆر ڤێ رێبازێ سەرخان (هزر و گیان) گەلەك گرنگترە ژ ( ژێرخان) ( ئابووری) و دڤێت گرنگییا مرۆڤان بۆ ئاڤاكرنا عەقیدە و سەرخانا جڤاكی بیت پتر ژ ژێرخانا جڤاكی. ئایین مولكێ گشت نەتەوەیە و مەزنتر و بەرفرەهترە ژ بەرنامەیەكێ سیاسی كو گرێدایی ب دەم و جهـ و گوهارتنێن جڤاكی.
ئەڤ جۆرێ پارتی یێن سیاسی ژی ژێدەرێ خۆ یێ هزر و فەلسەفی ژ هزرێن حەسەن بەنا، سەیید قوتب و مەودودی وەردگرن و ل دەستپێكا هەمییان بۆ ئیخوان موسلمینا مسری ڤەدگەرێت و پشتی دابەشبوونا ڤێ پارتییێ و سەرهەلدانا پارتی یێن سەلەفی و جیهادی، كۆپیێن وان ل كوردستانێ ژی پەیدابوون، بەهرا پتر یا پارتی یێن ئیسلامی و ئایینی ل كوردستانێ وەك لق و تایێن سەر ب پارتی یێن مەزنتر ل وەلاتێن دیتر هاتینە دامەزراندن و بڕیار و داهات و ڕاسپاردەیێن وان ژ دەرڤەی وەلاتی دهێن.
پارتی یێن ئیسلاما سیاسی ل كوردستانێ، نها ژ ئالیێ هزری ڤە یان سەر ب برایێن موسلمان (ئیخوان ئەلموسلمین)ن یا مسری یان سەر ب چەقێن وێ یا توركی و سووری و عێراقی… هتد، یان ژی سەر ب پارتی یێن ئیسلامی یێن جیهادی و سەلەفینە، وەكی؛ ئەلقاعیدە، جیهادا مسری یان ژی پشتی شورەشا ئیسلامی یا ئیرانێ هندەك پارتی یێن سیاسی، كو سوننە مەزهەبن ژی، بەلێ د بن كاریگەرییا سیاسەت و بڕیارێن كۆمارا ئیسلامی یا ئیرانێ دانە.
پارتی یێن ئایینی یێن مەسیحی و ئێزیدی ژی د كەڤنە د هەمان چارچۆڤە دا و چ بەڕنامەیەكێ سیاسی، ژ بلی ئایینی نینە، بەلكو پتر وەكو گرۆپێن ئەتنیكی و ئایدۆلوژی دەردكەڤن.
ل دەڤ ڤان جۆرە پارتییان ئەركێ تاك ب تاكێن جڤاكی یە كو بۆ سەرئێخستنا ئایین و مەزهەبی خۆ بكەنە قوربان. ل دەڤ ڤان پارتییان جڤاك دڤێت ببیتە ئێكدەست و نابیت ڤاڵاهی یا ئایینی یان مەزهەبی هەبیت. نەتەوە و وەڵات ژی تشتەك نینە، ژ بلی پرەكێ بۆ ب سەرئێخستنا ئایین و ئایدۆلوژییا وان. مۆزائیك بوون و فرەنەتەوەیی و فرەئایینی تشتەكی خرابە و نابیت بمینیت. ل دەڤ وان ئەو ب تنێ نوینەرایەتییا وی ئایینی یان مەزهەبی دكەن و ئەوێن ل دەرڤەی وان هەمی ژ ڕێدەركەتی و كافرن و پێدڤییە نەمینن. ل دەڤ وان خەباتا نەتەوەیی یان بزاڤێن دیموكراسی بیدعەنە و چ ڕامانێ نادەن.
پارتی یێن: یەكگرتوو، كۆمەڵا دادگەری، بزاڤا ئیسلامی، پارتی یێن ئایینی یێن نەتەوەیی یێن مەسیحی (بزاڤا ئاشووری – بیت النهرین) و (بزاڤا ئیسلاح) یا ئالییەکێ کوردێن ئیزیدی د ڤی جۆری دا دهێنە پولینكرن.
ڕیبازا سیێ: پارتی یێن وەڵاتپارێز یێن نەتەوەیی – نشتیمانی – دیموكراتی
ئەڤ پارتە خۆدان هزر و بەرنامێ سیاسی یێن تایبەتن بخۆ ڤە. ئەو خۆ ب چ ئایدۆلوژییەتەكا چینایەتی یان ئایینی ڤە گرێ نادەن، بەلكو مفای ژ هەمی هزرەكێ وەردگرن، كو خزمەتا گەل و نەتەوەیێ وان بكەت، گەل و وەڵات وەك دو ژێدەرێن هەرە مەزنن، كو هزرا وان پێكدئینن. ل سەر رزگاركرنا وەڵاتی و ئاڤاكرنا دەولەتا سەربخۆ كار دكەن و ڕێزێ ل كەلتوور و تایبەتمەندییێن گەلێ خۆ دگرن.
ل دەڤ ڤان جورە پارتییان، وەڵات یێ داگیركری یە و دڤێت بهێتە رزگار كرن، گەل یێ داگیركری یە و دڤێت وەك تاك و وەك گەل بهێتە رزگاركرن، ئەڤجا ب چ هزرا سیاسی یان فەلسەفا هزری یان شێوازێ خەباتێ بیت گرنگ نینە.
پارتی دیموكراتی كوردستان نوینەراتییا ڤێ ریبازی دكەت و دەمەكی (كاژیك) ژی ل سەر ڤی رێبازێ بوو. هەردو چەمكێن رزگاری و داگیركاری جوداهییا ڤێ رەوتێ دگەل هەردو رەوتێن دیتر دا دیار دكەت.
ل دەڤ پارتی یێن نەتەوەیی، داگیركەر وەڵاتێن سەردەست یێن كوردستانێنە – رزگاری ب ڕامانا رزگاركرنا وەڵاتی یە ژ دەستێ وان – رزگاركرنا گەلی كوردە ژ: ب تورككرن، عەرەبكرن و فارسكرنێ، بەلێ ل گۆر پارتێن چەپڕەو، داگیركار كاپیتالیزم و سەرمایەداری دیتنێن بازارێ ئازادن و رزگاری ب ڕامانا رزگاركرنا چینا كرێكاران ژ دەستهەڵاتا سەرمایەداران دهێت. ل گۆر ڕاستڕەوان ژی داگیركار، رۆژئاڤا و هزرێن عەلمانی یێن ژ ڕێ دەركەتی و مەسیحی و جوهی یە. رزگاری ب ڕامانا رزگاركرنا موسلمانان دهێتن ژ هەمی كەلتوور و كاریگەری یێن جیهانا رۆژئاڤا و ل دوماهییێ رزگاركرنا هەمی جیهانێ یە ژ ئایینێن غەیرە ئیسلامی و موسلمانكرنا هەمی جیهانێ یە.
ڕێبازا چارێ: پارتی یێن ئانارشیت و پۆپولیست
ئەڤ پارتە ل ڤان ساڵێن بۆری ل كوردستانێ دروست بووینە و ئەو پارتن، كو بەهرا پتر بۆ هەلبژارتنان دروست دبن و ب ئالۆزكرنا ڕەوشا جڤاكی یا كوردستانێ و تێكدانا جادێ و بزاڤێ دکەن مفای وەربگرن. ئەو دبێی بەرنامەیێ سیاسینە و ل گۆر رویدانێن رۆژێ سیاسەتێ دكەن و ل سەر كێماسیێن دەستهەڵاتێ و پارتی یێن دەستهەڵاتدار بەرنامێ خۆ یێ پرۆباگندێ رێك دئێخن. پرۆباگندە و نە شرینكرنا دەستهەڵاتێ و ڕەشكرنا هەر تشتەكێ جڤاكی و دەستهەڵات و پارتیێن دیتر مەزنترین كارێ وانە. ژ هەمی جورە بەڕەڵایییەكێ مفادار دبن، لەوما هەوڵ ددەن بەردەوام جڤاك یێ نە ڕازی بیت و پێگیریێ ب بڕیار و یاسایان نەكەت و ئالۆزی دروست ببن، لێ ڤان پارتییان چ پرۆژە و بەرنامەیەكێ سیاسی و ئابووری بۆ پشتی وەرگرتنا دەستهەڵاتێ یان چارەسەركرنا ئاریشێن هەیی نینە و پڕانییا جاران ژی بۆ دەستكەفتێن بچویك ستراتژییەتا خۆ د گوهۆرن و دەستان ژ بانگەشەیێن خۆ هەلدگرن. گەلەك تایبەتمەندیێن پارتی یێن سیاسی ل سەر ڤان پارت – كۆمەلە و جڤاتان جێبەجێ نابن و هەیكەلییەتا وان یا رێكخستنێ ژی وەكی پارتی یێن دیتر نینە. ل كوردستانێ ئەڤ جورە پارتە هەنە، وەكی؛ بزاڤا گۆڕان، نەوەی نوێ و هەڤپەیمانییا نشتیمان…هتد.
