گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
هەر ژ دامەزراندنا دەولەتا عیراقی، کورد هەڤرویشی جینۆسایدێ بوویە چ ب گرتن و ڕاڤەگوهاستنێ بیت یان ب کوشتن، تاڵانکرن، ب عەرەبکرن، کیمیابارانکرن و ئەنفالکرنێ بیت. ئۆپەراسیۆنێن ب ناڤێ ئەنفالێن ڕەش ئەوێن هەمبەر گەلێ کورد هاتینە ئەنجامدان، جۆرەکە ژ مەترسیدارترین جینۆسایدێن ڤی سەردەمی. ئەنفال ناڤێ وێ زنجیرەیا هێرشا هۆڤانە یە، کو نەخشە بۆ هاتبوو دارێشتن و د هەشت کەمپینان دا ل ناوچەیێن جوگرافی یێن جودا جودا برێڤەچوون. چەند ل سەر ڤان ئەنفالێن هۆڤانە بهێتە گۆتن و نڤیسین، هێشتا کێمە چونکی ئەنفال گۆپیتکا بنپێکرنا مافێن مرۆڤی بوو و هەتا ژیان مایە، ئەنفال دێ د بیردانکا مللەتێ مە دا مینیت.
کۆڤارا (مەتین)، ل یادا ئەنفالێن بەهدینان، بادەکەکا سێ گۆتاری ب پشکدارییا سێ نڤیسەران بەرهەڤکرییە.
ئەنفالكرنا كوردستانێ.. ئەو كارەساتا ناهێتە ژبیركرن
ئیحسان ئامێدی
كوردستان وەڵاتێ كوردان و كۆمەكا پێكهاتێن دی یێن جڤاكییە، مێژوویەك هەڤپشك هەیە و چارەنووسێ وان ژی پێكڤەیە، پشتی شەڕێ چاڵدێرانێ ل ساڵا 1514ێ ل ناڤبەرا دەولەتا ئوسمانلی و دەولەتا سەفەوی رێككەفتنا زەهاو ل ساڵا 1639ێ لێكەفت و د گەرەوا وێدا كوردستان كرە دو پارچە، پارچەك ئێخستە بن دەستێ سەفەوییان و پارچا دیتر ئێخستە بن دەستێ ئوسمانلییان.
پشتی شەڕێ جیهانیێ ئێكێ و هەلوەشیانا ئمبراتوریەتا ئوسمانلی، ئەو پارچا كوردستانێ یا ل بن دەستێ ئوسمانلیا كرە سێ پارچە، ئێدی دۆزا كوردی ئاڵۆزتر لێهات و سیاسەتا بوهژاندنا كوردی ل ناڤ نەتەوەیێن دەستهەلاتدار دەستپێكر و هەمی بزاڤێن سیاسیێن كوردی سەركوتكرن.
هەرێما كوردستانا عیراقێ پارچەكە ژ كوردستانێ، ئەوا ل چارچووڤێ رێككەفتنا سیڤەر 1920ێ و لۆزان ژ 1923 ێ ژ كوردستانێ ڤەكری و ب دەولەتا نوی چێكرییا عیراقێ ڤەنای، بێی پرسین ل رایا ئاكنجیێن وێ، رووبەرێ وێ 80000 كلم2 و نوكە نێزیكی 7000000 حەفت ملیۆن كەس لێ دژین.
ل ڤێ پارچا كوردستانا ل بەر عیراقێ كەفتی، هەر ژ چێكرنا دەولەتێ و سەپاندنا حكومەتێن عەرەبی یێن سەپاندی؛ دان ب مافێن كوردان و پێكهاتێن دی یێن جڤاكی نەدكرن، گەلێ كوردستانێ رەدكر و بزاڤ و شۆڕەش و سەرهەلدان دژی حكومەتێن عیراقێ ئێك ل دویڤ ئێكێ كرن پێناڤی مافێن خۆ یێن سروشتی و رەوا.
عەقلەتا شۆفینی و تایفەگەری یا زاڵ بوو ل نك سەرانێن دەستهەلاتدار، نە دشیان هزروبیرێن عیراق دەولەتەكا فرە نەتەوەیی و ئایینی وەرگرن و سەرەدەرییەكا مەدەنیانە ل گەل بكەن، عیراق ب دەولەتەك عەرەبی ناساند و چوو د كۆمبەستێن عەرەبیدا و زمانێ عەرەبی سەپاند و كورد و پێكهاتێن دی ژ هەمی مافان بێ بەهركرن و سیاسەتا بوهژاندنا كوردان د ئامانێ عەرهبیدا كارپێكر، ڤێ سیاسەتێ وەكر كو كورد ڕژدییێ ل سەر مافێن خۆ بكەن و بەرگریێ ژ مان و هەبوونا خۆ بكەن.
ل ساڵێن 1933-1934ێ رژێما حكومدار، 79 گوندێن دەڤەرا بارزان وێرانكرن، ل ساڵا 1963ێ؛ 200 گوندێن دی سۆتن و 2000 كەس كوشتن و 40000 كەس ل كەركووكێ و دەوروبەرێن وێ دەرێخستن و عەرەب ل جهێن وان ئاكنجیكرن.
هەمی بزاڤێن كوردی بۆ چارەسەرییا ئاشتیانە سەرنەگرتن، حەتا رێككەفتنا 11ی ئادارا 1970ێ ژی، سەر نەگرت؛ چونكی نیازا رژێما دەستهەلاتدار سەركوتكرن بوو، لەوا هەر زوی رژێما بەغدا دو هەوڵێن ژناڤبرنا هەردو سەركردەیان ئیدریس بارزانی و مستەفایێ بارزانی كرن و خۆشبەختانە سەر نەگرتن، پاشی پەنا برە بەر شاهێ ئیرانێ و رێككەفتنا 6ی ئادارا 1975ێ ل جەزائیر كر و دەستبەرداری ئاخ و ئاڤا عیراقێ بوو بەرامبەر لێدانا شۆڕەشا كوردی. د ئەنجامدا ب دەها هزاران كورد ئاوارەی ئیرانێ و جیهانێ بوون و ب هزاران هاتنە گرتن و كوشتن و بەرزەكرن و ڤەگوهاستن بۆ باشوورێ عیراقێ.
ههتا وی دەمی گەلەك كوشتنێن ب كۆم ب سەرێ كورداندا ئینان، ژ كوشتارا سلێمانیێ ل ساڵا 1963ێ؛ ئەڤجا دەكان و صوریا 1969ێ و قەلادزێ 1974ێ.
رژێمێن عەرەبی ل عیراقێ، ل ڤی سنوری نەراوەستان، هێرشێن وان یێن بوهژاندنا كوردی و عەرەبكرنا كوردستانێ توندتر لێكرن، بەعسیكرن سەپاند، نوكەریپێكرن و جاشكرن بەرفرەهـ كر، لێمشتا ڤەگوهاستنا ب خورتی یا گوندان دەستپێكر، كوردێن كەركووكێ و شەنگالێ دەرێخستن و عەرەب ل جهێ وان ئاكنجیكرن، كوردێن فەیلی گرتن و دەربەدەركرن و هەشت هزار بارزانی گرتن و بەرزەكرن، ئوردیگایێ زێوە یێ سڤیلان ل ساڵا 1985ێ ب فرۆكەیان بومبهبارانكر، پاشی هێرشێن بەرفرەهـ كرنە سەر كوردستانێ و گەلەك دەڤەرێن وێ كیمیابارانكرن.
وەكو ب ڤان سیاسەت و كریارێن هۆڤانە نەشیای گەلێ كوردستانێ بن دەستكەت و بزاڤا وێ یا سیاسی سەركوتكەت، پەنا برە بەر كریارێن هۆڤانەتر و بكارئینانا چەكێ قەدهغەكریێ نێڤدەولەتی و كریارێن ڕەشێن ئەنفالان دەستپێكرن.
ئەنفال = قڕكرنا ب كۆم = جینۆساید
ئەنفالكرنا كوردستانێ = ژناڤبرنا كوردستانێ
كریارێن ئەنفالێن ڕەش ل پارێزگەهێن سلێمانیێ، هەولێرێ و دهۆكێ و هندەك ژ كەركووكێ و دیالا هاتە بجهئینان، ئانكو هەمی كوردستانا سەر ب دەولەتا عیراقێڤە ڤەگرت.
ئەنفالكرن، كو جینۆسایدە، سێ تاوانان بخوڤە دگریت:
1- تاوانێن كوشتنا ب كۆم.
2- تاوانێن دژی مروڤایەتیێ.
3- تاوانێن شەڕی.
پشتی روخاندنا رژێما دكتاتورییا ئەنفالكەر ل عیراقێ، سەرانێن جێبەجێكەرێن ئەنفالان و تاوانێن دژی مروڤایەتیێ هاتنە گرتن و دادگەهكرن.
ل دویڤ مادەیێن دەستورێ عیراقێ و بریارا دادگەها ئەنفالان یا عیراقێ یا تایبەت ب پەسەندكرنا رویدانێن ئەنفالان ڤە خویا دكەت، كو كریارێن ئەنفالان جینۆسایدا كوردستانێ یە، قڕكرنا تەڤایى یە، سەركوتكرنا مافێن مروڤییە، قڕكرنا ب كۆما سڤیلانە، بكارئینانا چەكێ كیمیاوییە، ژناڤبرنا ژێرخانا ئابوورییە، وێرانكرنا 4500 گوندانە، گرتن و زیندانكرن و بەرزەكرنا بێگونەها نە، ڤەگوهاستنا ب خورتییا وهڵاتیانە، سۆتنا عەردییە، وێرانكرنا هەمی بنگەهێن مەدەنییە. ب هەمی پیڤەران ژ ناڤبرنا ب كۆمه (الابادة الجماعیة). ل دویڤ بریارا جڤاتا نوینەرێن عیراقێ، جڤاتا سەرۆكاتییا عیراقێ بریارا هژمار 26 ل رۆژا 10/9/2008ێ دەرئینا كو دبێژیت: (ئەوا گەلێ كورد ل كوردستانا عیراقێ تووش بوویێ ژ كوشتارگەهـ و كوشتنا ب كۆم ب هەمی پیڤەران قڕكرنا ب كۆمە، جینۆسایدە).
كریارێن ئەنفالان ژ ئادارا 1987ێ ههتا ئەیلولا 1988ێ ڤەكێشا، ئارمانج ژێ بجهئینانا سیاسەتا حكومەتا عیراقێ بوو ل وی سەردەمی، كو ژناڤبرنا كوردان بوو، ل وی دەمی دەستپێكر دەمێ صەدامێ دكتاتور عەلی حەسەن مەجید كرییە بەرپرسێ نڤیسینگەها رێكخستنا باكوور ل دویڤ بریارا هژمار 160 ل رۆژا 29/3/1987ێ و هەمی دەستهەلات داینێ بۆ سەپاندنا ئاسایشێ و سەقامگیریێ ب تێگەها سەرانێن رژێمێ، ل 20/6/1987ێ؛ عەلی حهسهن مجیدی، نڤیسینا هژمار 4008 دەرئینا و ئاراستەی سەركردەیێن فەیلەقێن 1 و 2 و 5 كر، تێدا دیاركر كا دێ چاوان سەرەدەریێ ل گەل گوندێن قەدهغەكری (گوندێن دەرڤەی دەستهەلاتا حكومەتێ) كەن و رێگریێ ل هەبوونا مروڤی وەبەرهێنانا كشتوكالی و پیشەسازی و گیانەوەریێ كەن. ههروهسا دیاركر كو ئەو دەڤەر د قەدهغەكرینە و تەقەكرن لێ ئازادە و دڤێت ب توپا و فرۆكەیان ژی بهێنە بومبهبارانكرن، ب مەرەما كوشتنا پترییا خەلكی و هەر ئێكێ هاتە گرتن ل ژییێ 15 تا 70 ساڵی بهێتە سێدارەدان. د وی چارچووڤەیدا، رژێمێ هێلا سۆر دانا و هەمی دەڤەرێن دەرڤەی دەستهەلاتا خۆ ب دەڤەرێن قەدهغەكری دانان، هەر بزاڤەكا مروڤی یان یا ژینداری ئێخستە بەر لێدانێ ب گوللە و توپ و فرۆكەیان، ب درێژاهییا وێ ساڵێ هێرشێن هۆڤانە و زێدەباری بكارئینانا چەكێ كیمیاوی دژی هێزێن پێشمەرگەی و وهڵاتیێن سڤیل و گوند و دەڤەرێن دەرڤەی دەستهەلاتا وێ ئەنجامدان.
ئەنفال ناڤێ سورەتەكا قورئانێ یە، ب مەبەستا دەستكەفتیێن شەڕی دهێتە بكارئینان، ئەڤە د كهلتۆرێ عەرهبا دا هەبوویە، شەڕی بكە و بكوژە و دەستی بسەردا بگرە، هەرچیا ب دەست تە بكەڤیت ژ كەرستە و گیانەوەر و مروڤان بۆ خۆ ببەت حەلالە!. مەبەستا رژێما دكتاتۆری بكارئینانا ناڤێ ئەنفال بۆ كریارێن خۆ یێن قڕكرنا كوردستانێ، بۆ داپۆشینا تاوانێن خۆ ب پۆشییەكا دینی، داكو ئەوێن پشكداریێ د شەڕیدا دكەن دەست ڤەكری بن هەر كریارەكێ بكەن و ئازاد بن د سەرەدەریكرنێدا ل گەل دەستكەفتیێن مادی و مروڤی.
ئەنفالكرنا كوردستانێ، ئانكو قڕكرنا رەگەزێ كورد، ئەڤە د چارچووڤێ بەرنامەكێ داڕشتیدا، رژێما دكتاتۆری دژی گەلێ كوردستانێ بجهئینایە. هەر چار جۆرێن جینۆسایدێ ب خۆڤە دگرتن:
1- جینۆسایدا لەشی: كوشتن و ژناڤبرنا كەسێن جڤاكی ب هەمی جۆرە چەكی و ئامرازان.
2- جینۆسایدا بایۆلۆژی: رێگرتن ل زێدەبوون و وەرارا مروڤی، خەساندنا زەلامان و ژبەربرنا بچویكان و ژێكجوداكرنا نێر و مێیا و كریارێن هۆسان.
3- جینۆسایدا كهلتۆری: قەدغەكرنا ئاخفتنێ ب زمانێ دایك و شێواندن و ژێبرنا مێژوو و شینوارێن مللەتی و نەهێلانا چالاكییێن جڤاكی و رهوشەنبیرى یێن مللەتی.
4- جینۆسایدا ئابووری: برسیكرنا وهڵاتییان ب دانانا ئابلۆقەیا ئابووری و سۆتنا زەڤی و زاران و رێگرتن ل فرۆشتنا بەرهەمێ گوندییان.
ئەنفالكرنا كوردستانێ ب هەشت قووناغان هاتە بجهئینان:
1- قووناغا ئێكێ، بۆ سەر دەڤەرا دۆڵا جافایەتی، ل 23ی شواتا 1988ێ بجهـ ئینا. ل 16 ئادارا 1988ێ هەلەبجە كیمیا بارانكر.
2- قووناغا دویێ، ل 22 ی ئادارا 1988ێ بۆ سەر دەڤەرا قەرەداغ ئەنجامدا.
3- قووناغا سیێ، ل 10ی نیسانا 1988ێ ل دەڤەرا گەرمیان ئەنجامدا.
4- قووناغا چارێ، ل 3ی خزیرانا 1988ێ ل دەڤەرا زێیێ بچویك ئەنجامدا.
5- وناغا پێنجێ و شەشێ و حەفتێ، ل 15ی خزیرانا 1988ێ ل دەڤەرێن خۆشناوەتی، شەقلاوە و رەواندز بجهـ ئینان.
ب ڤی دەستوداری هەمی كوردستانا رزگاركری هاتە ئەنفالكرن، تنێ دەڤەرا بەهدینان و خواكورك مابوون. ل 19ى تیرمەهێ، ههتا 5ێ ئەیلولا 1988ێ، هێزێن لەشكەرى یێن رژێمێ ب هەمی جۆرێن چەكی هێرشەكا مەزن و بەرفرەهـ كرە سەر دەڤەرا خواكوركی، پێشمەرگەیێ قەهرەمان ب سەرۆكاتییا بارزانی؛ بەرگرییەكا بێ وێنە كر، د وێ ناڤبڕێدا ل 8/8/1988ێ، ئیرانێ رازیبوونا خۆ ل سەر شەڕ ڕاگرتنێ دژی عیراقێ ڕاگەهاند، ئێدی ترازییا شەڕی د بەرژەوەندا رژێما عیراقێدا هاتە گوهۆڕین.
6- رژێما دكتاتوری ب دووماهی هاتنا شەڕێ خۆ ل گەل ئیرانێ، بۆ خۆ ب سەركەفتن زانی و نیشادا و ب دەرفەت دیت دەست ب كۆمكرنا هێزێن خۆ یێن لەشكەری بكەت (دو فەیلەقێن لەشكەری، 39 لیوایێن لەشكەری یێن پەیادە، چار كەتیبێن تانك و زریپۆشا و حەفت كەتیبێن تۆپخانێ و 171 فەوجێن سڤك، زێدەباری فڕۆكهیێن شەڕكەر و بومب هاڤێژ و هێلیكوپتەر و سهمتییا)، ب هەمی چەك و تەقەمەنییا خۆ ڤە، ئەوا بۆ شەڕێ خۆ یێ دژی ئیرانێ كۆمكری، ل دەڤەرێن پارێزگەها دهۆكێ كۆمكرن. ل 25/8/ 1988ێ ئەنفالا هەشتێ و دووماهیێ ئەنجامدا، وان هێزان د ئێك دەمدا هێرش كرە سەر هەمی دەڤەرا بەهدینان، ژ بێخمە حەتا بێخێری، بۆ ناڤدا تا سەر سنورێ توركیا، گوندەك یان گەلییەك یان دۆڵهك یان نهالەك نەهێلا بوو، كو بەرێ هێزەكا لەشكەری نە دابیتێ، 22 بارەگا و گوند هەر ل رۆژا ئێكێ یا دەستپێكرنا هێرشێ كیمیا بارانكرن، ئەڤ هێرشە یا هەڤدەم بوو ل گەل شەڕێ ب ناڤودەنگێ خواكوركی.
ل شەڤا 25/26ێ بارەگایێ لقا ئێك ل زێوەشكان كەفتە بەر هێرشا مۆشەكێن كیمیاوی، هەروەسا هەر د وێ شەڤێدا، 21 گوند و ناوچەیێن دیتر ژی ب تۆپ و مۆشەك و بومبێن فڕۆكەیان كیمیا بارانكرن، گوندێن هاتینە كیمیا بارانكرن: (زێوەشكان، برجین، تلاكرۆ، گەلناسكێ، تویكا، وەرمێلێ، بلێجانێ، ئێكمالا بەرواری باڵا، هێسێ، خرابە، رویسێ، نزدورێ، سیارێ، سپیندارێ، ئاڤۆكێ، سێدەرا، مێرگەتیێ، باوەركا كەڤری، گویزێ، ڕدێنیا، شێرانە و بالۆكا)، گەلەك زیان گەهاندن، ڤێ چەندێ ژی وەكر ئێدی ئەو خەلكێ خۆ ڤەشارتی ژی، بیر ل خۆ قورتالكرنێ بكەن، ئەو هێزێن پێشمەرگەی یێن مایی ژی، چ هیڤی و ئومێد ب شەڕی و بەرگریكرنێ نەدیتن، نەچار بوون بەروكێن خۆ بەردەن، یان خۆ ب هەڤالێن لقێ ڕا بگەهینن یان د هەوارا كەسوكارێن خۆ بچن یان خۆ بپارێزن ههتا رێكەكێ بۆ خۆ دبینن.
كارەساتا ئەنفالكرنا بەهدینان گەلەكا مەزن بوو، هەمی خەلكێ دەڤەرێ ب هێزێن پێشمەرگەی ڤە نەچار بوون جهێن خۆ بەردەن و ل خۆ قورتالكرنەكێ بگەڕن، ئەوێن ل نێزیكی سنورێ توركیا ب ساناهی خۆ ب سنوری ڕا گەهاند، ئەوێن دویر و لایێن دى یێن جادەیێن د دەستێ دژمنی دا هندەكا ب كوتەكی خۆ دەربازكر و گەهاندە سنوری، گەلەك ژی مانە ئاسێ و دۆرپێچكرن، هندەك هاتنە گرتن و دەملدەست ژناڤبرن، هندەكا ب نهێنی خۆ ب سنوری ڕا گەهاند و هندەك نەچار بوون بكەڤنە دەستێن دژمنی، یێن دی ل كەلها نزاركێ و ل سهلامیێ كەفتنە بەر ستەم و لێدان و برسیكرن و كرێتكرنێ، یێن مایی ژی ل ئوردیگایێن بەحركێ و جەژنەكان ئاسێكرن، هەر تاكەكی پتر ژ سەرهاتییەكا تراژیدی هەبوویە.
ب ئەنجامدانا ئەنفالا دووماهیێ، ئێدی هەمی كوردستانا ئازاد هاتە جینۆسایدكرن، سۆتن و وێرانكرن و ژیان لێ بنبڕكرن، پتر ژ 4500 گوندا هاتنه وێرانكرن و 182000 كەس ژناڤبرن، خەلكێ دی دەربەدەری ئیرانێ و توركیا بوون.
ئەڤ تاوانێن رژێما دكتاتۆرییا صەدامی ل پێشچاڤێن جڤاكێ نێڤدەولەتی و ب چەك و تەقەمەنیا وان دەولەتان هاتە ئەنجامدان، ههتا رژێما دكتاتۆری نەبوویە مەترسی ل سەر بەرژەوەندێن جەمسەرێن جیهانێ، ب داگیركرنا كوێتێ و گەفكرنێ، بكارئینانا چەكێ قەدهغەكریێ نێڤدەولەتی دژی ئسرائیلێ، رژێما دكتاتۆری نەهاتە دورپێچكرن و لێدان و لاوازكرن، ل دووماهیێ ژناڤبرن. لێ هەر باش بوو رژێم رۆخاند و سەرانێن تاوانبار دادگەهكرن و كەفتنە بەر حوكمێ یاسایێ.
ل سەدێ بیستێ گەلەك تاوانێن جینۆسایدێ ل گەلەك جهێن جیهانێ هاتبوونە ئەنجامدان، بهلێ مخابن ل سەدێ بیست و ئێكێ سەرەڕای سەربوڕا مروڤایەتیێ و پێشكەفتنا جیهانێ و مروڤایەتیێ؛ هێشتا عەقلیەت و رەفتارا ئەنفالكرنێ ل دەف هندەكان مایە، ئەوا ب سەرا كوردێن ئێزدی هاتی ل سەر دەستێ رێكخراوا دەولەتا ئیسلامییا داعش، تاوانەكا بێ وێنە بوو، ل خزیرانێ ههتا تەباخا 2014ێ، دەڤەرێن ئێزدییان كەفتە بەر لێمشتەكا جینۆسایدكرنێ و د گەرەوا وێدا، پتر ژ 3000 كەسان هاتنە كوشتن و 5000 كەس هاتنە ڕەڤاندن و 1500 كچ هاتنە كرێتكرن و 2000 ژن ل باژێرێن مویسل و رەقە هاتنە فرۆتن، هەمی گوند و باژێر و كۆمەڵگەهـ و پەرستگەهێن ئێزدییان ئەوێن كەفتینە ژێر دەستێ داعشان؛ وێرانكرن و ژیان لێ نەهێلا، نێزیكی 400000 كەس ڕەڤین و گەهشتنە هەرێما كوردستانێ و هاتنە پاراستن. راستە دەولەتا خیلافەتا ئیسلامییا ل سەر دەستێ پێشمەرگەی و ب پشتەڤانییا هەڤپەیمانییا نێڤدەولەتی هاتە ژناڤبرن، بهلێ برینا رویدانێن جینۆسایدا ئێزدییان گەلەك د مەزن و د ئاریاینە، شینوارێن وان ماینە و دزیندی نە، هێشتا زەمینەكا گونجای و دڵنیا چێنەبوویە ئێزدی ڤەگەڕنەڤە سەر جهـ و وارێن خۆ.
هەروەكو هێشتا ترسا ڤەگەڕیانا دكتاتۆریەتی و شۆفینیەتی و توندڕەوییا ئایینی ژی هەی، نەمازە كو هێشتا ئەو دەولەتێن پارچەیێن دی یێن كوردستانێ داگیركرین، دانپێدانێ ب هەبوونا نەتەوەیا گەلێ كوردستانێ ناكەن و سیاسەتا بوهژاندنا كوردان بەردەوامە.
راستە گەلەك تاوانبارێن ئەنفالان گەهشتنە سزایێن خۆ، بهلێ هشتا قوربانییێن ئەنفالان و جینۆسایدێ نە گەهشتینە مافێن خۆ، ئەوێن شەهید بووین گیانێ وان شاد، فهره كەسوكار و بەركەفتیێن دی بهێنە قەرەبوو كرن.
ههروهسا دڤێت پرسا ئەنفالكرنا كوردستانێ هەرا زیندی بیت و ل هەمی ئاست و بیاڤاندا بهێت خواندن و نیشادان، لایەنێن پەیوەندیدار باشتر ل سەر كار بكەن، ل دویڤ پرۆتۆكۆلێ نێڤدەولەتیێ تایبەت ب بریارا هژمار 260ێ ل رۆژا 9/12/1948ێ یا نەتەوەیێن ئێكگرتی، ئەوا دبێژیت جینۆساید تاوانەكا نێڤدەولەتییە، عیراقێ ل سەر ئیمزاكرییە، بریارا هژمار 26ێ ل رۆژا 10/9/2008ێ یا پەرلەمانێ عیراقێ دەرئینا، دبێژیت: (ئەوا گەلێ كورد ل كوردستانا عیراقێ تووش بوویێ ژ كوشتارگەهـ و كوشتنا ب كۆم ب هەمی پیڤەران قڕكرنا ب كۆمە، جینۆسایدە)، لێكەفت و پێگیرییێن خۆ هەنە، ژ وانا سزادانا تاوانباران و قەرەبووكرنا قوربانییان و زیانڤێكەفتیێن ئەنفالان. ئەوا باش؛ تاوانبار كەفتنە بەر حوكمێ مللەتی و گەهشتنە سزایێن خۆ، یا مای قەرەبووكرنا كوردستانا ئەنفالكرییە، ل سەر جهێن پەیوەندیدارە ب ڕژدی ل سەر ڤێ پرسێ كار بكەن و ئەڤ دۆسییە هەر زیندی بمینیت.
ئەنفال، ئەو برینا هێشتا نەهاتییە دەرمانكرن
پارێزەر بێوار بەندی
ماستەر ب یاسایا دەستوری یا نێڤدەولەتی
ئەنفال؛ پەیڤەكا عەرەبی یە كو د قورئانا پیرۆز دا هاتییە ب ڕامانا (الغنیمة) یان ژی ب زمانێ كوردی دەستكەفت.
د چارچۆڤێ سیاسەتێن چەپەل و رەگەزپەرستیانە یێن حكومەتا عێراقا عەرەبی یا بەعسی ل نیڤا دویێ یا سەد ساڵا بۆری، كو ل بەرانبەر نەتەوهیا كورد د مەشاند ل عێراقێ. جڤاتا سەركردایەتییا شۆڕەشێ كو سەددام حوسەینی ب فەرمانا ژمارە (160) ل رێككەفتی 29ی ئادارا 1987ێ بخۆ سەرپەرشتییا ڤێ جڤاتێ دكر. هەروەسا ب نڤێسینا ژمارە (4008) یا 20ی خزیرانا 1987ێ و ڕاستەوخۆ ب فەرمانا عەلی حەسەن مجید (عەلی كیمیایی) بریار هاتە دان؛ هەر كوردەكێ ب رەگەزێ نێر یێن ژییێن وان د ناڤبەرا (15-70) ساڵیێ دا بهێتە دیتن ل گوندێن كوردستانێ ئێكسەر و بێی دادگەهـ و دویڤچوون بهێتە كوشتن و سێدارەدان، هەروەسا زەڤێن وان بهێنە سۆتن و ژناڤبرن. هەلبەت ئەڤە ژی ب بەرنامە و پلانەكا داڕشتی. پلان هاتە دانان، كو ئۆپەراسیۆنێن كوشتن و تالانكرنا گوند و گوندیێن كورد (ئەنفال) د هەشت قووناغێن جودا جودا دا بهێتە برێڤەبرن ب ڤی شێوەیی:
قووناغا ئێكێ: ئەنفالا نهالا جافایەتی، هەر ژ 23ی شوباتا 1988ێ هەتا 19ی ئادارا هەمان ساڵ دەستپێكر، ب درێژییا (80كم) دەڤەر هاتە تالان و وێرانكرن. ئانكو، هەتا دۆكان، ماوەت و چوارتا. خەلكێ دەڤەرێ ژ نەبوونا چ رێكان و نەچاریێ خۆ گەهاندنە سنورێن وەڵاتێ ئیرانێ و هندەك ژ وان ژی بۆ سلێمانیێ و ناڤەندێن دی یێن باژێران ڕەڤین. د ڤێ قووناغێ دا؛ هەژمارەكا مەزن یا خەلكێ بێ تاوان هاتنە شەهید كرن و پترییا دەڤەرێ و گوندێن وێ هاتنە وێرانكرن و سۆتن.
قووناغا دویێ: ئەنفالا دەڤەرا قەرەداغ، ل 22ی ئادارا 1988ێ هەتا 1ی نیسانا هەمان ساڵ، ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالێ ل دەڤەرێ ڤەكێشان. د ڤێ ئۆپەراسیۆنێ دا، ئانكو ئەنفالا دەڤەرا قەرەداغ دا، هژمارەكا مەزن یا گوندان هاتنە كیمیا بارانكرن، ژ ناڤبرن و كاڤلكرن. دیسان د ڤێ قووناغێ دا هژمارەكا بلند یا خەلكێ دەڤەرێ هاتە دەستەسەركرن و ڕاڤەگوهاستن بۆ سەربازگەها (قورەتویان) كو پێك دهاتن ژ ژن، زارۆك، دانعەمر و لاوان، پشتی هینگێ دوبارە ئەو خەلكە هاتە ڤەگوهاستن بۆ سەربازگەها (تۆپزاوە) ل نێزیكی ناڤەندا باژێری كەركووكێ. ئەها ل ڤێرە ئانكو، ل تۆپزاوە خەلكێ دەستەسەركری هاتە ژێكجوداكرن. گەنج و رەگەزێ نێر ب شێوەیەكێ گشتی هاتنە جوداكرن ژ ژن و زارۆكان. ل ڤێرە ئەو هاتە ڤەگۆهاستن بۆ جهەكێ نە دیار و بەر ب چارەنڤێسەكێ نەدیار چوون و یێن ماین ژی (ژن و زارۆك) بەر ب گرتیگەها نیگرە سەلمان ڤە برن.
قووناغا سیێ: ئەنفالا دەڤەرا گەرمیان، 7-20ی نیسانێ ژ لایێ رژێمێ ڤە ئۆپەراسیونێن ژ ناڤبرنا نەتەوهیا كورد هاتە برێڤەبرن ل ڤێ دەڤەرا ناڤهاتی. ئەڤ ئۆپەراسیۆنە ئانكو، ئەنفالا گەرمیان یا سیێ دهێتە هژمارتن مەزنترین و دژوارترین ئۆپەراسیۆن، ژبەركو؛ د ڤێ قووناغێ دا پتر ژ (20) هزار مرۆڤان ژ لاو، پیر، زارۆك و ژنان و ژ هەمی رەگەز و تەمەنێن جودا جودا هاتنە دەست بسەردا گرتن و ڤەگوهاستن بۆ سەربازگەها (قوروتو)، د ڤێ قووناغێ دا چار دەڤەر د گەل ئێك دا هاتنە بۆمبەبارانكرن و ژناڤبرن، كوردستان هەم ژ رویێ سروشتێ خۆ ڤە و هەم ژی ژ لایێ هێزا خۆ یا مرۆڤی ڤە تووشی وێرانكارییەكا مەزن بوو. حكومەتا هەرێما كوردستانێ بۆ بلند راگرتنا ڤێ بیرەوەریێ و وەك رێزگرتن بۆ شەهیدێن ئەنفالا نەتەوهیا كورد و ب تایبەت یا گەرمیان، 14ی نیسانێ كرییە ساڵ رۆژا بیرەوەرییا ئەنفالێن ڕەش.
قووناغا چارێ: زێى بچویك، كو دبیتە سنورێ جوداكرنا پارێزگەهێن هەولێر و كەركووكێ و دەوروبەرێن دەشتا كۆیە، دەڤەرا تەق تەق و شێخ بزێن كەتنە بن پێلێن ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالان. ئەڤ قووناغە ب قووناغا چارێ دهێتە هژمارتن. دەستپێكا وێ ناڤەندا گوندێ (گۆپتەپە) بوو، كو ب دژواری هاتە كیمیا بارانكرن. د ڤێ هێرشێ دا نێزیكی (٣٠٠) كەسان شەهید بوون و هژمارەكا گوندان هاتنە ژناڤبرن و وێرانكرن و زیانێن گیانی، ماددی و مەعنەوی یێن مەزن ل دویڤ خۆ هێلان.
قووناغێن پێنجێ، شەشێ و حەفتێ: د ڤێ قوناغێ دا دەڤەرێن؛ نهالا شەقلاوە و رەواندۆز و گوندێن دەردۆرێن چیایێ سەفین یێن وەكی؛ وەرە، نازەنین، كامۆسك، سپیندارە، عەلیاوا و سماقول ب دژواری هاتنە بۆمبەبارانكرن ب بۆمبەیێن كیمایی ژ لایێ فرۆكێن رژێمێ ڤە. هەژی ئاماژە پێكرنێ یە هێرشێ ل رێككەفتی 15ی گولانێ دەستپێكر، كو دووماهیك رۆژ بوو ژ مەها رەمەزانا پیرۆز هەتا 26ی تەباخا هەمان ساڵ، د هێرشێ و بۆمبەبارانكرنا ڤان دەڤەران دا، هژمارەكا بێ سنۆر ژ تەرش و كەوالی، باخ و بیستان و گوندان هاتنە سۆتن و ژناڤبرن. زێدەباری شەهید بوونا هژمارەكا مەزن ژ خەلكێ سڤیل و بێی تاوان یێ دەڤەرێ. ژینگەها دەڤەرێ ب گشتی ژ ناڤچوو، هێرشەكا گەلەك بهێز و توند بوو ل سەر دەڤەرا بالیسان، بەلێ زیانێن گیانی كێمتر بوون ل پێشچاڤ هێرشێن دی، ژبەركو دەڤەرێن هەولێرێ هاتبوونە چۆلكرن و خەلكێ وان هاتبوو ڤەگوهاستن. ل 7ی خزیرانێ قووناغا پێنجێ ب دووماهیك هات، بەلێ حكومەتا عیراقێ نە راوهستییا ژ هێرشێن خۆ یێن هۆڤانە بۆ سەر خەلكێ دەڤەرێ.
قووناغا شەشێ و حەفتێ: ل ٢٦ تیرمەهێ، حكومەتێ دەست ب بۆمبەبارانكرنا دەڤەرێن دۆلا بالیسان، دۆلا مەلەكان، دۆلا وەرتێ، دۆلا هێران و سماقولیێ، ب بۆمبەیێن كیمیایی كر. دەڤەر ب گشتی هاتە دۆرپێچكرن و هژمارەكا مەزن یا خەلكی هاتە ئێخسیركرن. د قووناغێن (5 و 6 و 7)ێ دا، نێزیكی (٥٢) گوندان ل ناحیا خلیفان، رەواندۆز و خۆشناو هاتنە وێرانكرن.
قووناغا هەشتێ و دووماهییێ: ل٢٥ی تەباخێ هەتا 6ی ئەیلۆلا ١٩٨٨ێ، پشتی ب دووماهیهاتنا شەڕی عیراق و ئیرانێ، حكومەتا عیراقێ ب هێزەكا مەزن ڤە، كو نێزیكی ٢٠٠ هزار سەربازان بوون بەر ب دەڤەرا بادینان ڤە هاتن و ل دەڤەرێن ئامێدی، شێخان، ئاكرێ و زاخۆ دەست ب هەوا ئەنفالكرنا گوندێن كوردان كرن. د ئێكەم هێرش دا بۆ سەر گوندێ سپیندارێ و چیایێ گارەی و ب درێژاهییا (٣٠كم)، دەڤەر ب بۆمبێن كیمیایی هاتە بۆمبە بارانكرن، بەلێ زیان ل چاڤ قووناغێن دی یێن ئەنفالێ گەلەك د كێم بوون، ژبەركو پێشمەرگەی پێشتر ئاگەهدارییا خەلكێ دەڤەرێ كربوو، ئامۆژگاریێن خۆ پاراستنێ دا بوونێ، بەلێ هەمی تەرش و كەوالێ خەلكی ژ ناڤچوون. د ڤێ قووناغێ دا پتر ژ (٦٠٠) گوندێن دەڤەرێ هاتنە سۆتن، وێرانكرن و كاڤلكرن. هژمارەكا گوندان هاتنە كیمیابارانكرن و هژمارەكا خەلكی شیان خۆ ژ دەستێن رژێما عیراقێ قورتال بكەن و خۆ بگەهیننە ئاخا توركیا. هژمارەك بەرەف وەڵاتێ ئیرانێ ڤە چوون و د كەمپان دا هاتنە حەواندن، بەلێ پتر ژ (٤٠) هزار كەسان ژ ژن، زارۆك و دانعەمران، كو نەشیان خۆ قورتال بكەن كەتنە دەستێن رژێمێ و هاتنە دەستەسەركرن و ب زیلێن لەشكەری هاتنە رەوانەكرن بۆ كەلها نزاركێ ل باژێری دهۆكێ و هەر ل وێری زەلام ژ تەمەنێ (15 – 70) ساڵیێ، هاتنە جوداكرن و ژ وێرێ هاتنە ڤەگوهاستن بۆ دەڤەرێن ژێرییا عیراقێ، بەلێ ئەو زەلامێن وان دزانی پێشمەرگەنە د نیاس بوون ل دەڤەرێ هەر د ناڤ كەلهێ دا ب ئەشكەنجەكا دژوار و ب بلۆكان هاتنە كوشتن و شەهید كرن. پاشی ژن و زارۆك هاتنە ڤەگۆهاستن بۆ سەربازگەها (سەلامیێ) ل نێزیكی باژێرێ مویسل، پاشی بێی خودان هاڤێتنه دەشتا بەحركێ، نێزیكی باژێرێ هەولێرێ، كو دەشتەكا ڕەپ و ڕیت و گەرم بوو.
ئەنفالا كوردستانێ چەندین زیانێن مەزن د دویڤ خۆ دا هێلان. وەكو د راپۆرتێن نێڤدەولەتی دا هاتی، زمان ب شێوەیەكێ گشتی ب ڤی شێوەیی بوون:
– نێزیكی (٤٥٠٠) گوند هاتنە ژناڤبرن، كاڤلكرن، سۆتن و دەشتكرن.
– پتر ژ (١٧٥٤) قوتابخانان هاتنە خرابكرن و ژناڤبرن.
– (٢٤٥٠) مزگەفت هاتنە هەڕفاندن و قورئان تێدا هاتنە سۆتن.
– (٢٧) كەنیسە هاتنە هەڕفاندن.
– (٢٧٠) نەخۆشخانە ژناڤچوون و كاڤل بوون.
– (١٨٢) هزار وهڵاتیێن كورد ژ هەمی رەگەز و تەمەنان د ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالان دا هاتنە سێدارەدان، كوشتن، بێی سەروشوین كرن و ب ساخی د گوڕێن ب كۆم دا هاتنە بنئاخ كرن.
دەست ب سەر هەمی مال، سەروەت، سامان، تەرش و كەوال و بەرهەمێ چاندنێ یێ خەلكی دا هاتە گرتن و وەكی غەنیمە بۆ خۆ برن. د دویڤ دا سیاسەتا سۆتنا گوندان و كاڤلكرنا وان مین رێژكرنا دەڤەرێ دەستپێكر، ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ بوو، كو ئێدی ژیان نە زڤڕیتە گوندان و بۆ هەتا هەتایێ چۆل بمینن.
ئارمانج ژ هەوا ئەنفالان ل سەر كوردستانێ نەهێلان و ژناڤبرنا شۆڕەشێن كوردی و نەهێلانا رەگەزێ نێر بوو د ناڤ كوردستانێ دا. دیسان ڤەگوهاستنا كوردان بوو، بۆ دەڤەرێن دویر یێن عەرەبی (تعریب و تهجیر)، ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ بوو، كو جههك ل عێراقێ ب ناڤێ كوردستان نە مینیت.
ئەنفال و كاریگەرییا وێ ل سەر لایێن ژیانێ ل کوردستانێ
سامی بنیامێن رێكانی
ئەنفال چییە ؟
ڕامانا ئەنفالێ: ئەنفال سورەتا هەشتێ یە د قورئانا پیرۆز دا، هەروەسا رێنما و حوكمێن وێ د ئایەتا ئێكێ دا ژ سورەتا ناڤبری هاتینە دیاركرن، لەوما خودێ مەزن دبێژیتە پێغەمبەرێ ئیسلامێ (سلاڤێن خودێ ل سەر بن) [بِسْمِ الڵّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ- ێسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنفَالِ قُلِ الأنفَالُ لِلَّهِ والرَّسُولِ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وأَصْلِحُواْ ذَاتَ بَیْنِكُمْ وأَطِیعُواْ اللَّهَ ورَسُوڵهُ إِن كُنتُم مُّؤمِنِینَ).
ئەنفال، پەیڤا (نەفەل) ڕامانا وێ ژی زێدەبوونا د تشتی دا. بۆ كەلەپیتێ شەڕا بكار دهێتن، بهلێ ب تایبەتی ئەو جەنگ و غەزوێن موسلمان تێدا سەردكەڤتن و دووماهیێ ب دژمنا دئینن، ب تنێ ل گەل دۆژمنێن ئایینی بكار دهێت، سەبارەت بكارئینانا ڤێ پەیڤێ ژ لایێ رژێما گۆڕبەگۆڕڤە وەك ئارمەك و نیشانەك بۆ هەوێن خۆ یێن خوینەلۆیی دژی گەلێ كورد، نە وەك پویتەدان ب رێنما و رێسایێن قورئانا پیرۆز بوون، چونكی رەفتار و نە مرۆڤایەتییا وێ زۆرا دویر بوو ژ پەیرەو و پروگرامێ ئیسلامێ، ئانكو ب تنێ درویشمەك و پەردەك بوو، بۆ بەرزەكرنا تاوانێن خۆ، ئەڤجا ئەوان ئەڤ ناڤە كرە رێكارەك بۆ هەوێن خۆ یێن سەربازی ل دژی دەڤەرێن كوردستانێ ل ساڵا (1988)ێ.
پشتی كو رژێما ژ ناڤچوویا بەعسا دكتاتۆر فەرمانا ئەنفالێ ل سەر مللەتێ كورد ڕاكری و دەست ب وێرانكرن و تالانكرنا گوندێن باشوورێ كوردستانێ كری، دەڤەرا رێكان ژی ئێك ژ وان دەڤەران بوو كو كەفتییە بەر ئەنفالا ڕەش و ب دەهان وهڵاتی یێن سڤیل گرتن و بنئاخ كرن. ل دووڤ پەرتووكا (ئەنفالكریێت بەهدینان) یا نڤیسەر عەلی بەندی، دایە دیاركرن كو ل رۆژا 26/8/1988ێ لەشكەرێ رژێمێ گەهەشتە گوندێ (سیتەی)، ل رۆژا 28/8/1988ێ گوندێن (وەرەخەل و مێز) ژی كەفتنە بەر وێ ئەنفالا خویناوی، پشتی كو وهڵاتییێن ڤان گوندان ژ لایێ رژێمێ ڤە هاتینە گرتن، ل دویڤ گۆتنێن خەلكێ وان گوندان، بەر ب كەلها نزاركێ ل دهۆكێ برن، پشتی كو ئێخستینە بەر ئەشكەنجەیەكا گران، هژمارەكێ ژ وان هەر ل كەلهێ ڤە گیانێ خۆ ژ دەست دا و پاشی ژن و زاڕۆك و پیروكال ژ ئێك هاتنە جوداكرن و بەر ب سەلامیێ ڤە برن و یێن دى ژی بەر ب كومەڵگەها بەحركێ و جهژنێكان برن و تاكو نهۆ ژی چارەنڤیسێ وان نە یێ دیارە و ڕۆفاتێن وان ژی نە هاتینە دیتن.
جینۆساید
بۆ ئێكەم جار ئەڤ زاراڤە ژ لایێ بسپۆرێ یاسایی یێ پۆلۆنی (رافایل لیمكن-Raphael Lemkin) ل كۆنفرانسەكێ دا ل مەدرید ساڵا 1933ێ هاتییە بكارئینان. ل ساڵا 1942ێ، ب نڤیسین تۆمار كرییە، ئەڤ یاساناسە تەڤایا ئەندامێن خێزانا وی ب دەستێ نازییان ڤە هاتبوونە قڕكرن. ل ساڵا 1948ێ د بەڵگەیەكا نەتەوهیێن هەڤگرتی دا ب ناڤێ (پەیمانا پشتگیری و تەنبیكرنا تاوانا جینۆسایدێ)، ئەو ژی رێككەفتننامەكە بۆ قەدەغەكرن و سزادانا تاوانێن جینۆسایدێ ل دویڤ بریارا هژمار (2760) ل رۆژا (29) كانوینا ئێكێ ساڵا 1948ێ دا ژ لایێ كۆمەلا گشتی ڤە هاتە پەسەندكرن ل 12ێ كانوینا ئێكێ 1951ێ كەفتە د بوارێ كار پێكرنێ دا.
زاراڤێ جینۆسایدێ هەر ئێكی ل گوڕەی تێگەهشتنا خۆ پێناسە كرییە: جهرجیس، بنبڕكرنێ (Extermination) ب ڤی ڕەنگی پێناسە دكەت: «نەهێلانا تشتەكی ب ئێكجاری و ب ڕەنگەكى نەزڤڕیتە ڤە هەبوونێ، هەروەكو بەری هینگی نەیی وەكو بنبڕكرنا كەسكاتی و باژێران». سەبارەت بنبڕكرنا ب كۆم: (واتا كوشتنا ب كۆم و…، ب رێیەكا توندو و بێی دلۆڤانی). ئەحمەد زەكی بەدەوی دبێژیت: «بنبڕكرنا ب زۆری یا كۆمەكا نەتەوهیی، ئایینی یان سیاسی و بەهرا پتر د دەمێ جەنگان دا دهێتە كرن.
ئەڤ زاراڤە د رێككەفتنناما 1946ێ یا رێكخراوا (un)ێ دا، ب ڤی ڕەنگی هاتییە بێناسەكرن: «ئەو تاوانە یان كریارە كو دبیتە ئەگەرێ كوشتنا كۆ مەكا مرۆڤان ب رێیێن جیاواز، لەورا كومەڵگەهـ تووشی مەترسییا ژناڤبرنێ یان زۆریلێكرنا بوونەوەرێن مرۆڤی هەموویان یان پشكەكێ دبیت، ژ ئەگەرێ سروشتێ وان یێ رەگەزی یان ئاینی یان نەتەوەیی.
دیسان رێككەفتنناما ڕۆما ل 17ی تیرمەها 1998ێ، جینۆسایدێ ب ڤی رەنگی پێناسە دكەت: جینۆساید تاوانا دژی مرۆڤایەتیێ دهێتە هژمارتن دەمێ د چوارچۆڤەكێ بەرفرەهـ دا دهێتە بكار ئینان، یا ئاراستە كرییە دژی هەر كۆمەڵگەیەكێ ژ ئاكنجیێن مەدەنی ب هێرش برنێ، كوشتنا ب زۆری، دویرئێخستن، ڤەگۆهاستنا ب زۆری، زیندانكرن، بێ بەهركرن ژ ئازادییێ، سزادان، بەرزەكرن و تاوانا ژێكجوداكرنا رەگەزی.
ئەنفال ئێكە ژ پرۆسێسێن كێم وێنە، كو وەكی وێ ل مێژوویا دەڤەرێ نەرویدایە، ل سەر ئاستێ جیهانێ وەكو ئەنفال ل (هۆلۆكوست) دەربارەی جوهیێن ئەلمانی ل سەر دەمێ نازییا دا، (هێتلەر) دەم بۆ هاتە رۆخساندن، كو راكرنێ ل سەر (6) ملیۆن جوهییان كر، و سەدام ژی ب وێ هیڤییێ بوو راكرنێ ل سەر (6) ملیۆن كوردا ل كوردستانا عیراقێ كر.
1- وێرانكرنا گوندان:
یا دیارە كو هەر شەڕەك و لێككەفتنێن مەزن دەمێ ل وەڵاتان دهێنە رویدان، دێ كارتێكرنێن خۆ یێن نەرێنی نەخاسمە ژ لایێ وێرانكرنێ ڤە هەبن، دەمێ چەكێن بایۆلۆژی و یێن مەزن د شەڕان دا دهێنە بكارئینان، دێ ژیان ژی ل وی ئەردی دا بەر ب لاوازیێ ڤە چیتن، دەمێ پرۆسا ئەنفالێ ل كوردستانێ دەستپێكری چو گوندەك نەما كو نەكەفت بیتە بەر ئەنفالێ و پترییا چەكێن مەزن ژی لێ جەڕباندن و ب سەدان خانی و مزگەفت و دێر ژ بنی راكرن و سۆتن هەمی ب سەر ئێكدا ئینان.
ل وی دەمی دا رژێما بەعس چو تشتەك لبەر چاڤ نەگرت هەتا كو خۆ ل بەر سینگێ ئاینان ژی دا ئەڤە ژی بۆ وێ چەندێ ڤە دگەڕیا، كو كورد مللەتەكێ موسڵمان و دیندار بوون، زۆر گرنگی ددا لایەنێ ئایینی و رژێمێ دڤیا ب سۆتنا مزگەفت و دێرا؛ دلێ كوردا ب ئێشینن. لێ كوردا دەست ژ وێ چەندێ بەرنەدا و ل دویڤ پێزانینان دەمێ خەلك هاتییە ئەنفالكرن ل بەندیخانان دا ژی هەمی هەوڵ. و بزاڤ دكرن كو نڤێژێن وان نە چووبا نە. و دەست ژ ئایینێ خۆ بەرنەددا هەتا دووماهی چركە ژ ژیانا خۆ. خرابكرن و وێرانكرنا ئاڤاهییان چ ژ هەست و سۆزێن كوردینیێ ل نك هەر تاكەكێ كورد لاواز نەبوویە و نابیت ژی كوردینی د دلی دایە و هەر بیابان و دەشتەكی دا بن هەر پاراستنێ ل سەر كوردینیا خۆ دكەن.
2- لایەنێ چاندن و مەڕ و مالاتی
بەری دەست ب ئەنجامدانا ئۆپەراسیۆنا ئەنفالێ بكەن، د وان ڕۆژان دا خەلكی دەخل و دانێ خۆ راكربوون و دەرامەتێن ئاڤی ژی بەر ب گەهەشتنێ بوون و هند ژی مژویلی ب خودانكرنا پەز و مەڕ و ماڵاتێ خۆ بوون و كارێ شڤانەتیێ دكر، دەما دەست ب ئۆپەراسیۆنێ كری ب شێوەیەكێ دڕاندانە رژێم كەفتە ناڤا گوندان و دەست ب كارێن خراب و تێكدەرانە كرن و تێر نەبوون كو مرۆڤان بن ئاخ بكەن، دەست ب وێرانكرن و ژناڤبرنا سرۆشتێ وان ژی كر، داروبارێن بەری یێن ژییێ وان سەدان ساڵ لەشكەرێ وان، دار دبڕین و بەر ب ژێرییا عیراقێ ڤە برن بۆ درۆستكرنا كەل و پەلێن ژ داری دهێنە چێكرن و نەدهێلا خەلكێ مایی ژی ل كومەڵگەهان قەستا گوندێن خۆ بكەن بۆ ئینانا بەرهەمێن خۆ یێن خۆماڵی مینا (كەزان و گویز و كەنگرۆك و سماق… هتد).
هەروەسا ل وی دەمێ ئەنفالا دەڤەرا رێكان، دەستپێكی زۆر ژ متا و بەرهەمێن وان یێن چاندنێ هاتنە ژناڤبرن و نەگەهەشتن پێ شاد ببن، ژبلی كو ب سەدان كەرێن پەزی بەربوونە چۆلا و كەفتنە دەستێن دژمنی و خەلكەكێ بێ وژدان، ئەڤێ ژێ كارتێكرنەكا دی یا ماددی ل سەر خێزانێن ئەنفالكریێن گوندێن كەفتینە بەر ئەنفالێ و ب چاڤێن سەرێ خۆ ئەڤ چەندە ددیت و چو تشتەك ژێ نەدهات كو بەڕەڤانیێ ژ ماڵ و سەروەت و پەز و گیاندارێن خۆ بكەن. هەروەسا سۆتنا دارستانا كو زەرەر و زیانەكا مەزن ل خەلكی هاتبوو كرن و نوكە ژی شوینەوارێن وان یێن ماین.
3- لایەنێ مینرێژكرنا ئاخا كوردستانێ:
مینرێژكرن ئێك ژ تاوانێن مەزنێن جەنگی نە، ژبەر كو دبەرزەنە و ب سەدان ساڵان دمینن و ژ ناڤ ناچن، مەترسیترین چەكە بۆ مرۆڤان، پشتی كو ئەنفالێ ل دەڤەرێن كوردستانێ دەستپێكری، هەر ئێكسەر ڕژێما بەعس دەست ب چاندن و دانانا مینا كر ل گوندان و ناڤ زەڤیێن كشتۆكاڵی و كانیا و رێكێن پەیادە و گشتی، ژ ئەنجامێ ڤێ چەندێ ب سەدان كەس بووینە قوربان و گیانێ خۆ ژ دەستدایە و هند ژی بووینە پەككەفتی تا ڤان ساڵێن دووماهیێ دا ژی قوربانی هەر هەبووینە، نەخاسمە تەخا شڤانان كو قوربانی ڤێ چەندێ بووینە و نوكە ژی ل پترییا گوندێن دەڤەرا رێكان یا مین رێژكرییە و بوویە مەترسی ل سەر گیانێ وەڵاتییان.
4- ڕاگوهاستنا ب زۆرەملێ ل گوندان بۆ كومەڵگەهێن ئاكنجیكرنێ
ئێك ژ پلانێن ڕژێمێ ئەو بوو كو ب ئێكجاری گوندان چۆل بكەتن، داكو شۆڕەشێ لاواز بكەتن و خەلك پشتەڤانییا شۆڕەشێ نەكەتن، ئەو بوو ب زۆرە ملێ ب سێ قووناغان خەلكێ دەڤەرا رێكان ل ساڵێن (1976، 1978، 1979)ێ، ب زۆرەملێ ڕاگوهاستنە كۆمەڵگەهێن نیشتەجێبوونێ تایبەت ل دەڤەرا بەهدینان. ژ گوندێن وان دویر ئێخستن و ب تەمامی گوندێن وان سۆتن و كاڤلكرن.
5- لاواز كرنا داب و نەریتان
كێمكرنا داب و نەریت و زمان و كەلتۆر و رەوشەنبیرییا كوردان، ب رێكا دام و دەزگەهێن راگەهاندنێ یێن بەعسییا، ئێك ژ وان پلانێن دژمنكارانە بوون د دەرهەقێ كوردا دا كری، كو پشتی ڕاگوهاستنێ و ئەنفالان؛ هەر ئێكسەر زمانێ كوردی لاواز كر ب رێكا قوتابخانان كو زارۆكێن كوردا ب زۆری ب زمانێ عەرەبی دانە خواندن ل قوتابخانان و تانها ژی كارتێكرن یا ل سەر زمانێ دایكێ كری، ژبلی كو داب و نەریتێن دی، كو گەلەك تشت گوهۆڕین د كەلتۆر و فولكلۆرێ كوردا دا، نەخاسمە ل دەڤەرا رێكان، هەروەسا ب رێكا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ مینا تێلەفزیۆنا عیراقی كو رۆژانە بەرنامەیێن بەعسینزمێ دكرنە د مهژییێ گەنجان دا و ژ هەستا نەتەوەیی دویر دئێخستن. قەدەغەكرنا بیرەوەرییێن نەتەوەیی و نیشتمانی و لاوازكرنا راپێچا كوردی تایبەت ل نك گەنج و زەلامان هەمی هەول ددان، كو ڤان داب و نەریتان نەهێلن.
6- لایەنێ دەروونی:
ئەڤێ چەندێ كارتێكرنەكا مەزن ل سەر دەروونێ خێزانێن ئەنفالكرییان كر، دەمێ ب ترس و سەهم و ب جلكێن لەشكەری سەربازان ب سەردا گرتی، هەر ئێكسەر دەروونێ وان تێكچوو گەلەك ترسیان، نەخاسمە ل گرتیخانان ژی دەما كەس و كارێن زاڕۆك و ئافرەتان ل پێش چاڤێن وان ئەشكەنجە ددان و چو شیان بەرامبەری وان نەبوون، نەشیان ب چو شێوەیەكی بەرەڤانیێ ژ كەس و كارێن خۆ بكەن. تا نوكە ژی ئەو كارتێكرن یا ل سەر مایی نەخاسمە ل نك ئافرەتان.
7- لایەنێ بازرگانی:
گەلەك ژ خەلكێ دەڤەرێ كارێ بازرگانى دكر، نەخاسمە بازرگانییا مەڕ و ماڵاتی، پشتی كو ئەنفالێ دەست پێكری ب سەدان كەرێن پەزی مانە د دەستێن بازرگانان دا و پاشی كەفتنە دەستێن رژێمێ و دارودەستەكێن وان و ب سەدان هزار دینارێن ل وی دەمی خۆسارەت بوون. ژبلی كەل و پەلێن متایێ هشك و دەخل و دانی هەمی ب هەروە چوون و هند ژی ل سەر سنووری بەربەلاڤ بوون.
