گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
وەرگێڕان بۆ زمانێ عەرەبی: موحەمەد ئەسلیم
وەرگەرا كوردی بدەستكاری ڤە: هزرڤان عەبدوڵا
پشکا ئێکێ
1- جادۆڤانی جیهانا سێیەم یا نەڤەكری
جادۆڤانی ئێك ژ تێگەهێن گۆتارا ئەنترۆپۆلۆژی یا هەڤچەرخە(1) ژ هندەك پێرابوون و كریارێن دەستنیشانكرنا وان گەلەك دەگمەن دهێتە هژمارتن. ژ بەر كۆ پێدان و بكارئینانا ڤی زاراڤی، ژ ئالیێ پێناسێ ڤە، ل سەر خالەكا جوداهیێنە، هەڤبەركرنا جادۆڤانیێ ب دو بڕێن پێرابوونانە، ئەو ژی زانست و دینە. د ئەڤێ خالێ دا، وەسا دیارە هاتییە چەسپاندن، ئەڤ هەرسێ زاراڤە (زانست، دین و جادۆڤانی)، بهاڤەك ئاماژدار (دەلالی) پەیدا دكەن و جادۆڤانی دكەڤیتە د ناڤبەرا زانست و دینی دا، دناڤبەرا هەردو زاراڤێن جەمسەری دا خالا بهەڤگەهشتنا وان ڤەدگریت و ئەو بهەڤگەهشتنەك دیار و ئاشكرایە.
ل دەمێ خواندنا پەرتۆكێن ئەنترۆپۆلۆژییان؛ ئەم هەست پێ دكەین، كۆ ئومێدا وان ژ دیاركرنا بهاڤێ جوداكەرێ دناڤبەرا جادۆڤانی و زانستی دا ژ ئالیڤەكی ڤە، دینی و جادۆڤانیێ ژ ئالیێ دی ڤە دەرباز نابت. ژ بەر هندێ پێناسێن نەپاك ل سەر جادۆڤانیێ مشەبوون، بێی شێلیبوونا ل سەر ڤی تێگەهی بهێتە راكرن. چونكۆ جادۆڤانی د ئەوان تێگەهان دا یان زانستەكێ بەرهاڤیتی و بێ هشداری یە یان ژی دینەكێ زڕێ (شاز) بێ لاهۆتە. ئەم دێ دو دانەران وەرگرین، ئەوێن ئەم دێ چاڤگرتنا وان ل سەر خورستێ سیاسیێ دیارێ بهەڤگەهاندنا ئەو ل ناڤبەرا زانستی و دینی، دناڤ جەنگا گێولییا دناڤبەرا وان دا بەر چاڤكەین، ئەوا ل هندەك چاخان شێوازەكی دژواریێ بخوەڤە دگریت، ئەو مینا هەڤپشكییا وان یا بەر پسیاریێن ئێدیۆلۆگی یێن نها تەڤلهەڤیەك هزری یە، وەسا دیارە؛ جادۆڤانی تێدا ل شوونا جیهانا سێ یێ یا نە ئاشكرا یان پێرابوون و كرنێن نە زانست و نەدینی دانایە، بەرپسیارییا خوە ل سەر وان راناگەهینن. ژ بەر كۆ ئەو پیرابوونێن سەمەرن یان ژێهاتیێن ژ دینێن بچووك و نەگراڤی نە یان زانستێن ژبیركری و درەوینن یان ئەو نموونێن زانستی یێن ل پشت دەروونزانیێ نە.
ئێدمۆند لیچی، دیرۆكا تێگەهێ جادۆڤانیێ د گۆتارا ئەنترۆپۆلۆژییا نیڤا دویێ ژ چەرخێ 19 ب ڤی رەنگێ جوانێ ل خوارێ گڤاشتییە:
ژ بەر كۆ زانست ژ بەری هەر تشتی پێشچاڤ بوویە، چونكۆ ئەو زانینە و داهینەرێن وێ ب هەلسەنگاندنا درستا ئەگەر و ئەنجامان رابووینە، پرسا دیاركرنا ئەوێ، درست گرێدایی پیڤەرێن لۆجیكێ ئەرستۆیی و رەهاییا میكانیكییا فیزیایا نیۆتنی یە. ئەوا مایی ب چیڤانۆك هاتییە بناڤكرن. ئەها هینگێ جوداهی د ناڤبەرا چیڤانۆكێ یان فرینێ و ئۆلی دا دیار بوو، كێمترین پێناسەكرنا وان ژ نڤیسەرەكی بۆ ئێكی دی جودابوو. (بۆ نموونە تایلۆر، ب باوەردارییا جانەوەرێن زیندی ب ناڤ دكەت). یا مایی ب جادۆڤانی هاتە بناڤكرن.
وەسا دیارە، دناڤ گۆتارا ئەنترۆپۆلۆژی دا، بەهرا پترێ جادۆڤانی ل شوونا سیبەرا زانستی د هێتە هژمارتن، ل شوونا ئەو سیبەرا ئۆلی بت. ژ بەر كۆ ڤەكۆلەر د تۆماركرنا هەبوونا مژوولییا چاخێ پێرابوونێن جادۆیی نە گەهشتینە، كۆ پرسا پێرابوونان ژ مژوولییا ئۆلی یا ل نك مە بەرنیاسە جودایە. دیارە براستی ئۆل ب پێرابوونێن نە بهەڤرا گرێداییە، بەلێ ئەو نیشاندارا تاكە: ئەو پێرابوونا هنێربەندییا بالبەرە، كرنا نڤێژا هندری یە. وەدیارە بلندبوونا زاراڤێ (جادۆییا ئۆلی magico- religieux) ژ گۆتارا ئەنترۆپۆلۆژی هاتییە وەرگرتن. (ماریت 1907) ئەوا مە نها گۆتی پووچ دكەت. ئەوا راسترە ئەم دبینین؛ مەرەم ژ بكارئینانا وی ئەو كاودانێ هەڤركیەكێ یە، جادۆیی و ئۆلی ب گلێشێ هەموو زانستی دبینیت.
ئەو هزر جاران مە ڤەدگریت، كۆ ئەنترۆپۆلۆژی لەكەدارییا جادۆگەریێ دكەت، كۆ ئەو دیاردەیە- یان ئەو ل دیاردەیێ دنێریت- نكاریت ل ئاستێ خوە پێ دیار دكەت راوەستیت. بەلێ ئەنترۆپۆلۆژیەك وەسا ساكار نینە، هەتا پێناسەكرنا جادۆگەری یێ ب پیرابوونەك بێكێر بهژمێرت.
دڤی بابەتی دا دێ نیشان ب دو بابەتان كەین: یێ ئێكێ گرنگییا ناسكرنا جادۆگەریێ، كۆ ئەو گلێشێ گۆتارا زانستییە. یادویێ: ژ بەر كۆ جادۆگەری ڤێ دابڕینێ پەسند دكەت، ژ بەر ئەو ب دو ساخلەتێن زانست نەخوازیت دهێتە ناساندن: یا ئێكێ؛ گۆتارا جادۆگەری گۆتارەك بەرەڤ كەسی ad personam یە و پێرابوونا وێ گرێدایی شیانێن تاكی یە، یا دویێ؛ چونكۆ دەروونێ تاكی جهێ پێرابوونا خۆشەڤیترا جادۆگەریێ یە.
2- زانست و جادۆگەری
دبیت ئیڤانس بریچارد یێ شاش بیت، هەكۆ نڤیسی: «گەرچی هەستەكا هەڤپشك ناهێتە دیتن، ژ بلی هندەك هەڤبەندی یێن د ناڤ زنجیرا ئەگەری دا نەبن، زانست پترییا وان دبینیت گەر هەموو نەبن». (ئیڤانس بریچارد12: 1937). ژ بەر كۆ جادۆڤانی هەموویا دخوازیت، لێ بەلێ قەت ئەوێ ب شێوەكی هەمیشەیی ناكەت، ئەو ل ئەوی چاخی دكەت، هەكۆ پرس تنێ گرێدای چارەسەركرنا ئاریشێن تاكی بیت، ب چارەكرنا پرسگرێكێ، گەر ب تەڤایێ ب سەرێ مێری یان ژنێ هاتبیت. چونكۆ بابەتێ جادۆگەریێ بەردەوام د گەل جیهانا دەردۆرێ، درەوشا هەڤگونجانێ یان هەڤبەردانێ دایە، د رەوشا چەنسی یان بێچەنسی یێ دایە.
ژ بەر كۆ زانست ناخوازیت، هنگافتنێن هنگامی یێن د پرانییا رێزێن هۆكاری دا ژ بلی پەیدابوونێن هەلكەفتی ببینیت، ئەو كەسێن دكەڤن د بن بارێ ئەوان هەلكەفتان دا، نكارن وێ ژ بلی گەردەنییەك جادۆیی ببینن، ب گۆرەی بنەمایێ، ئەو بارێ كارەساتان ب خوە را دئینیت، هەر وەسا ئەو دزانن، چەوا وەلێ بكەن، نیشانان بهەلگریت. بەلێ گۆتارا جادۆیی، ئەو سنوورێ نزمییا گۆتنێن گشتی دەرباز دكەت و د یەكتاییا چارەنڤیسێ تاكی دا، ب دیاركرنا بۆچوونا خوە دگەهیت. ها ژ بەر ڤێ چەندێ ئەو دانپێدانێ ب كریارا گڤاشتنێن ڤەگوهاستی و هەڤبەندیێن وان «سانكرۆنی» (دینەمۆ) یا دكەت، ئەوێن دبیت یۆنگی (1972) دڤیا دوبارە تێهەل بكەت، ژ بەر كۆ ئەو بنەمایێ شرۆڤەكرنا وان هەلویستانە، یێن هندەك كەس خوە تێدا نەچار دبینن.
لەورا لیڤی شتراوس یێ مافدار بوو، دەما رەخنە ل ئیڤانس بریچاردی گرتی و گۆتی:
«..ما هزرا جادۆڤانی، ئەڤێ پررەنگییا مەزنا پارڤەكرنێن ل سەر بنەمایێ هۆكاری ژ هەڤ جودا، ناكەت» مینا هوبر وموس (1902-1903، 61) ل سەر زانستی گۆتی، كۆ ئەو د خواستنا رەهاییێ دا هشك و دژوارە و ب رەنگەكی ب سەر ئەڤا داویێ دكەڤیت، نەكۆ ئەو ڤی بنەمایی نزانیت و كێم دبینیت، ل بەرامبەر ڤێ ڤارێبوونێ زانست دكاریت چ بكەت؟ ژ بلی د باشترین رەوش دا، ڤێ هزرێ ب سەرگەرمی و دینبوونا راستیێ گونەهبار بكەت؟ (لیڤی شتراوس، 1962، 18)
3-: بنەمایێ هەڤگر یێ دناڤبەرا زانست و جادۆڤانیێ
ل دەما پێدڤی، زانست بەرسڤا پرسا: «ژ بۆچی ئەو دبت؟» ددەت، بەلێ ئەو مە نەچار دكەت رادەست بین، چونكۆ ئەم ژ پرسا :بۆچی ئەو ب سەرێ من دهێت؟» بێ بەهرین. بەلێ جادۆڤانی پەسند دكەت بەرسڤا ڤێ پرسێ بدەت. ئەم دكارین ئەڤێ هزرێ ب دو نموونان بەرسڤ بدەین؛ یا ئێكی چریسەتی یە، یا دویێ ژ دیرووكا زانستی وەرگرتییە.
ئەم دێ نموونا ئێكێ ژ ئیڤانس بریچاردی قەركەین؛ ئەو چیرۆكەكە، دو جاران د پەرتووكا وی دا؛ ل چاپا (1937) و (چاپا (1951) هاتییە، مە دانەیا ئێكەمین چاپا 1937 هەلبژارت، ئەوا كۆ راهینانەك جوانە ژ راهینانێن وەرگەراندنا رەوشەنبیری.
جاران ل وەلاتێ ئەزاندی (2) چێدبیت، كۆلكەك ژ كۆلكێن كەڤنار بهەرفیت. ئەڤە تشتەكە، سەرسورمانیێ پەیدا بكەت، هەر ئەزاندییەك دزانیت، كرمێن داری ستوونان دسومن، ژ بەر كۆ ئازاترین دار ژی ب درێژییا دەمی تۆشی تێكچوونێ دبن. ئەو كۆلك ئاڤاهیەك گرانن و ب تیرەك و هەریێ ئاڤا دبن. ئەو لەندا (مەسكەنێ) خێزانێن ئەزاندی یە. ئەو ل وەرزێ هاڤینێ و ل دەما نیڤرۆ، جهێ روونشتنێ و كرنا یاریا كووركانێ یا ئەفریقی و هندەك كارێن پیشەیی یە.
هەر وەسا ئەو جهێ پارستنا گەنمۆكێ سپی یە. لەورا دبیت ل چاخێ هەرفتنێ هندەك كەس ل بن روونشتی بن. ژ بەر چی ئەو كەسێن هانێ ب تایبەتی د كێلیكا هەرفتنا كۆلكی دا ل وێرێنە؟ كۆ كۆلك د هەرفیت، ئەو تشتەك ب سانەهی یە ژ بۆ تێگەهشتنێ، بەلێ ژ بەر چی ب درستی ل ئەوێ كێلیكێ هەرفی، ل دەما ئەو خەلك بخوە و نە هندەكێن دی ل بن دروونشتی بوونە؟ دبوو ئەو ل هەر دەمەك دی هەرفی با، باشە ژ بەر چی چاخێ هندەك كەس ژ بەر سیبەرا وی دوور دكەتن نە د هلوەشیا؟ دبێژین: كۆلك هەرفی، چونكۆ كرمان دارێن تیرەكا سومتبوون و ئەو ژ ئێك ڤەكربوون. ئەو هۆكارە یێ هەرفینا كۆلكی شرۆڤە دكەت.
هەر وەسا دبێژن: ژ بەر هندێ ئەو خەلك ل بن وی بانێ بوون، چونكۆ چاخ چاخێ نیڤرۆ بوو، وان ژ ئێك دو را گۆتبوون: وەرن دا بۆ خوە هندەك بئاخڤین و ل جهەك تەنا كار بكەین. ئەو هۆكارێ بوونا وان كەسانە ل دەما هەرفتنا كۆلكی. ژ بەر كۆ هەر رێكەك د تێگەهشتنا تشتێن هەڤمیناك دا ب رێكا مە دێ بینی، پەیوەندییا ئێكانەیا د ناڤبەرا ڤان هەردو روودانان دا هەی، ئەوێن هۆكارێن وان ژ هەڤجودا، لێ بەلێ ب هەلكەفتەك د هەمان چاخ و جه دا ب هەڤ دگەهن. ئەم راڤەناكەین ژ بەر چی هەردو گرۆپێن هۆكاران د هەمان كێلیكێ دا و ل هەمان جهی بهەڤ گەهشتن، وەكی هەڤبەندی د ناڤبەرا وان دا نەبیت.
بەلێ د فەلسەفا (ئەزاندی) دا، وان هەڤبەندییا هندا هەیە. ئەزاندی دزانیت كرمێن داری، ستوون هێدی هێدی خوارینە، ئەو خەلك ژ بەر گەرمێ رەڤینە و ل بن كۆلكی روونشتینە، بەلێ د سەر هندێ را ئەو دزانیت ژ بەر چی ئەڤ هەردو دیاردە د هەمان چاخی دا پەیدابوون. ئەو ژ بەر هۆكارێ جادۆیی پەیدابوونە. (ئیڤانس بریچارد،1937، 69-70).
د شیاندایە؛ زانست پێشبینیا تشتەك تایبەت بكەت، ب رامانا ئەو دكاریت، ب رێكا وەرگرتنا رێزەك ژ وەكهەڤی و هەڤمیناكان ل پاشەرۆژا بابەتەكی ژ بابەتان بنێریت، بەلێ ئەو پێشبینی یێ پەسند ناكەت، ئەگەر ئەو گرێدای بابەتەكی ب تنێ بیت. د وێ چەندێ دا، د كوژیەكی ژ كوژیان را، ئەو چەوانییا سەركەفتی د هەلبژێریت، هەر چەندە چ جاران ئەو بەرسڤا وان پرسێن ئەو ب خوە پێشكێش نەكەت نادەت، پشتی بابەتی، ب رێكەك بكاریت سنووردار بكەت و ب هەمان رامانێ، ل ناڤ پرانییا جۆرێن وی د ناڤبەرا گەلەك مگرتیێن دی دا ب پارێزیت. هەلبەت نوژداری «هزركرنێ- تخمین» دناسیت، بەلێ نها ب درستی نوژداری ل شوونا «هۆنەری» ب درستی ل كیدەرێ یە، ئەو زانستێ پراكتیكیێ بیت. ئیڤانس بریچارد دبینیت، كۆ: «جادۆڤانی كاودانێ تایبەتێ روودانەك ژ روودانان و ڤەگوهێزكێن وێ شرۆڤە دكەت، نەكۆ كاودانێ وێ یێ گشتی و گەردوونی» (ئیڤانس بریچارد، ژێدەرێ بەرێ، 69). چونكۆ ئەوا د ناڤ ژیانا رۆژانە دا هزرا مرۆڤێ نەپێزان، كۆ ئەم هەموو وەسانن مژوول دكەت نە ئەو هەڤدژییە، ئەو پڕییا زنجیرێن مشەیێن ئەگەرێن تنێ نە، بەلێ ئەو بهەڤگەهشتنا وان یا خەمبارا د كێلیكا ئێك هنگاڤتنێ دایە.
بەلێ ئەم دێ نموونێ خوە یێ دویێ ژ پەرتووكا یارییا (زار)ی Liber de Ludo Aleae. یا ژیرۆم گاردانی ل سالا 1526 دانای وەرگرین، ئەوا پێدڤییە گرنگی پێ بهێتە دانێ ئەوە، دانەری -وە یا دیارە- پشتی هەموو ئالاڤێن چارەكرنا ئاریشا بەردەست رێكخستین، ل ئالیی وی، د شوونا شرۆڤەكرنا درست هژمارتی دا بەردەوامی ب ڤەكۆلینا خوە دایە، چونكۆ ئەو پشكداریێ د تێنەگەهشتنا مە یا نۆرمال سەبارەت پێشبینییا تشتێ ب تنێ دا ناكەت. ب ڤێ رەنگی، ئەو دبینیت، پێشبینی ب ئەنجامێن بەرهۆش د یاریەك قومارێ دا، ژ بلی قووناخەكێ پێڤەتر نینە، د ئاراستەیا پێشبینیكرنا ناسینا كەسێ سەركەفتی دا.
بۆ ئێكەمین جار، گاردان د پەرتووكا خوە «یارییا زاری» دا، دو بنەمایێن داهینەرێن لێكدانا پێشبینیكرنێ بەرچاڤ دكەت، ئەو ژی: یاسایا هژمارێن مەزن (بەرەڤ رێكخستنا رێژەیی ب ئالیێ مگرتییا پێشیێ ڤە دچیت، هەكۆ هژمارا ڤەكێشانان (سحب) بلند دبیت، پاشی یاسا یا خوسەرییا ڤەكێشانان د ناڤ زنجیرێ دا (ب هەر ئاوایەكی هەبیت، ڤەكێشانا ب تنێ كارتێكرنێ ل ڤەكێشانێن ددویڤ را ناكەت). دبیت داهینەرێ نها شیا بیت د قومارێ دا ب پێشڤەبرنا ڤان هەردو هزران تێر ببیت. لێ بەلێ ئەگەر گاردان تنێ نوژدار و وەرزشڤان با. هەر وەسا ژ بەری هەر تشتی ئەو یاریكەر بوو، ئەو ئارمانجا د پەرتووكا خوە دا ب پەیكەتی نە بۆچوون بوو، بەلێ ئەو زانستی بوو د ئاڤاكرنا زێدەكرنێ دا(3). ئەو ژ بلی ب ئاوایەك بەروەخت، ب مگرتییا گەلەك گونجاندنان نەهاتییە گونەهباركرن، ئانكۆ ئەوا پاشی لیبەنتز دێ ب «دادوەرییا خوەزایی» ب ناڤ كەت.
ئەو د كێلیكا ئێكەمین دا دیار دكەت، مگرتییا هەلكەفتنێ پێكهاتییا شەش ل سەر دەهێ دبیتە ئێك ل سەر سیه و شەشێ. ل قووناغا دووەمین، خوە ماندی دكەت، دا دیار بكەت، چەوا یاریكەر دكاریت ڤێ مگرتیێ ژ بۆ بەرژەوەندا خوە ڤەگێریت. ژ بۆ مە سەیر نینە، پێشاندانا گاردانی ژ بۆ ئەڤێ كێلیكێ یا دودلە. چەنس ئەو هێزە یا مگرتیێ ژ بەهایێ وێ یێ ئاسایی دوور دكەت، چەنس یان ب راستڤەكرنا نەخشەیێ كریار پێرا گونجای یان ب پەیداكرنا روودانەك ژ نشكێ ڤە رادبت. ئەو دەلیڤەیە یا جادۆڤانی، نڤشت و تشتێن دی یێن د ناڤ بازنێ ڤان رەنگە دیاردان دا دچنە ناڤێ» جیرۆم گاردان، 1526: 228). دگەل هندێ ژی ئەو هندەك رێبازان بەرچاڤ دكەت، ئەوێ زاری ب ترس دهلاڤێت و ددۆڕینیت، (هەمان:219)، بەلێ زار ئارمانجا خوە شاش دكەت، چونكۆ سەرمیان بەروڤاژی وی یە یێ دهلاڤێژیت، یێ زاری دهاڤێژیت ددۆڕینیت، زار ئارمانجا خوە ناهنگێڤیت، ئەو ب ترس دهاڤێژیت، چونكۆ دڤێت ئەو بدۆڕینیت، هەمان ژێدەر: 220). لێ جادۆڤان یان جادۆكری زاری ب درستی ناهاڤێژیت یان ب ترس دهاڤێژیت ژ بلی چەنسێ وی تێدا بهێت یان ل دژی وی بیت.
هەلبەت، نە پێشكەتنا ناڤخوەیی یا تیۆرا مگرتییانە، دێ ڤی میناكێ كەتە میناكەك نە رەوا، بەلێ پێشكەتنا تەڤاییا زانستی یە، ب تەكەزی، كەتواری و بابەتیانە، هەموو ساخلەتێن ب جەستەیی و مەرەمدار و چەوانی ڤەدەر دكەت (ستەنگەر، 1973: 348)، بێی ئەم بێژن، كۆ گاردانی پێشبینیا ڤێ پێشكەفتنێ كرییە، دگەل هندێ ژی ئەو راماندنێ د بێكێری یا پتربوونێ دا دكەت، دەما دبێژیت؛ چونكۆ دبیت چەنسی د یاریێ دا نێزیكی دگەل هەلكەفتێ (صدفێ)، ئەوا شێوازێ كێشانێ دگێریت دا هەبیت (گاردان، 1526: 219).
ئەگەر ئەم هزر نەكەین یا چەتنە، كۆ ستێرناسێ نوو دشێت دوماهیكا زانستێ خوێڤزانكی یێ ئاشكرا بكەت، چونكۆ ئەڤێ هەنێ ب چ رەنگەكی ژ رەنگان، ئارمانجا وی نینە زانستێ كاودانی ل سەر جەستەیێن ئەسمانی ئاڤا بكەت. ژ بەر كۆ بابەتێ زانستێ ستێرناسی یێ ئێك ژ هنگامێن مرۆڤانە، چونكۆ ستێر ژ بلی ئالاڤەك ژ ئالاڤێن بكارهینانێ تێهلنابن، تێگەهێ كارتێكرنێ ب تنێ، تا رادەكی مەزن تێرا تێگەهشتن و شرۆڤەكرنا وان هەیە. رۆبێرت هامایۆنی خوێڤزانكی (شامانی) یا بۆریاتی(4) ب رەوشتەك جودا ل بەرامبەری هەردو ئێدیۆلۆگی یێن هەڤرك هژمارتییە: ئەو قادێ ژ بۆ بۆداییا سانسكریتی ڤالا دكەت، ئەوا رێكێ بۆ خوێڤزانكی یێ پەیدا دكەت، ئەو خوێڤزانكییا ستێرخواندنێ یە، بەلێ ئەو ب دژواری بەرهنگارییا ئەرتودۆكسی یێ دكەت، گەرچی ئەڤا دوماهیكێ ئۆلەك ژ هەموو رێبازا پێشبینیێ (بەهانێن كەساتی) ڤالایە.
جادۆیی ل سەر مەرجەكی ئاڤا دبیت، ب شێوەك تەڤایی مەرجەك قازانجكری خویا دكەت، ل دەما ئەو بۆچوونا خوە ل سەر نێزیكبوونا چاخ و جهی (Cotiguitê spatio- temporelle) ددامەزرینیت، ئەو رەگەزێن ژ ئێك سیستەمی دهێن (و هەڤمیناكن) ب هەڤدگەهینیت، ئەوا رەگەزێن بدرستی هەمان تایبەتمەندی یان خودان گەلەك تایبەتمەندیێن هەڤپشك ب ئێكدگەهینیت، (سمبسۆن، د لیڤی شتراوس 1964، 340) دا هاتییە باسكرن. ئانكۆ ئەو ل هندەك دەمان ب سەر دكەڤیت، بەلێ ب دیتنا مە ئەو ل دەما پشتبەستنێ ب سەر ناكەڤیت، بۆ نموونە دەما مرۆڤ هزر بكەت؛ دكاریت ب هەلگرتنا چاڤێ گیانەوەرەك چاڤ رووهن، چاڤێن خوە روهنتر بكەت، چونكۆ رۆناهییا چاڤێن ئەلهۆی هەر چەند بیت، ئەوی ئەڤ تایبەتمەندییە نابیت ژ بلی د سەرێ ئەلهۆیەك ساخلەم و چاڤ درست دا بیت. ژ دەرڤەی ڤێ چەندێ، چاڤێ ئەلهۆی رۆناهییا خوە نابیت. ئەم وێ دزانین، ها ل ڤێرە ئەم بریارێ ب شاشیا یێ بەروڤاژ هزر دكەت ددەین. بەلێ پا ئەم ب چ ئاوا دكارین بەرهنگاری بەرسڤا وی ببین، داكۆ نێرینا ئەلهۆی یا تیژ بیت، ئەو پێدڤی ب چاڤێن خوەیە، ما ئەز ژی پێدڤی ب چاڤێن ئەلهۆی هەمە، دا چاڤێن من ژی دووربین ببن؟
ئەو شرۆڤەكرنا تەجریبی و بابەتی یا كارل بۆبەر ب شێوەكی باش پێشكێشی هەلویستێ ئەنترۆپۆلۆژیایێ دكەت ل بەرامبەر جادۆڤانیێ چڕ دبیت. ئەو وەسا ددانیت، «د شیاندایە مگرتییا هەڤركی یێن فیزیائی ب هێزا نیۆتنی بهێنە هەڤبەركرن»، (كارل بۆبەر، 27: 1959-1960) ژ بەر كۆ زارێ نە زڕ (سەختە) رێژا ئێك ژ شەشجارێن كەتنێ ل سەر ئێك ژ هەر شەش روویان هەیە. هەلبەت بۆبەر ل سەر گۆتنا مگرتیێ هشیارە، كۆ مگرتییا (P) ژ بۆ روودانا (A) نا بیتە (R) ژ بلی ئەو هەبوونا (B) بیت، ل دەما ئەڤا هەنێ كاودانێ ڤەكێشانێ دیار دكەت، ئانكۆ ئەوا هاكینگ ب «Chance- setup» ب ناڤ دكەت، (هاكینگ، 1965، ل13). وەسا بۆ مە دیار دبیت، ئەگەرا نەمانا كرنا پێرابوونا جادۆیی د نەزانییا وێ گڤاشتنێ دایە؛ ئەوا P د سەپینیت)، ئەو ژی ل ڤێرە مانا ئەلهۆی ب ساخلەمیەك باشە.
ل دوماهیكێ چەوا دیاردێ شرۆڤە بكین، دەما چاڤێ ئەلهۆی بكەنە دناڤ نڤشتێ دا براستی چاڤێن هەلگری باشتر دبن؟ ئەم نكارین هەلویستێ ئەنترۆپۆلۆژی یێ هەڤدژ ب گرنگ بزانین، ئەوێ دبیت د ناڤ باوەرییا خوە دا ڤەبری بمینیت، نابیت ئەو ب سەر بكەڤیت. ژ بەر كۆ ئەنترۆپۆلۆژی یێ بەرهەڤە بكەری یان جێگرێ بكارهینانا جادۆیی داخواز بكەت، داكۆ بۆ مە ئارمانجا خوە دیار بكەت -هەر چەندە كێم جاران ئەڤە پێدڤی دبیت- مینا ڤیگنشتاین، ئەوێ رەخنێ ل فریزەری Frazer دگریت، دبێژیت: «ئەم باش پێرابوونێ تێدگەهین، چونكۆ ئەو ئاراندنەكێ دناڤ مەدا پەیدا دكەت». ڤیگنشتاین(1967, ل238). لێ بەلێ دەما بابەت گرێدای گۆتنا -ئەرێ كریار سەركەفت یان نە- بیت، وی دەمی ئەنترۆپۆلۆژی خوە دكەتە دادڤان، دبیت ئەو بۆچوونێ ل سەر تشتەك زێدە یان نە رژد ژ جادۆڤانی یان مێڤانێ وی بپرسیت.
ل دەما زانست ب كەتواری و بابەتیانە ئاڤابووی، وی هەموو بەرمایێن گرێدای ب هەبوونا چاڤدێریێ (Observateur)، ل ناڤ بابەتێن وەك بابەتێن تێبینیكرنێ ئاڤابووین، دناڤ كڤانان دا دانان. بابەت ل ڤێرە گرێدای بەربەندكرنێ (مەكبۆت) یە، ب تایبەتی یێ لڤۆك، هەتا د فیزیایێ ژی دا واز ژ ڤەگەریانێ ناهینیت، هەكۆ ڤەگەرا وی تایبەت نە ل دەما خوە دهێتە هژمارتن. هەر چەندە دەنگڤەدان ل ناڤبەرا چاڤدێری و بابەتێ تێبینیكرنێ هەیە، ئەو ژ بەر هندێ یە، چونكۆ (خود)ێ مرۆڤی ئافراندنێن هنێربەند ب پەیداكرنا كریاران و كارتێكرنان بدەستڤە دهینیت، هەردەما ئەڤ كریار و كارتێكرن د ناڤ (خود)ێ مرۆڤی دا وەرارێ بكەن، ل بوارێن هەڤدژ كەهی دبیت، بۆ نموومە چەڤەنگ، مینا بەرادێن وێ هایبوونێ ددەن، ب تایبەتی ئەو گرێدانا د ناڤبەرا دۆ بوارێن هەڤدژ دا دكەت، د «ناڤ سەری» دا هەڤ بگرن، ئەو ژی: چاڤێ ئەلهۆی و چاڤێ د مفایێ ئەڤێ داویێ دایە.
ئەوا گومان تێدا نینە، هژمارەك ژ كرن و كارتێكرنێن شرۆڤەكرنا وان نەیا ب ساناهی، ژ پێرابوونێن هەڤمیناك دهێن، گەرچی بنەمایێ وان هندەك بێ بەهایە. لەورا ئەم دەلیڤا راڤەكرنا مادی و فیزیۆلۆگی یا ئامیرێ دەماری ناهێلین، ئەڤرۆ بۆ مە وەسا دیارە؛ د رەوشا سالۆخدانا كێمیایێ دا پێرابوونەك سەمبۆلی یە. ل دویڤ ئەڤێ بۆچوونێ، ئەو تاقیكرنا ل ڤان داوییان هاتییە ئەنجامدان ب تاقیكرنەك میناكی دهێتە هژمارتن، تێدا نەخوەشی ل بەر تاقیكرنێ ددانن. ل دەما ئەڤ نەخوەشە ژ ژانا ددانی دنالیت، ل وی دەمی دەرمانی پێ ددەن و دبێژنێ دێ ژانا تە سڤك بیت، لێ بەلێ ئەوێ پێ ددەن تەناكەرەك بدرستی یە، ئانكۆ مۆرفین یان چارەیەكا پێگوهۆركە.
ئەنجام ئەوە، نەخوەش د هەردو رەوشان پێكڤە دا، دیار دكەت، كۆ ژان ل سەر وی سڤك بوویە. بەلێ ما چارەیا پێگوهۆرك براستی ژان كێمكرییە؟ ژ بۆ زانینا وێ چەندێ، پشتی هینگێ كەرستەكی نە تەناكەر ب نەخوەشی ددەن، ئەو ژی نالۆكسینە، وی ساخلەتین تێركرنێ ژ بۆ ئەوێن ئەندۆمۆرفینی وەردگرن هەیە، (و ل داویێ مورفینی وەكی ئەو مینا هەڤن.) د هەردو كاودانان دا ژان دوبارە سەر ژ نوی خویا دبت، لەورا ئەڤ ئەنجامێن دی خوە د سەپینن: د رەوشا نەخوەشی كەرستێ بێئالی خواری دا، ئانكۆ د چارەسەرییا شوونگر دا، هزر دكەت وی تەناكەر خواری یە، د وێ رەوشێ دا، گەودێ وی رێژەكا مەزنا ئەندومۆرفینی پەیدا دكەت. چونكۆ مۆرفین ژانێ كێم دكەت، ئەو مینا تەناكەری ئارامیێ پەیدا دكەت.
ئەگەر هات و چارەسەرییا پێگوهۆرك ژی ژانێ كێم بكەت و ئەو بخوە نە تشتەكە، ئەو وێ چەندێ دكەت، ئەو چەڤەنگێ براستی یێ نۆژدارییا راستییە، ئەوا كۆ مۆرفین ئێك ژ ستوونێن وێ یێن بابەتی یە. چونكۆ تەناكەرێ بدرستی ژی هەر چەڤەنگە، بەلێ كارتێكرنەك ب راستی هەیە و وێ باوەربخوەبوونێ پەیدا دكەت، ئەوا چارەسەرییا پێگوهۆرك پەیدا دكەت. كارتێكرنا تەناكەرێ بدرستی وێ هێزێ ب وی ددەت، كۆ ئەو تەناكەرە، ئانكۆ ئەو ژ ئالیێ دەروونی ڤە تەنا دبت.
مایە…
ژێدەر و پەراویز:
(١)ئەم سوپاسیا مامۆستایان ج. أ. بارنیس (J. A. Barnes) و أ. گێلنر (E. Gellner) سیر ئیدموند لێچ (Sir Edmond Leach) دكەین، ل سەر كەرەمكرنا وان، ژ بەری بەلاڤكرنێ تێبینیێن خوە ل سەر ڤی دەقێ نها داین.
(2) – ئەزاندی(Les Azandé)، ئێك ژ مللەتێن ئەفیكی یە و ب زمانێ سۆدانی د ئاڤن، ل دەڤەرا پارڤەبوونا ئاڤێـ ل ناڤبەرا نیلی و كونگۆ ج ناڤ ئاخا پارڤەكری ل ناڤبەرا كۆمارا زائیر و ئەفریكا ناڤین و پاشی سۆدانێ دا دژین. ئیڤان بریچار بیست مەهێن نە ل سەر هەڤ، ل ناڤ خەلكێ ئەزاندی ل ناڤبەرا سالێن 1926-1930ێ ژیایە. ب گۆرەی وان تشێن ل ڤی سەردەمی ل سەر جادۆیی و كاهنی و نۆژداریێ ل نك ئەزاندییا جڤاندین پەرتووكەك ب (ئەنگلیزی) دانایە. د ناڤ 624 بەرپەران دا بو فەرەنسی هاتییە وەرگەراندن:
Sorcellerie, oracles et magie chez les Azandés, Paris, Gallimard, 1972. Michel PANOFF et Michel PERRIN, Dictionnaire de l›ethnologie, Paris, Payot, P.B.P, 1972.
(3) – زێدەكرن: سیستەمەك د قومارێ دایە، پارێ قورمارچی د هەر دۆراندنەكێ دا هێتە زێدەكرن (م).
(4) – شامانی: سیستەمەك جادرگەرییا ئۆلی یە، كەسانێن ژ ئۆلداران یان فێلبلبازان، ئەوێن شانێن وان ڤەشارتی وەلوان دكەن دكارن یێ بەرامبەر ل بن كارتێكرنا خوە دانن و ب خوەڤە گرێدەن یان دەستێ خوە ل وان بدەن (Possession)و ب رێكەكێ دكارن وان د خەیالێ دا ب خوە را ببن ئەسمانی و ب وێ رێكێ جەنگێ یان حەزكرنێ دگەل خوداڤەندان بكەن. (م. ژ ژێدەرێ بەرێ).
