گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. زۆزان صادق سەعید/ مامۆستا ل زانکۆیا دهۆکێ
وەكو زانستەكێ نوی د ڤەکۆلینا دا و د هەبوونا خۆ دا، هێشتا نەگەهشتییە وێ قووناغێ، کو دەستنیشانکرنا وان بابەتان بكەت، یێن ئەڤ زانستە ب خۆڤە دگریت، چونكی وەكو زانست گرێدایی هەمی وان بیاڤانە، ئەوێن ب ژیانا مرۆڤی ڤە گرێدایی، چ ژ لایێ جڤاكی، رەوشنبیری، ساخلەمیێ بیت، دیسان وەكو زانست یێ گیرۆبوویی؛ ژبەر گەلەك زانستێن دیتر، کو بەری وێ هاتینە و د خزمەتا مرۆڤی دا نە، مینا مێژوویێ، جوگرافیایێ. بەلێ ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت، كو هەبوونا ڤی زانستی خزمەتا مرۆڤی نەكرییە، بەروڤاژی ئەڤی زانستی پتر خۆ ب وی لایەنی ڤە گرێدایە، ئەوا راستەوخۆ كاریگەری ل سەر ژیانا مرۆڤی د ناڤ جڤاكی دا كری، ئەو ژی ب ڕێكا دانانا وان یاسایێن ب ناڤێ داب و نەریتێن جڤاكی، كو بوویە ئەگەر سنوور بۆ گەلەك لایێن ژیانا تاكێ جڤاكی دەستنیشانكری، ئەڤ زانستە پتر نێزیكی فولكلۆر و كەلتوورێ هەر جڤاکەكی یە و ئەو نەریتێن ئەو جڤاک بكار دئینن.
وەكو زاراڤەكێ زانستی ل دویماهییا چەرخێ نوزدێ و دەستپێكا چەرخێ بیستێ پەیدابوویە، هندەك بسپۆرا پەیدابوونا وێ زڤراندییە چەرخێ رۆناكبیرییێ ل ئەورۆپا، هندەك ژی دزڤڕیننە پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ.
ئەنتروپولۆژییا ژ لایێ زمانی و زاراڤەیی ڤە:
هەلبەت هەر زاراڤەكێ دهێتە بكارئینان، پێدڤی ب رونكرنا وێ یە، داكو ئەو بابەتێن ب خۆڤە دگریت بهێنە زانین و واتایا وێ بۆ وەرگری ئاشكرا ببیت. ئەڤ ئیدیەمە وەكو پەیڤەكا یۆنانی ژ دو بڕگا پێكدهێت ئەو ژی: ئەنترۆپۆس Anthropos، ئانكو مرۆڤ، پەیڤا لوجوس Logos ئانكو مژار یان زانست یان ڤەکۆلین و هەردو پێكڤە دبیتە (زانستێ مرۆڤان)، ئانكو ئەو زانستە یێ ڤەکۆلینێ ل سەر مرۆڤان دكەت.
ژ لایێ ئیدیەمی (زاراڤەی ڤە): ئەنترۆپۆلۆژییا وەكو پاشماوەك و كەلتوورەكێ هزری، پێناسە و دیتنێن جودا بخۆ ڤە دگریت. ناڤەرۆكا وان هەمی دیتنان، ل سەر وێ چەندێ دراوەستیت، كو زانستێ ئەنترۆپۆلۆژییا ڤەکۆلینكرنە ل دۆر مرۆڤی، وەكو بوونەوەرەكێ ساخ و ب گیان د جڤاكەكی دا دژیت، یێ داپۆشییە ب سیستەم و داب و نەریتێن جڤاكی و ل ژێر پەردا رەوشەنبیرییەكا دەستنیشانكری دا دهێتە نیاسین. دیار دبیت كو سنوورداركرنا مرۆڤی ب وان داب و نەریتان، دەستنیشانركرنا كریار و رەفتارێن مرۆڤییە. بەلێ د ئاراستەیەكا دیتر دا دیار دبیت، كو ئەنترۆپۆلۆژییا ئەو زانستە؛ ئەوێ ڤەکۆلینێ ل سەر ژیانا دەستپێكی یا مرۆڤان دكەت ل گەل ژیانا هەڤچەرخ، پاشی هەوڵ ددەت، پێشبینییا ئایندێ مرۆڤی د وان هەردو دۆخا دا بكەت، پشتی ب پشتبەستنێ ل سەر وێ پێشكەتنا د مێژوویا درێژ یا مرۆڤان دا پەیدابوویی، لەوما زانستێ مرۆڤان (ئەنترۆپۆلۆژییا) وەكو زانستەكێ پێشكەڤتی دهێتە هژمارتن. (محەمەد مەهدی ئەلجەواهری) وەسا ددەتە دیاركرن، كو ئەنترۆپۆلۆژییا دو تیۆرا د ئێك زانست دا كۆم دكەت، ئەو ژی تیۆرا زانستێ بایۆلۆژی و زانستێ جڤاكناسییێ و فۆكسا وان دكەڤیتە سەر ئاریشێن مرۆڤی، وەكو بەشەك ژ وێ جیهانا گیانداری، یا دیتر دكەڤیتە سەر رەفتارێن مرۆڤی، وەكو ئەندامەكێ جڤاكی، لەوما دبینیت؛ ئەو زانستە، ئەوێ گرنگییێ ب زانیارییێن سەرتاسەری و هەمیشەیی یێن مرۆڤی ددەت، ل گەل گرنگیدان ب بهایێ مرۆڤی مینا: بهایێن ئیستاتیكی، ئایینی، ئاكاری (رەوشتی)، ئابووری، جڤاكی، رەوشنبیری.
ئەڤ زانستە د چارچووڤی فەلسەفی دا، وەكو زانستێ وەسفكرنا مرۆڤی و لێگەریان ل ماهییەتا زانستێ مرۆڤخوازییێ دهێت. كەواتە دیار دبیت؛ كو ئەنترۆپۆلۆژییا زانستێ ڤەخواندنا كریار و رەفتارێن مرۆڤایە، ئانكو ڤەکۆلینكرن ل سەر مرۆڤان ژ لایێ سروشت، جڤاك، شارستانیەتێ دكەت. هەروەسا ئەو زانستە ئەوا ب گەلەك كاران و ب رەفتارەكا دەستنیشانكری ڕادبیت، لەوما دشێت ڤەکۆلینێ ل سەر ژیانا (دەستپێكی و نوی و هەڤچەرخا) مرۆڤی بكەت، ل گەل پێشبینییا ئایندەی، ئەو ژی ب رێكا پشتبەستنێ ل سەر پێشكەفتنێن درێژ یێن مێژوویا مرۆڤی.
هەر چەند جوداهییا پێناسە و دیتن هەبن. ئەڤ دیتنە خویا دكەت، كو ئەنترۆپۆلۆژییا ڤەکۆلینكرنەكا (بیو رەوشەنبیری) یا ب بەراودكارییە، بزاڤێ دکەت وێ پەیوەندییا د ناڤبەرا بیولوژییا وەرگرتی (الموروثة) یا مرۆڤى و ئەو تشتێ ب فێربوون و گەشەكرنێ د ناڤ جڤاكی دا وەردگریت ب خۆ ڤە دگریت، ب ڤێ چەندێ ئەنترۆپۆلۆژییا بابەتێن جودا وەردگریت، وەكی: فولكلۆر، ژ وان بابەتانە، ئەوێن د ڤی چارچووڤەی دا هاتی جێگیركرن، نەخاسمە هەردو تەوەرێن ڤی زانستی یێن جڤاكی و رەوشەنبیری ل گەل تەوەرێ بهایێن مرۆڤایەتیێ.
پێشكەتنا مێژوویی یا ئەنترۆپۆلۆژییایێ و پەیوەندیێن وێ یێن بابەتی:
هەر زانستەكی رەهەندێن خۆ یێن مێژوویی و جوگرافی هەنە، ئەنترۆپۆلۆژییا وەكو زانست ژ لایێ پەیدابوونا خۆ یا مێژوویی ب رێكا ڤان خالان دیار دبیت:
1- د چەرخێ (17) دا، زاراڤێ ئەنترۆپۆلۆژییا بەرامبەر زاراڤێ (الكسمولوجیا) بكاردهات، كو ب زانستێ (گەردوونی) دهێتە نیاسین. دیسان بەرامبەر زاراڤێ (پیولوجیا) كو زانستێ (ئیلاهیات)(1) دهاتە نیاسین. هەلبەت ئەڤ هەردو زاراڤە ئەگەر ل سەر بوارێ فلوكلۆری بهێنە پراكتیك كرن، دێ د چارچووڤێ ئەفسانە و چیرۆكێن خورافی دا زڤریت. هەروەسا بیروباوەرێن مرۆڤان ب هەبوونا خوداوەندێن زۆر چ ئەو خوداوەند یێن باش یان خراببن.
2- ل دوماهیا چەرخێ (19) گرنگییا ئەنترۆپۆلۆژییایێ كەتە سەر ڤەکۆلینكرنێ ل سەر توخمێن مرۆڤان و ڕڤێشتێن وان، بۆ نموونە ڤەکۆلینكرن ل سەر بنیات و بنەما و ڕڤێشتێن كوردا و دیرۆكا وان یا كەڤن و نوی و بهایێن مرۆڤی و ئەو داب و نەریتێن ئەو بكار دئینن، چونكی د میانا ڤێ چەندێ دا دێ هێتە زانین، كانێ مللەتێ كورد ب چ شێوە كەلتوورێ خۆ یێ مللی چێكرییە و ب چ شێوە بزاڤکرییە بپارێزیت، (ستران و چیرۆك؛ بۆ پاراستنا كەلتوورێ كوردا باشترین ڕێك بوو). ئەڤ شێوێ ڤەکۆلینێ و گرێدانا رەوشت و تیتالێن مللەتەكی و مێژوویا ڕڤێشتەیا وی مللەتی دزڤڕیتە سەر دەستێ هەردو زانایێن فەرەنسی (برۆكا)(2) و زانایێ ئەنترۆبۆلۆژییێ (كاتروفاج)(3).
3- د چەرخێ نۆکە دا ئەنترۆپۆلۆژییا ژ لایێ كەلتووری و بها و پێگەهێ وێڤە، ب هزر، توخم، ڕڤێشتێن مرۆڤی ڤە گرێدایە، بەرنیاسترین كەس كو نوێنەراتییا ڤی تەوەری دكەت، رەخنەگر و ڤەکۆلەرێ فەرەنسی (كلود لێڤی شتراوس)ە(4)، دیتنا (لیفی شتراوس) د بیاڤی زانینا سەرتاسەری و هەمیشەیی یا مرۆڤی دا دەردكەڤیت و پەیوەندییا وێ چەندێ ب مێژوو و ئەو ژینگەها جوگرافی یا تێدا ژیایی ڤەیە.
مێژوویا پەیدابوونا ئەنترۆپۆلۆژییایێ:
دیارە هەر زانستەكی مێژوو و جهێ پەیدابوونا خۆ هەیە، زانایێن ڤی بواری رێككەفتینە، كو ئێكەم پێنگاڤ د وێ گەشتێ دا دەستپێكربوو، دەمێ مسرییێن كەڤن ل سالا 1493ێ بەری زایینی رابووین و چوینە وەڵاتێ (صومالێ)، كو د كەڤن دا دگۆتنێ (بلاد بونت) ب مەرەما لێكگوهۆڕینا بازرگانیێ، كو ب كەڤنترین گەشت (رحلة) دهێتە نیاسین ژ بۆ نیاسینا مللەتان، ئەڤ گەشتە یا ژ (5 پێنج) کەشتییان پێك هاتیبوو، هەر کەشتییەكێ (31) كەس تێدابوون، ئارمانجا ڤێ یەكێ ژی فرۆتنا وان كەرستە و كەل و پەلێن بهاگران بوو، كو پێك هاتیبوون ژ كەرستێن دیرۆكی و كەلەپووری و كەلتووری یێن وەلاتێ مسرێ، ب ڤی ڕەنگی شێوێ پێكڤەگرێدان د ناڤبەرا وان وەڵاتان دا پەیدابوو، رەوشەنبیری پێك هاتنە گوهۆڕین. رێرەوا مێژوویێ یا ئەنترۆپۆلۆژییا تێدا بۆری:
1- پەیدابوونا ئەنترۆپۆلۆژییایێ ل دەف گریكا (یۆنانییێن كەڤن):
دیرۆكنڤێسێ یۆنانی (هیرودۆتس) ئەوێ ل چەرخێ (5 ب. ز) ژییایی؛ كەسەك بوو حەز ژ گەشتا دكر و ب وێ رێكێ شیا بۆ ئێكەم جار، وێنەیێ وان هەمی مللەتێن لێ گەریایی و داب و نەریت و كەلتوورێ وان بنڤێسیت و دیاركر، كو جوداهیێن جودا یێ د ناڤبەرا كەلتوور و داب و نەریتێن مللەتان دا هەی. لەوما ب ئێكەم كەس بۆ كۆمكرنا زانیارییێن هویر ل سەر (50 وەڵاتێن نە ئەورۆپی) دهێتە هژمارتن، كو وەسفا ساخلەت و رەوشت و تیتال و شێوازێ ژیانێ و دەستهەلاتا جڤاكی یێن وان وەڵاتان كرییە.
2- ئەنترۆپۆلۆژییا ل دەف رۆمانیا:
چەرخێ ئیمبراتورییەتا رۆمانی بۆ ماوێ (6 سەدەیا) مابوو، د وی ماوەیی دا دویڤچوونا وان هەمی هزر و بیر و بابەتان كربوو، ئەوێن گرێدای ئاڤاكرنا جڤاكێن مرۆڤایەتی و سروشت و شرۆڤەكرنا وان و دەستنیشانكرنا خالێن ژێكجودا و وەكهەڤ د ناڤبەرا تیتالێن وان جڤاكان دا. یا ژ هەمی بابەتان گرنگتر وان بۆ ڤەکۆلینێن خۆ نموونێن کەتوارێ ژیانێ، ئەوێن ب چاڤ دهاتن دیتن؛ وەرگرتن نەخاسمە ئەو نەریتێن چاك، ئەوێن كارتێكرن ل سەر شێوازێ هەبوونا جڤاكێ ڤەكری، یان جڤاكێ گرتی كری.
(كاروس لوكریتۆس) د هۆزانێن خۆ دا بەرچاڤكرنا هندەك هزرێن جڤاكی یێن نوی كرییە، كو د (6 دەروازا) دا بەرچاڤ كرینە، ژ وان ژی ئەو تیۆرێن ل سەر (ماددە) و لڤینا (الاجرام السماویة) و شێوێ وان و پێكهاتەیا گەردوون و جیهانێ، دەروازا شەشێ بۆ بەرچاڤكرنا پێشكەفتن و گەشەكرنا مرۆڤی و جڤاكێ وی هاتبوو تەرخانكرن.
3- ئەنترۆپۆلۆژییا ل چەرخێ ناڤەراست:
ئەڤ چەرخە ژ چەرخێ (4) تاكو چەرخێ (14) یێ زایینی دەسپێكرییە و ب ناڤێ چەرخێن ناڤین هاتییە ناڤكرن، چونكی یا گرێدایى بوو ب هەڕفاندنا شارستانییەتا ئەورۆپی ڤە. دیسان چەرخەك بوو د ناڤبەرا دو سەردەمان دا بوو: سەردەمێ پێشكەفتنا فەلسەفا ئەورۆپا یا كەڤن (یۆنانی و ڕۆمانی) و دەستپێكرنا سەردەمێ رێنیسانسا ئەورۆپی (چەرخێ رۆشنگەری)(5). گوهۆڕین بەر ب بیاڤێن نوی و ئاشكراكرنا جڤاك و شارستانی یێن نوی و ئاشنابوون ل سەر تیتال و كەلتوورێن هزری و نەریتی یێن گەلەك مللەتان دچیت.
4- چەرخێ ناڤین ل دەف عەرەبا:
هەر ژ چەرخێ (7 زایینی) تاكو چەرخێ (14) ڤەدگریت. د ڤی ماوەیی دا ئیسلام بەرەف بەربەلاڤبوونێ دچوو، هێدی هێدی سیمایێن شارستانییەتا خۆ بەرچاڤ دکرن. ئەڤ شارستانییەتە ژی بابەتێن: ئەدەب، ئاكار، فەلسەفە، لوژیك ب خۆ ڤە دگرتن و ڤان بواران كاریگەرییا خۆ ل سەر شێوازێ ژیان و گوهۆڕینا دابونەریتان كرییە.
پشتی ڤەكرنێن ئیسلامی، گرنگیدان ب ڤەکۆلینكرن ل سەر بارودۆخێن ژیانێ یا وان وەڵاتان دەستپێكر، چەندین فەرهەنگ و ئینسكلۆپیدیایێن تایبەت ب دانە نیاسینا مللەتێن وان و شێوازێ ژیانا وان دانە دیاركرن، مینا (بیرونی/ 362-440 مشەختی)(6) پەرتووکەك ب ناڤێ (تحقیق ما للهند من مقولة في العقل او مرذولة) دانایە، كو تێدا پەسنا جڤاكێ هندی دكەت، هەر ژ رەوشت و تیتال و داب و نەریت و كەلتوور و سیستەمێن ئایینی و پەرستنێن ئۆلی و جڤاكی و هەڤبەركرنا وان ل گەل یێن یۆنانی و عەرەب و فارسان.
هەروەسا گەشتێن (ابن بطوطة(7) و پەرتووکێن وی، هەلگرێن ساخلەتێن ئەنترۆپۆلۆژی بووینە، گرنگی ب خەلكی و ژیانا وان یا ڕۆژانە و كەلتوورێن مللەتان دایە، هەروەسا پەرتووکێن (ابن خلدون)ی، كو كارتێكرنا خۆ ل سەر گوهۆڕینا هاوكێشەیا ڤەکۆلینێن جڤاكی كرییە. د پەرتووکا خۆ، ئەوا ب ناڤێ (مقدمة ابن خلدون)، ئەوا بوویە ژێدەرێ سەرەكی بۆ زانیارییا و ڤەکۆلەرێن ئەنترۆپۆلۆژی، دا دیاركرییە، كو پەیوەندییا د ناڤبەرا ژینگەها جوگرافی و دیاردێن جڤاكی دا هەین و ئەڤ چەندە دناڤبەرا ژێكجوداییا د ناڤبەرا مرۆڤان هەر ژ جوداهییا ڕەنگ و ساخلەتێن وان یێن لەشی و دەروونی و ڕڤێشتێن ژ دایكبوونێ بەر ب ژینگەها جوگرافی؛ ئەوا ڕۆلەكێ سەرەكی د دەستنیشانكرنا ئاستێ شارستانییەتا جڤاكی دا دگێڕیت. ژ بلى بەرچاڤكرنا هندەك ژ وان بابەتێن گرێدایی ئاڤاكرن و شارستانییەتا ئاڤاهییا و كارتێكرنا وان ل سەر گوهۆڕینا كەلتوور و داب و نەریتێن وان. (ابن خلدون)(8) ژ بۆ دانانا شەنگستێن میتۆدی ژ بۆ ڤەکۆلینكرنێ ل سەر جڤاكان، ژ دانەرێن ئێكێ بوویە، لەوما ب دانەرێ سەرەكی یێ زانستێ ئەنترۆپۆلۆژی دهێتە هژمارتن.
ئاراستە و شەپۆلێن ئەنترۆپۆلۆژییایێ:
ئەو ئاراستەیێن سەرەكی یێن ئەنترۆپۆلۆژییایێ ب خۆڤە دگرن؛ ئەڤەنە:
1- ئەنترۆپۆلۆژییا پراكتیكی: ڤەکۆلینكرن ل سەر جڤاكی یە، پاشی سەپاندنا وان ئەنجاما ل سەر وان ب شێوەیەكێ نموونەیی چ ل سەر ئاستێ رەوشەنبیرییا خەلكی، یان داب و نەریتێن وان.
2- ئەنترۆپۆلۆژییا رەوشەنبیری: گرنگییێ ب ئاستێ رەوشەنبیری یێ جڤاكی ددەت، ئەو داب و نەریتێن بكاردهێن، دناڤبەرا تێكستێن ئەدەبی دا ب بەرچاڤ دكەڤن، وەكی چیڕۆك و چیڤانۆكێن مللی، ئەو سەرهاتی و سەرەڕۆیێن ئەفسانەیى و نەباوەرپێکرى، نەریتێن ئایینی، سیستەمێ چینایەتی و دابەشكرنا جڤاكی ل سەر تەخێن دەولەمەند و هەژار و جوتیاران. هەر دیسان (دناڤبەرا فولكلۆری دا ب شێوەكێ بەرچاڤ ئەڤ بابەتە دهێنە دیتن، چ وەكو چیڕۆك یان وەكو ستران و هەبوونا چینایەتییێ د ناڤ مللەتێ كورد دا ڕەهندەكێ كەڤنە، چونكی هەبوونا دەرەبەگایەتییێ و كوچكێن میر و ئاغایان، باشترین پیشە بوو، كو ئەدەبێ فولكلۆری یێ كوردی تێدا بهێتە بەرچاڤكرن و گۆتن).
3- بابەتێن ئەنترۆپۆلۆژی یێن گرێدایی هۆنەری یان (ئەرکیۆلۆژی): ئەڤە ژی گرێدایی وان پەیكەر و ئامیرێن كەلتووری نە، ئەوێن هەر مللەتەكی هەین، د ڤی سەردەمی دا ب شینوارێن مللەتان دهێنە نیاسین، مینا تابیلمێنتا و ئامانێن كەڤن و جهێن شینواری و ئەو پەیكەرێن ب دەست هاتین چێكرن و بابكێن كەڤن ل پشت خۆ هێلاین. نۆکە بووینە سیمبۆل و هێمایێ كەڤناتی و شارستانییەتا مللی و نەتەوەیی.
4- بابەتێن جڤاكی: هەڤواتایا بابەتێن رەوشەنبیری یە، بەلێ د ڤی تەوەری دا؛ پتر سانسور ل سەر شێوازی پراكتیكرنا وان داب و نەریتا هەیە، ئەوێن وی جڤاكی بۆ خۆ چێكرین، چ ژ سانسورا هزرێن ئایینی یان سەپاندنا هێزا زەلام سالارییێ و دەستهەلات د دەست خۆ دا گرتین. ئەڤ چەندە د ناڤ جڤاكی كوردی دا دهێتە دیتن.
5- بابەتێن ئابووری: وان بابەتان ب خۆڤە دگریت؛ ئەوێن د بیاڤێ پێشئێخستنا ئابووری دا بكاردهێن نەخاسمە ژ بۆ زێدەكرنا بەرهەمێ ناڤخۆیی، د ناڤ فولكلۆرێ هەر مللەتەكی دا، بابەتێن چاندنێ و جوتیارییێ شێوازێن خۆ هەنە و دناڤبەرا كاركرنێ دا هندەك ستران و لاڤژە ، وەک گرۆڤە ب وی جۆرێ چاندنێ، یان وی بەرهەمی دهێنە گۆتن.
6- بابەتێن ئەنترۆپۆلوژییا بایۆلۆژی: ئەڤ جۆرە بابەتە؛ گرنگیێ ب ڕڤێشت و بنەمایێن رەسەنێن مرۆڤی ددەت، كانێ هەر نەتەوەیەك ژ چ ڕەگەزە، چونكی سروشت و ژینگەها ژیانێ یا پەیدابوونا وان نەتەوەیان دەستنیشانا شێوازێ ژیانێ بۆ دكەت و د هەمان دەم دا شێوازێ رەفتار و كەلتوور و داب و نەریتان ژی، بۆ دەستنیشان دكەت. چونكی ڕۆلێ بۆماوەیی (وراثة) د گوهۆڕینا رەفتار و كریارین وان د ژیانێ دا دیار دكەت.
7- ئەنترۆپۆلۆژییا تەندروستی و نوژداری: گرنگییێ ب بهایێن عەقلی و هزری و پەیوەندیا وێ ل گەل داهێنان و گونجاندن دل گەل کەتوارى ددەت. بۆ نموونە هەبوونا (نوژداریا مللی)، كو شەهرەزایی پێدڤێت، چونكی سەرەدەرییا وان ل گەل گیانێ مرۆڤی یە.
8- ئەنترۆپۆلۆژییا یاسایی: هەلبەت یاسا ژ چێكرنا مرۆڤایە و د شیاندایە ل دویڤ گونجاندنێ ل گەل بارودۆخێن سەردەمی بهێت گوهۆڕین. ئەڤجا هەبوونا یاسایێن دانایی ب تایبەت د جڤاكێن گرتی دا، وەكی سەپاندنا داب و نەریتان و یاسایێن جڤاكییە.
9- ئەنترۆپۆلۆژییا سیاسی: گرنگییێ ب شێوێن دەستهەلاتدارییا رێڤەبرنا سیاسی د ناڤ هەر وەڵات و جڤاكەكی دا دكەت، چ ئەڤ دەستهەلاتە یا بنەمالا یان یا عەشیرەتا یان دەستهەلاتا ئایینی یان ژی دەزگەهێن ئابووری بیت. جڤاكێ كوردی ژی جڤاكەكە؛ ئەڤ هەمی شێوە دەستهەلاتە تێدا دهێنە دیتن و كارتێكرن ل سەر پێشكەفتنا جڤاكی كرییە، چونكی هەمی د چارچووڤێ داب و نەریتان دا كۆم كرینە.
10- ئەنترۆپۆلۆژییا شارستانی: گرنگییێ ب بهایێن شارستانی و پەیوەندییا د ناڤبەرا وان تشتێن ل باژێرا هەین و ئەوێن ل گوندا و شێوازێ ژیانێ د ناڤبەرا هەردو جهان دا ددەت، كەواتە ئەو تشتێن كەلەپووری، ئەوێن ل گوندا بكار دهاتن ل باژێرا بكار نەدهاتن، ئەو كەرەستە بەشەكێ گرنگێ ژ مێژوویا مللەت و جڤاكی نە.
پەراویز:
1- ئیلاهیات: هەمی ئەو بابەتن، ئەوێن گرێدایی هەبوونا خودێ و هەولدانا زانا و ئەو كەسێن بێ باوەر ب بەڵگاندنا هەبوونا خودێ، ب ڤی شێوەیی هەڤڕكی د ناڤبەرا مرۆڤێن دیندار و مرۆڤێن بێ باوەر دا دروست بوویە و یا بەردەوامە. زێدەباری هەبوونا خوداوەندا ژ بۆ مەرەما پەڕستنێ، چ وەكو د ئەفسانا دا هاتییە گۆتن یان ئەو مللەتێن كەڤن یێن بەری هەر سێ ئایینان و هنارتنا پێغەمبەران، كو هەر مللەتەكی خوداوەندەك هەبوویە.
2- پۆل برۆكا: زانایەكێ فەرەنسی یە، د بنیات دا نوژدارە ب بسپۆریا مێشكی و نشتەگەرییێ. هەروەسا ب ڕێكا بسپورییا خۆ، شیایە ب ڕێكا زانستی؛ سەنتەرێ وان گوهۆڕینا دەستنیشان بكەت ئەوێن مرۆڤ بڕیارێ ل سەر ددەت و وان گرێبدەت ب زانستێ ئەنترۆپۆلۆژییایێ، وەكو بەشەكێ پێكڤە گرێدایی. داهێنەرێ سەنتەرێ ئاخفتنێ د مێشكی دا ل دەف مرۆڤی. برۆکا ئێك ژ وان زانایایە ئەوێن لیستا (72) كەسی كو ناڤێن وان و داهێنانێن وان ل بورجێ ئیڤل هاتینە هەلاویستن، وەكو مێژوو بۆ فەرەنسا.
3- کاتروفاخ: ب زانا و ڕاگرێ قوتابخانا فیزیكی یا فەرەنسی (ئەنترۆپۆلۆژییا فەرەنسی) دهێتە هژمارتن ل ساڵێن 1810-1892ێ ژیایە.
4- کلود لیفی شتراوس: زانایەكێ فەرەنسی یە ل ساڵا 1908ێ بەلجیكا ژ دایك بوویە و ل 2009ێ ل فەرەنسا، ب زانایەكێ جڤاكناسی و ئەنترۆپۆلۆژی دهێتە نیاسین، ئێك ژ پشتەڤانێن بۆنیاتگەرییا نوی بوویە. پتر د بیاڤێ رەخنا بۆنیاتگەری دا دهێتە نیاسین. دیار دكەت كو ڕۆلێ مێشكی ب شێوەیەكێ زانستی د دانانا دیاردێن جڤاكی دا بەرچاڤە، چونكی وەكو روودانەكێ د شیان دایە بهێتە شرۆڤەكرن و دیاركرنا یەكەیێن ستراكچەری بهێنە دەستنیشانكرن.
5- رێنیسانس: وەكو بزاڤەكا رەوشەنبیری ژ چەرخێ (14) تاكو (17) دەستپێكرییە، د ناڤبەرا ساڵێن (1300-1600)ێ دایە، هندەك دەستپێكا وێ دزڤڕینە دویماهییا چەرخێ 14ێ، ئانكو دویماهییا چەرخێ ناڤین ل ئیتالیا و دویڤ دا بەلاڤەی وەلاتێن دی یێن ئەورۆپی بوو. ئەڤ چەرخە وەكو چەرخێ گوهۆڕینێ بوو، بۆ هەمی بوارێن ئەدەبی، چونكی بەری رێنیسانسێ دەستهەلاتا كەنیسێ رێنمایێن توند ل سەر نڤیسەر و هۆنەرمەندا و زانایان دانابوون، ژ وان ژی بكارئینانا زمانێ لاتینی و نەدەركەتن ژ رێنمایێن ئایینی یێن كەنیسێ و…، بەلێ پشتی شكاندنا وان یاسایا، كو ژ (دانتی) دەست پێ دكەت، وەكو ئێكەم پێنگاف گوهۆڕین كەتنە هەمی بیاڤن.
6- بیرۆنی: ئەبو ریحانە بن محمد ئەلبیرونی، فەیلەسوف و زانایەكێ موسلمانە د بوارێن فەلەك، جوگرافیا، ماتماتیك، مێژوو، دەرمانسازی و وەرگێڕیێ دا، چونكی پتر ژ زمانەكێ دزانی؛ لەوما ب مەزنترین بیرمەند د كەلتور و رەوشەنبیرییا ئیسلامی دا دهاتە هژمارتن، ل ساڵێن (973)ێ ل ئوزبەكستان ژ دایك بوویە و (1050)ێ ل ئەفغانستانێ وەغەر كرییە. بیرۆنی ئێكەم كەس بوو دیاركری، كو عەرد ل دۆر سەنتەرێ (محور) خۆ دزڤڕیت. بیرۆنی ل گەلەك وەڵاتان گەریایە، تاكو چوویە باشوورێ ئاسیا و ل وێرێ ڤەکۆلین ل سەر كەلتوورێ هندییا كر، ئەو پەرتووک ل سەر نڤیسی و بوو ئاشكراكەرێ هند و هندوسییا، لەوما ب ناسناڤێ دانەرێ هندییا دهێت نیاسین و چەندین پەرتووک ل دۆر داب و نەریتێن وان دانان.
7- ئبن بەتۆتە: محەمەد عەبدوڵڵاهێ محەمەد ئەللەواتی، ل 1304ێ ل تەنجە ل وەڵاتێ مەغرب ژ دایك بوویە، ل ساڵا 1377ێ ل مەراكش وەغەر كرییە. زانایەكێ موسلمان بوو، ئێكەم كەس بوو گەشت ل دۆر جیهانی كری، لەوما ب ڤی ناسناڤی هاتە نیاسین. درێژترین گەشتا وی (28 ساڵان) ڤەكێشا بوو.
8- ئبن خەلدون: عەبدولرەحمان کوڕێ محەمەد کوڕێ خەلدون ئەبو زەید وەلی ئەلدین ئەلحەزرەمی ئەلئشبیلی یە، ل ساڵا 1332ێ ل تونس ژ دایك بوویە، ل 1406ێ ل قاهیرە وەغەر كرییە. ئێك ژ مەزنترین زانایان دهێتە هژمارتن و د هەمی بیاڤێن زانستی دا داهێنان هەنە. مەزنترین داهێنانا وی پەرتووکا وی (مقدمة ابن خلدون) ئەوا گرێدایی زانستێن جڤاكناسییێ، ئەو زاراڤێ (العمران البشری) ئاڤاكرنا مرۆڤان وی دانایە سەر ڤی زانستی.
ژێدەر:
- محمد الجوهري، علیاء شكري، مقدمة في دراسة الانثروبولوجیا، القاهرة، 2007.
- مدخل الی علم الانسان (الانثروبولوجیا)، اتحاد كتاب العرب، دمشق، 2004.
- بیرتيی ج بیلتو، دراسة الانثروبولوجیا (المفهوم والتاریخ)، ت: كاظم سعدالدین، سلسلة عالم الحكمة، بغداد، 2010.
5- مصطفی تیلوین، مدخل عام فی الانثروبولوجیا، منشورات الاختلاف، دار الفارابی، بیروت، 2011.
