كلاسیكه‌ك ژ رۆمانا كوردی: دێ و دێماری.. خاندنەك ژ بۆ رۆمانا دێ و دێماری، یا عەگیدێ خودۆ

فەرەج كوێستانی – باتمان  باكوورێ كوردستانێ

ئیرۆ رۆژ بارا بێتر ئا لێكۆله‌رێن كورد ئێن قادا “ئە‌ده‌بییاتا كلاسیك،” ل وان به‌رهه‌مان ڤه‌دگه‌رینن، كو ب شكلێ نەزمێ هاتنه‌ نڤیساندن، قافیه‌ د وان ده‌ هه‌به‌، به‌رهه‌مدارێن وان ئەو كه‌س بن، كو په‌روه‌رده‌یه‌كه‌ مه‌دره‌سه‌یه‌ دیتبن و ئەو مه‌دره‌سه‌ ژی یێن وێ سه‌رده‌مێ بن، كو میرگەھێن كوردان خوه‌دی ده‌ستهلات بوون ل كوردستانێ.

بەلێ؛ ئەڤ بناڤكرن دكه،‌ كو حاجی قادرێ كۆیی و یێن دن، كو دیسا ب نه‌زما ترادیسیۆنه‌ل به‌رهه‌م دانه‌، به‌لكو د به‌رهه‌مێن خوه‌ ده‌ گۆتار و شێوەیێ‌ مۆده‌رنیست ب كار ئانینه‌، ل ده‌رڤه‌یی ڤێ قادێ بمینن. دیارە، كو بناڤكرنا «ئە‌ده‌بیاتا كلاسیك،» ئا ل ناڤ خه‌باتێن كوردناسیێ، هه‌ولدانه‌كە ژ بۆ به‌رسڤدانا پێدڤیێن ئیرۆ. ژ خوه‌، چاخێ، كو مرۆڤ ب رۆمانا كوردیڕه‌ ته‌مه‌نكورتیا په‌خشانا كوردی تینه‌ به‌ر چاڤێن خوه‌، ئەڤ هه‌ول تێ فێمكرن. بەلێ هه‌كه‌ سبه‌رۆژێ سازیه‌كه‌ په‌روه‌رده‌یا نه‌ته‌وه‌یی خوه‌ندنا 100 رۆمانێن كوردی ل مامۆسته‌ و خوه‌نده‌كارێن قۆناغا ئامادەیی فه‌ڕز بكه‌، ھینگێ دبه‌، كو ئیجار ئەم ژ بۆ وان رۆمانان تێگها «كلاسیك،» ب كار بینن، و یاكو ئیرۆ تێ بكارانین ژی ژ بیرا مه‌ بچە!

لۆما ژی؛ ژ به‌ر ڤێ ته‌مه‌نكورتییا رۆمانا كوردی،  ب دیتنا من؛ «دێ و دێماری،» یا  عەگیدێ خودۆ  دێ یه‌ك ژ وان كلاسیكان به‌، كو ل گه‌ل قه‌باره‌یا خوه‌ یا 112 رووپه‌لی، هه‌ق دكه‌، كو مرۆڤ وێ گه‌له‌ك جاران ڤه‌خوینه‌. هه‌ر چه‌ندی تیپگۆھەر و وه‌شانگه‌رێ چاپا ئەلفابه‌یا لاتینی ب هه‌ولا خوە‌ یا ستانداردیزاسیۆنا بێحەد مداخه‌له‌یه‌كه‌ مه‌زن ل ده‌ڤۆكا ڤێ به‌رهه‌مێ كربه‌ ژی، لێ بەلێ ئەڤ یه‌ك ل نرخێ وێ ناشكینە.

 ده‌ما رۆمانێ، ژ زڤستانا 1942یێ ده‌ستپێدكه‌ و ل ساڵا 1961ێ ب داوی دبه‌. ب ده‌ڤێ كه‌سێ یه‌كه‌م  «ئەز/من» تێ ڤه‌گێران، ژ به‌ر هزرا خوه‌ یا «ریالیزما سۆسیالیست،» به‌رێ ھنەكێ بوویه‌ران هه‌ر ب پێش ڤه‌یه‌، هه‌ر چه‌ندی د ناڤڕه‌ تراجید‌یا سالێن شه‌ر تێ ب بیرانین ژی، ئەڤ یه‌ك نه‌ ب ته‌كنیكا فلاشباكێ پێك تێ. بارا پێتر مه‌كانێن وێ؛ گوندێ مێرگه‌سۆر و یێ چیمه‌نێ یه،‌ كو گوندێ‌ كوردانە ل هه‌رێما چیایێن ئە‌له‌گه‌زێ. وه‌كی دن، وه‌كی مه‌كانه‌كی ئالیكار، به‌هسا باژارێ لووسكه‌یێ یێ ئوكراینایێ ژی تێته‌ كرن، كو مێرێن هه‌ردو له‌هه‌نگێن پێشی، كارێ یا كورد و ئە‌ڤدۆكیا ئالێكسێڤیا دۆبرینینا رۆس لێ تێنە كوشتن. ناڤێ مێرێ كارێ؛ جه‌مال و یێ ئە‌ڤدۆكیایێ ژی نیكۆلایە. فۆكەسا رۆمانێ هه‌ر ل سه‌ر وێ یه‌كێ یه،‌ كو هه‌ڤپاریا قه‌ده‌را ژنه‌كه‌ كورد و یه‌كه‌ رۆس نیشان بده‌. ل دەستپێكێ هه‌ر دو ژن وه‌كه‌ كاراكته‌ر خویایترن، كو نفشێ ئەول ئێ رۆمانێ پێك تینن؛ لێ پشتی، كو شاشا ئان ژی ب ناڤێ خوه‌ یێ نه‌پچووككری «ئەله‌كساندەر،» كو دیا كارێ، په‌ریشان وه‌كه‌ «ئیسكۆ» ل كوردی توونه‌– و سیسێیا عە‌فۆ ل وان دگهێن، ده‌نگێ وان ل سه‌ر دكێ نزم دبه‌.

ئا راستی; هه‌ر چه‌ندی ل ئیدەئا‌ل و باوه‌ریا وێ یا «وه‌كهه‌ڤیا گه‌لان،» یا هزرا «ریالیزما سۆسیالیست،» ب گشتی ل ئیدۆلۆژیا «سۆسیالیزمێ،» نه‌یێ ژی رۆسێن ڤێ رۆمانێ ل گۆری كوردێن ئێزدی، بێتر زندی و ئیده‌ئالن. ل سه‌ر مه‌سه‌له‌یێ؛ ته‌ڤی، كو گه‌له‌كی ب دوورە ژ «رەیالیستیا،» رەیا‌لیزما سۆسیالیست– چێدبه،‌ كو ده‌ستپێكا ڤێ رۆمانێ، ئە‌ڤدۆكیایا رۆسێ كراسنادۆری خوه‌ ب گونده‌كی كوردان ڤه‌ بگهینه‌ و ببه‌ مێڤان ته‌ڤی زارۆكێ  خوه‌ یێ ساڤا یا كورین ل سێویخانه‌یا، كو كارێ لێ كارمه‌ندە. پشتی دبه‌ سپێدە، ته‌ڤی ره‌شبه‌له‌كه‌كێ زارۆك خوه‌ ژ كارێ ره‌ دهێله‌. د ره‌شبه‌له‌كا خوه‌ ده‌ دیار دكه،‌ كو ناڤێ زارۆك «شاشا»یه‌ و ژ به‌ر ئارتێشا هیتله‌ر مالباتا وێ هه‌مووچك قڕ كریه‌، ئەوێ بچه‌ تۆلا خوه‌ ژێ هلینه‌، وه‌كی دن ژی لێ زێده‌ دكه،‌ كو «هه‌گه‌ر ڤه‌نه‌گه‌رم بلا شاشا ل ته‌ خوه‌ش هه‌لال به‌.» ژنه‌كه‌ رۆس دگه‌ل، كو ب زارۆیه‌ ژی چێدبه‌ بچه‌ شه‌ر بكه‌، لێ به‌لێ یا كوردێ ئێزدی ژ بێگاڤی زارۆك خوه‌یی دكه‌، مه‌زن دكه‌. داویێ پشتی، كو ئە‌ڤدۆكیا یا رۆس د كاره‌ ڤه‌گه‌ره‌، ئەم دبینن، كو ل ئەنیا شه‌ر یه‌كی ب ناڤێ گێنادی ناس كریه‌ و پێ ره‌ زه‌وجیه‌ و ل مۆسكۆڤێ ژیانه‌كه‌ به‌خته‌وار دژین. هه‌ر چه‌ندی كارێ ژی پشتی ،كو خه‌به‌را مرنا مێرێ وێ جه‌مال دگهیژێ ژ نوو ڤه‌ ب یوسڤێ ئالماستێ ره‌ شوو بكه‌ ژی، وه‌كه‌ ئە‌ڤدۆكیایێ ب به‌خته‌واری ناژی. ژبه‌ركو؛ یوسڤ ب ئەره‌بۆكا خوه‌ یا هه‌سپان كاروبارێن ڤه‌گۆهاستنێ یێن ده‌وله‌تێ دكه‌، هه‌سپێ وی دبه‌هه‌ره‌ (د مریت)، سه‌رۆكێ باژێر یه‌كه‌ نوو ددیێ؛ لێ گه‌له‌كی نه‌ شرینە، ل ده‌فا سینگێ یوسڤ دده‌ و یوسڤ د مره‌. هه‌ما بێژه‌، خوه‌شیكاھی ب كارێ ره‌ 2-3 ساڵان زه‌وجی نامینه‌. پشتی، كو شاشا مه‌زن دبه‌ و دگەھێ، ئەو ژی وه‌كی رۆسێن دن ئایدیا‌لیزه‌ یه‌؛ ب ته‌نێ قسووره‌كه‌ وی هه‌یه،‌ كو «رۆسه‌.» ئە‌ڤ قسوورا وی دبه‌ سه‌ده‌م، كو دێ و باڤێ سیسێ و ئۆتوریتەیا دینی یا ئێزدیان نه‌هێله،‌ كو بھه‌ڤڕه‌ بزه‌وجن. لێ ب دوو ره‌، ب تایبه‌تی ب هه‌ولدانا مامۆستایا وان ئا «ئە‌ده‌بیاتا رۆسی،» ئە‌ڤێلینایێ و مدیرێ سێویخانه‌یێ بادالیان د كارن بزه‌وجن. ب تایبه‌تی ئەڤ هه‌ر دو رۆس ده‌ما، كو ب كوردان ره‌ ددن و دستینن، هه‌ر ب ئاقلداینێ، هاندان و خورتكرنا هسێن كوردان ژ بۆ برێڤه‌ربریا ره‌ژیما سۆڤیه‌تێ ل پێشن. ژ بلی ناڤبۆریان، ڤیكتۆریایا هه‌ڤالا كار یا كارێ ژی مانه‌ندە ب وان ره‌. چاخێ، كو خه‌به‌را كوشتنا جه‌مال دگهیژه‌ كارێ، ل به‌ر دلێ وێ دده‌ و د بیرا وێ ده‌ تینه‌، كو ب ته‌نێ ئەو نه‌ د وی ره‌وشێ ده‌ یه‌، به‌لكو هه‌موو گه‌له‌ن سۆڤیه‌تستانێ قه‌ده‌را وێ دژین.

هه‌یه‌ كو مرۆڤ بێژه‌ ژ بلی سیسێ، هه‌موو كوردێن ڤێ رۆمانێ هه‌و وه‌كه‌ تیپ هه‌نه‌، نه‌ كو له‌هه‌نگ. سیسێ، وی نفشێ كوردان دنمینه‌ یێ كو ب ده‌رفه‌تێن ره‌ژیما سۆڤیه‌تێ پێشكه‌تن ناس كریه‌، داویێ ب خێرا ڤان ده‌رفه‌تان دكاره‌ دێ و باڤێ خوه‌، ئۆتۆریته‌یا دینی یا ئێزدیان قانه‌ع بكه‌ ژ بۆ ب ئاله‌كساندرێ رۆس ره‌ شوو بكه‌ و ته‌ڤی وی بچه‌ ل مۆسكۆڤێ زانینگه‌هێ بخوینه‌. لێ هه‌چی كارێ یه؛ ل گوند، ل سه‌ر كارێ خوه‌ دمینه‌: مێرێ وێ یێ ئەول جه‌مال دمره‌، یێ دویێ یوسڤ دمره‌، دیا وێ په‌ریشان د مره‌ و دیا یۆسڤ ژی د مره‌…

 

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …