گۆڤارا مەتین گۆڤارەکا ڕەوشەنبیری یا گشتی-هەیڤانەیە
د. عزەدین ناسۆ / زانکۆیا دهۆکێ
بەری ئەم ڤێ مژارێ «ستوونا سەرەکی یا دیموکراتیێ» زلال بكن، ئەم دێ پێناسەیەکە نێڤنەتەوی بدن پەیڤا دیموکراتیێ. دیموکراتی وەک تێرم؛ گۆتنەکە گریکی (یۆنانی)یە ب واتەیا «دەستەلاتا گەل» هاتییە ناساندن. سەرپەرشتییا دەولەتێ، پاڵا خوە ددە سەر هێزا گەلی، کو ئەو بەرزترین دەستهەڵاتا حوکمرانیێ یە. هەموو بریارێن سیاسی ب رێکا خوەستەکا زۆرینە یا ئاکنجیێن وەلاتی دهێن ستاندن. دیموکراتی پرنسیپەکە سیاسی یە، کو ل گۆر وێ گەل ب رێکا هلبژارتنێن ئازاد دبیت هەڤپارێ دەستهەڵاتێ. ب واتەیەکە دن؛ دیموکراتی سیستەمەکە حوکرانیێ یە، ئەو نوونەرێن ژ ئالیێ گەل ڤە هاتنە هلبژارتن، دبن خوەدیێن دەستهەلاتێ، ل گۆر «پرنسیپا زۆرینە و کێمینە». ژ ڤێ سیستەمێ رە دبێژن دیموکراتییا پەرلامەنتاری.
دیموکراتییا پەرلامەنتاری ژی، وەک سیستەما سیاسی ژ سێ هێزان پێکهاتییە: ئەنجوومەنا بریاردەر، دەستهەڵاتا کاراندن و ستافێ دادپەروەریێ. ئەڤ هەر سێ دەستەیە، ژ بۆ نەهیشتنا سەرپێچیان و پاراستنا یاسایێ، هەڤدو کۆنترۆل دکن و دەستهەڵاتا دەولەتێ سنووردار دکن.
هندەک ژ پرنسیپێن بنگەهین، ئێن دیموکراتیێ دەربڕینا رایا ئازاد و پاراستنا مافێن مرۆڤی نە.
ئەم نها دشێین بێژین، د جیهانا دیموکراتی دا، هلبژارتنێن گشتی ێێن ئازاد، وەک ستوونا سەرەکی بۆ بکارهانینا دیموکراتیێ دهێن هژمارتن، ژ بەر کو د پرۆسێسا هلبژارتنێ دا، هەر وەلاتییەک دشێت ب شێوەیەکی ئازاد، بێ فشار و بێ ترس، چ وەک بەربژێر و چ وەک دەنگدەر، مافێ خوە یێ دەنگدانێ بکاربهێنت. ئەڤە شێوەیەکی تەندورستە، هەگەر دەولەت یان هەرێم راست دیموکراتی بیت.
رۆژا دەنگدانێ رۆژەکە زۆر گرنگە و بەشدارییا دەنگدەران د پرۆسێسا دەنگدانێ دا، هێژ گرنگترە، ژ بۆ دیارکرنا ئەو کەسێن، کو نوونەرتییا دەنکدەران د پەرلەمانی دا بکن، مافێن وان بپارێزن و خوە ب بجهئانینا داخوازێن وان مژوول بکن.
بێگومان دڤێت ئەو کەسێن کاندیدکری، بۆ هلبژاتنێ، کەسێن نیشتمانپەروەر، راستگۆ، بسپۆر و خودەی شیانێن مەزن بن، چ سەربخۆ یان ئەندامێن پارتییەکە دیموکرات بن. سەبارەت بۆ مە کوردان و هەرێما کوردستانێ، دڤێت ئەو پارتی و رێخستنێن کوردستانی نیشتمانی، دیموکرات، جەفادار، دادپەروەر، خودەی جەماوەرو باوەرپێکری بن.
داکو ئەڤ پرنسیپێن دیموکراتی، یێن ژۆرین بهێن پاراستن و پێگری پێ بهێتکرن، دڤێت شێوەیێ کوالیسیۆن و ئۆپۆزیسیۆن و دورست بهێن بکارهانین. هەگەر نا، پرۆسێسا دیموکراتیێ دورست برێڤە ناچیت و قەیرانێن سیاسی، ئابووری و جڤاکی پەیدا دبن و رەوشا هەرێمێ بگشتی ئالۆز و خەراپتر دبیت.
دڤێت نەهێت ژبیرکرن، کو دەما فیفتی- فیفتی و بازارکرن ل سەر وەرگرتنا پۆستێن وەزاری بێ رەچاڤکرنا ئەنجامێن هلبژارتنێ، هەژمارا کورسیێن پەرلەمانی و پێگری ب پرنسیپا زۆرینە و کێمینە ب سەر ڤە چوویە. شێوازێ راست و دورست ئەوە، کو پارتییا خوەدی رێژەیا پتر ژ دەنگان و هەژمارا کورسیێن پەرلەمانی بووی هەیە، دان و ستاندنێ ب هێزێن دن، ئێن پەرلەمانی ڕا بکەت، داکو کوالیسیۆنەکە زۆرینە پێکبهێنت و حکومەتەکە نوو ئاڤا بکەت. پارتی و هێزێن ل دەرڤەی کوالیسیۆنێ، دشێن پێکڤە یان سەربخوە ببن ئۆپۆزیسیۆن و ب ئەرکێن خوە یێن نیشتمانی، بەرامبەر دەنگدەرێن خوە رابن، ژ حکومەتێ ڕا ببن هاریکار، پێشنیاز و رەخنەیێن ئاڤاکەر پێشکەشی حکومەتێ بکن، چاڤدێرییا داهات وخەرجی یێن هەرێمێ بگشتی، د هەموو وار و سێکتۆران دا بکن و داخوازا زەلالیێ ل سەر پرۆژیەیێن پلانکری و دەمێن قەداندنێن وان بکن و گەنگەشەیەکە ئۆبژەکتیڤ ل سەر وان د پەرلەمانی دا بکن. ب ڤی شێوەیی کار و بارێن حکومەتێ د بن چاڤدێرییا ئۆپۆزیسیۆنێ دا، دێ باشتر و بێ گرژی پێشڤە بچن و کەڤن د خزمەتا وەلاتییان و بەرژەوەندییا هەرێمێ بگشتی دا.
وەک ئەم دزانن، د پرانییا دەولەتێن دیموکرات دا، هەر چار ساڵان جارەکێ هلبژارتنێن ئاسایی یێن پەرلەمانی پێکدهێن و هەر پارتییەک یان هێزەکە سیاسی بزاڤ ددەت، کو پڕانییا دەنگان بستینە و ببت دەستهەڵاتدەر. لێ پارتییا کو بوو ئۆپۆزیسیۆن، بزاڤ ددا، نرخاندنەکێ ل سیاسەت و هەلوەستێن پارتیێ بکەت و هۆکارێن وەرگرتنا کێم دەنگان، د بن چاڤان ڕا دەرباس بکەت. ئەو ب پلان و ستراتێجیەکە نوو، چالاکیێن خوە ددوومینە، چاڤدێرییا کار و بارێن حکومەتێ دکەت، بزاڤ ددەت شاشیێن حکومەتێ دەستنیشان بکەت و وەسا ژ جەماوەری رە بدەت دیارکرن، کو ئەو دێ باشتر چارەسەرییا پرۆبلێمان بکەت، هەکە ئەو ل سەر دەستهەڵاتێ بت. ب ڤی شێوەیی ئەو بالا خەلکێ دکێشیت سەر خوە و خوە ژ بۆ هلبژارتنێن پێشوەخت ئامادە دکەت، داکو دەنگان پتر بستینت وببت خودان دەستهەڵات.
هەگەر پارتی و هێزێن سیاسی، یێن کوردستانێ ژی ل گۆر ڤێ سیاسەتا ژۆرین رەفتارێ بکن، بەرژەوەندییا گشتی تێخن پێشییا بەرژەوەندییا حزبی و ب شێوەیەکێ دۆستانە چاڤدێرییا چالاکیێن حکومەتێ بکن، دێ باندۆرەکە مەزن ل سەر کێمکرنا شێوازێن گەندەلیێ بگشتی و ل سەر گەشاتییا سێکتۆرێن ئابووری، چاندنی، ساخلەمی، بازرگانی و یێن دن بتایبەتی پەیدا ببت.
لێ بەلێ زۆر مخابن، ئەو پارتی و هێزێن سیاسی، کو ل گەل پارتی دیموکراتی کوردستان دەرباسی کوالیسیۆنێ دبن، ئەو خوە ب شێوەیەکی جدی د دەمێن سەرکەفتن و قەیرانێن حکومەتێ دە هەڤپار نابینن. جارنا ژی ئەو دبن ئاستەنگ ل پێشییا کارێ حکومەتێ، نەمازە د پێوەندیێن حکومەتا هەرێمێ دە ل گەل حکومەتا فێدرال ل بەغدادێ، سەبارەت ب هندەک مادەیێن دەستووری و پرسێن دارایی ێێن هەرێمێ.
بەشەکی دن، یێ گرنگ ژ ستوونا سەرەکی یا دیموکراتیێ، ئەرکێن ئۆپۆزیسیۆنەکە نیشتمانی یا راستەقینن د پەرلەمانی دە. ئەم دشێن وان ئەرکان ب شێوەیەکی کورت وەسا دستنیشان بکن:
یەکەم: داخوازا راپۆرتێن مەهانە یان سێ مەهانە، یێن حکومەتێ د وارێ ئابووری بازرگانی دا و سەبارەت ب سیاسەتا پەیوەندیان و پرۆژێکتێن نیشتمانی و ستراتێژی، ب مەبەستا رۆنکرن، شەفافییەت، گەنگەشە و پەژراندنێ.
دویەم: هاریکاری و پشتەڤانییا حکومەتێ، د وارێ چاکسازیێن کارگێری، ئابووری، پەروەردەیی و سێکتۆرا ساخلەمی و چاندنی دا، نەمازە هاریکاری و هاندانا جۆتیارێن هەرێمێ، بۆ بەرهەمێن خۆمالی و گارانتیکرنا داهاتێن بەرهەمی، یێن جۆتیاران د دەمەکە نێزیک و دیارکری دا.
سێیەم: ڕژدبوون ل سەر بەردەوامییا دیالۆگێ ل نێڤبەرا حکومەتا هەرێمێ و حکومەتا فێدرال ل بەغدادێ، سەبارەت ب ناڤچەیێن ل دەرڤەی ئیدارا کوردستانێ، ڤەگەڕا پێشمەرگەیان بۆ وان دەڤەران و بجهئانینا مادەیا (١٤٠) ب شێوەیەکی لەزگین و د دەمەکە دیارکری دە.
چارەم: پرسا گارانتیکرنا داهاتێن دارایی و مووچەیێن هەرکەسی.
پێنجەم: شۆپاندنا پرۆسێسا ئاڤەدانیێ و ڤەگەراندنا ئاوارە و پەنابەران بۆ جهوارێن وان.
شەشەم: پرسا پەیداکرنا دەرفەتێن کاری، بۆ هەموو گێنجان و دەرچوویێن زانینگە و ئینستیتووتان.
حەفتەم: ڕژدبوون ل سەر چەسپاندنا دادوەریا جڤاکی د هەموو وارێن ژیار و ژیانێ دا.
هەگەر ئۆپۆزیسیۆنێ رەفتارەکە وەسا شارستانی بەرامبەر حکومەتێ بکارهانی، بێگومان حکومەت ژی دێ ب چاڤەکی رێزانە ل ئۆپۆزیسیۆنێ تەماشە بکەت و گوهداریێ ل رەخنە و شیرەتێن وێ بکەت. ب ڤی شێوەیی رەوشەکە ئارام، هەلوەستەکا نیشتمانی و یەکرێزییەکا تۆکمە د ناڤبەرا پارتی و هێزێن سیاسی ێێن کوردستانی دە پەیدا دبیت، هەستا نیشتمانی هێزدار و گەش دبیت و رێزلێگرتنەکا بەربچاڤ ل سەر ئاستا هوندرین و دەرڤەیی ئاڤا دبیت.
هەر وەها هەردو لایەن، چ کوالیسیۆن و چ ئۆپۆزیسیۆن د رەوشەکە وەسا هێمن دا سوودمەند دبن و ب رێکا هەلوەستێن نیشتمانی، چالاکیێن سیاسی – ستراتێژی و پێشکەشکرنا خزمەتگوزارییان ژبۆ گەل و وەلاتی شانسێن هەردو لایەنان بەرزتر دبن، بۆ هلبژارتنێن ئایندەیی.
