گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مەسعود خالد گولی
ئەڤە دنیا هەی و هەتا نۆكە بەردەوام ل هەمی قورنەتێن جیهانێ هندەك سەرپێچیكەرێن جڤاكی و ئابۆری هەبووینە، كو د جیدەمەك ژ ژیانا خوە دا توشی سەرداچوون و هلنگفتنێ بووینە.. هەروەسا ئەڤە ژ وێ رۆژا كو مرۆڤان هەولێن بەرفرەهكرنا سنورێن دەستهەلاتێن خوە داین و تا نۆكە، بەردەوام لایەنەكی، لایەنگرێن لایەنێ دی یێن گرتین و یێن د ناڤ چار دیواران دا ئاصێ كرین.. دیسان ئەڤە ئایین و مەزهەب و هەستێن نەتەوایەتی دەركەفتین و تا نۆكە، هندەك كەس ژ بەر جوداهییا بیر و باوەرێن سیاسی یان ئایینی یان مەزهەبی یان ژبەر بدەستڤەئینانا مافێن خوە یێن نەتەوەیی، یێن ژ لایێ هەڤڕكێن خوە ڤە هاتینە گرتن.
ئەڤ هەمی رەنگێن گرتییان ل هندەك جهان هاتینە تاریكرن و ژ خەلكێ ئازاد هاتینە ڤارێكرن، و هەر ئێكی بۆ خوە ناڤەك لسەر وان جهان دانایە، كو مە ژی ژ دێر زەمان ڤە ناڤێ وێ كربوو (زیندان و بەندیخانە و گرتیگەه)، بۆ نموونە هۆزانڤانێ مەزنێ كورد (ئەحمەدێ خانی) بەری پتر ژ چارسەد سالان د شەهكارا خوە (مەم و زین)ێ دا گۆتییە: (گاڤا وەكو مەم گەهشتە چالـێ/ ئوممێد نەما ژ بۆ ویصالـێ/ نەزهەتگەه و شەهنشین و ئەیوان/ لـێ بوونە حەصار و حەبس و زیندان).
راستە كو مە نۆكە پەیڤەكا جوانتر یا ل شوینا وان دانای، كو ئەو ژی (چاكسازی)یە، لـێ مە بڤێت یان نەڤێت، ئەو كەسێن كو د ئاڤاهیێن چاكسازییێن جیهانێ ڤە، وەكی كەسێن ژ دەرڤە، هەمی پێداویستی لبەر دەستێن وان نینن و وەكی وان سەربەست ژی نینن. و ئەم هەگەر چەند پەسنێن جهێن وان بكەین، لـێ هەر ئەو جهەكە كو هزر و دەروونێ كەسێ دادگەهكری تێدا یێ ئارام نینە. بۆ ڤەرەڤاندنا ڤێ نەئارامیێ، رێڤەبەر و رێنیشاندەرێن هندەك چاكسازییێن جیهانێ چەندین رێكارێن شارستانی یێن گرتینە بەر، كو ئێك ژ وان رەخساندنا دەلیڤا خواندن و نڤیسینێ یە.. بەرێ و هەتا نۆكە ژی، ل پڕانییا زیندانێن جیهانێ، زیندانی ژ ڤێ دەلیڤێ هاتییە زڕباهر كرن، لەو مە گەلەك جاران یا دیتی و یا بهیستی، كو گەلەك زیندانییان هەر جۆرە كاغەزەكا دڕیای و پرت پرت ب دەست كەفتبت، ڤەڕیژا هزرا خوە یا لسەر نەخشاندی، و گەلەك جاران ژی دیوارێن زیندانێ بۆ خوە یێن كرینە دەفتەرا بیرەوەری و دیوانێن هەلبەستان. بەرێ، هەگەر كاغەز و پێنووس ل دەف زیندانییەكی هاتبانە دیتن، ئەو بۆ وی ب تاوان دهاتە هژمارتن و ئەشكەنجە و حوكمێ وی زیدەتر دبوو. ل هەمی جیهانێ و تەنانەت ل عیراقێ ژی، ب ملیۆنان زیندانی ژبەر ڤان جۆرە سەرەدەرییان یێن بەرئاتافی دژوارترین سزا و ئەشكەنجەیان بووین، كو مللەتێ مە یێ كورد ژی ژێ بێ باهر نەبوویە، نەخاسمە كو دەولەتێن داگیركەرێن كوردستانێ، نەخوەشترین زیندانێن خوە یێن بۆ مە كوردان چێكرین، و ژبەر رەوشا نالەبار و رێكارێن ئێمناهیێن توند، كەسێن كورد نەشیاینە د زیندانێن وان ڤە پەرتووكان بنڤیسن، لـێ پشتی ژ زیندانان رزگار بووین، كت و ماتێن وان سەرهاتیێن خوە یێن نەخوەش، ب نڤیسین یان دیدارێن دێكومێنتاری یێن ڤەگێڕاین.
لـێ نۆكە و ل چاكسازییێن هەرێما كوردستانێ و ب تایبەتی ل باژێرێ دهۆكێ، سەروبەر بەروڤاژی یە؛ چونكی وەك دیار رێڤەبەرێن ڤان چاكسازییان، وەكی كەسێن سەربەست، دەلیڤا خواندن و نڤیسینێ یا بۆ دادگەهكریێن خوە رەخساندی و پەرتووكخانەیێن گونجای یێن بۆ دادگەهكریێن خوە بەرهەڤ كرین. مە بخوە ژی وەك رێڤەبەرییا پەرتووكخانێن گشتی ل پارێزگەها دهۆكێ، لدویڤ شیانێن خوە، هەتا نۆكە تەخسیری نەكریە بۆ زەنگینكرنا پەرتووكخانا وان، كو د سالا بۆری ب تنێ دا مە پتر ژ (2000) دو هزار پەرتووك(واتە دو هزار ناڤونیشانێن پەرتووكان) ب دیاری پێشكێشی رێڤەبەرییا كار و كاروبارێن كۆمەلایەتی كرن دا ئەو ژی لسەر چاكسازیێن خوە ل باژێرێ دهۆكێ بەلاڤ بكەن. هەروەسا ڤان چاكسازییان یا خوە ل ڤەرێژا پێنووسێن دادگەهكریێن خوە كریە خودان، كو بۆ نموونە هەتا نۆكە (31) پەرتووك ژ لایێ (15) دادگەهكریێن چاكسازییا زڕكا یا دهۆكێ ڤە و د چاكسازیێ بخوە ڤە یێن هاتینە نڤیسین و وەرگێڕان و ئەو پەرتووك ژ لایێ رێڤەبەرێ چاكسازیێ ڤە ب تیراژەكا كێم یێن هاتینە چاپكرن و دادگەهكری بۆ خوە ژ پەرتووكخانەیا چاكسازیێ وەردگرن(ئستیعارە دكەن) و دخوینن، لـێ ل بازاری بەلاڤ نەبووینە. واتە وان یا شیای لسەر هەمی گیر و گرفتێن خوە یێن دەروونی و هزری زال ببن، و وان مفایەكێ باش بۆ خوە یا ژ ڤێ گۆشەنشینیێ وەرگرتی، و وان ژی بەرەك یێ دانایە سەر شەنگستێ ئاڤاهیێ ئەدەبیات و رەوشەنبیرییا كوردی، و ب بەرهەمێ ڤێ كەدا وان، دێ پەرتووكخانا كوردی زەنگینتر و رەنگینتر بت. هەرچەندە نۆكە هندەك ژ ڤان نڤیسەر و وەرگێڕێن مە یێن دادگەهكری ژ چاكسازییا زڕكا یێن ئازاد بووین و هندەك ژی هێژ یێن د چاكسازیێ ڤە ماین، لـێ مە نەڤیایە ئەم بەری وان بخوە دەستپێشخەر بین بۆ دیاركرنا ناڤێ وان، لـێ پشتراستین كو ئەو بخوە ل دەمێن گونجای دێ پەرتووكێن خوە ب تیراژێن زێدەتر چاپ كەنەڤە و دێ ئەو بخوە ئاماژێ ب هندێ كەن كو ئەو پەرتووك بەرهەمێن خواندن و هزركرنێن وان یێن د چاكسازیێ ڤەنە.
پترییا نڤیسەران ل وی دەمی ئیلهاما نڤیسینێ بۆ دهێت، دەمێ ئەو بخوە، وەك تەن یانژی وەك هزر، خوە گۆشەنشین و ڤەدەر دكەن. ژخوە ئەو كەسێن كو كەتبنە زیندانان، دوجاركی یێن گۆشەنشین بووین. راستە كو زیندان ئێك ژ جهێن تەحل و تاریێن جیهانێ نە، لـێ د هەمان دەم دا جهەكێ وەسایە كو تێڤە پتر دەلیڤە بۆ هێرشێن هزر و بیران درەخست؛ چونكی د وێرێ ڤە هەم بیاڤێ وان بۆ بیرئینانا بیرهاتنان زێدەتر و ل بارترە، و هەم پتر سەربۆر و سەرهاتیێن هەڤالێن خوە یێن زیندانی دبهیسن، بۆ نموونە: چیرۆكنڤیس و سیاسەتمەدارێ چەپێ ئیرانی (بوزورگێ عەلەڤی) د چار سالێن خوە یێن زیندانێ دا كۆمەلەكا چیرۆكان لسەر بەرماییكێن پاكیتێن جگاران نڤیسین و دەمێ ژ زیندانێ ئازاد بووی و ئەو كۆمەلەچیرۆك چاپ كری، ناڤێ وێ كرە (پەڕكێن دڕیایێن زیندانێ). یان هۆزانڤان و شانۆنڤیسێ ئیرلەندی (ئۆسكار وایلد) دەمێ بۆ دو سالان هاتییە زیندانكرن، ل سالا (1897)ێ د زیندانا (نیوجیت)ا لەندەن ڤە نامەیەكا پەخشانكی یا هەشتێ لاپەری بۆ هەڤالێ خوە (ئەلفرێد دوگلاس)ی نڤیسی و پشتی ئەو ژ زیندانێ ئازاد بووی ئەو نامە وەك پەرتووك ب ناڤێ (ژ كویراتیێ: De profundis) ل سالا (1905)ێ چاپ كر. هەروەسا دەمێ چالاكڤانێ سیاسی و چیرۆكنڤیسێ ئەمریكی (نورمەن میلەر) ل سالا (1960)ێ ب تاوانا هەوڵدان ب كوشتنا هەڤژینا خوە (ئەدیل مۆرالیس)ێ و ژبەر دژایەتییا وی بۆ رێكخراوێن فیمینیستی ب سێ سالێن بنچاڤكرنا زۆری هاتیە دادگەهكرن، د وی ماوەی دا وی پەرتووكا خوە (د بازنێ ستەمكاران دا) نڤیسی.. لسەر ئاستێ جیهانێ، كەسێن وەكی ڤان كو شەهكارێن بهادار د كونجێن زیندانان ڤە نڤیسین كێم نینن، لـێ داكو بابەت درێژ نەبت، ل خوارێ ئەم دێ ب تێر و تەسەلی بەحسێ حەفت نموونەیێن دی ب تنێ كەین، و هیڤیدارین رۆژەكێ ئەم لسەر بەرهەمێن نڤیسەر و وەرگێڕێن خوە یێن چاكسازییا زڕكا یان چاكسازیێن دی یێن هەرێما كوردستانێ ژی بنڤیسین:
1) سەفەرێن ماركۆ پۆلۆی:
بازرگان و گەڕیدێ ئیتالیێ چەرخێ سێزدێ زایینی ماركۆ پۆلۆ(Marco Polo: 1254 – 1324ز) ل تەمەنێ (17) سالیێ دگەل باب و مامێ خوە بەرەڤ رۆژهەلاتێ ئاسیا سەفەر كرن و رێكا كو ئەو تێڕا چووین د لاپەرێن مێژووێ دا ب (رێكا ئارمویشی/ طریق الحریر) دهێتە نیاسین. ئەو (24) سالان مانە ل كیشوەرێ ئاسیا و ژ وان (17) سالان ل چین و ماچینێ ئاكنجی بوون. دەمێ ئەو زڤڕییەڤە ئیتالیا داكو بچت ل وارگەهێ خوە (ڤینیسیا) ئاكنجی ببت، هەردو هەرێمێن (جنێڤا و پیزا)یێ ل گزیرتا ڤینیسیا شەڕێ هەڤدو دكرن. هینگێ ماركۆ پۆلۆی ب پاپۆرەكا بازرگانییا سەربازی سەفەر دكرن و ئەو بخوە كاپتانێ پاپۆرێ بوو، لەو دەمێ پاپۆرا وی گەهشتییە كنارێن ڤینیسیا، سەربازێن (جنێڤا) پاپۆرا وی دانە بەر تۆپا و نوقۆم كر، و ماركۆ پۆلۆ ژی ب ساخی گرتن و بۆ ماوێ سالەكێ هاڤێتنە د زیندانێ دا. ئەوی د زیندانێ ڤە، سەرهاتیێن خوە بۆ هەڤالەكێ خوە یێ زیندانێ ب ناڤێ (روستچیلۆ دا پیزا)ی ڤەگێڕان. ژبەركو روستچیلۆ بخوە چیرۆكنڤیس بوو، لەو ئەو سەرهاتی د قالبێ چیرۆكێن بالكێش دا ب زمانێ فرەنسییا كەڤن نڤیسین.
ماركۆ پۆلۆ ل سالا (1299ز) ل تەمەنێ (42) سالیێ ژ زیندانێ ئازاد بوو و ژنوی خێزان پێك ئینا و بوو بابێ سێ زارۆكان و هەروەسا بوو كەسەكێ گەلەك زەنگین، و ل سالا (1300ز) وی ب هەڤكارییا هەڤالێ خوە یێ زیندانێ، ئەو چیرۆك كرنە پەرتووكەك و ناڤێ وێ كرنە (Livres des merveilles du monde) و ماركو پۆلۆی ئەو پەرتووك لسەر كیسێ خوە چاپ و بەلاڤ كر. نۆكە ئەو پەرتووك پتر ب (سەفەرێن ماركۆ پۆلۆی:The travels of Marco Polo ) دهێتە نیاسین و ئەو چیرۆك ب بەڵـگەنامێن گرنگ و باوەرپێكری لدۆر رۆژهەلاتێ ئاسیا و چینێ دهێنە هژمارتن.
2) دۆن كیشۆت:
رۆمان نڤیس و نیگاركێشێ ئسپانی میگێل دی سێرڤەنتێس (Miguel de Cervantes: 1547 – 1616ز)، ب فەرمانا شاه فلیپێ دووێ بەشداری شەڕێ ناڤبەرا ئسپانیا و ئیتالیا دبت و ل سالا (1571ز) د شەڕێ ناڤدار ب (لپانتو) دا بریندار دبت و دەستێ وی یێ چەپێ ژ كار دكەڤت. ل سالا (1575ز) ژی ئەو ل باكورێ ئەفریقیا(ئەلجەزائیرا نۆكە) دهێتە گرتن و بۆ ماوێ پێنج سالان وەك كویلە سەرەدەری دگەل دهێتە كرن. وی د زیندانێ ڤە، پشكا ئێكێ ژ چیرۆكا خوە لدۆر سەفەرێن قارەمانەكێ خەیالی ب ناڤێ (دۆن كیشۆت) و خزمەتكارێ وی ب ناڤێ (سانچو پانزا) نڤیسی، كو ئەو قارەمانێ چیرۆكا وی، یێ بێ دەست و پێ بوو و وەسا هزر دكر كو چ جار ئەو ناشكێت و هەردەم دێ شێت ل دژی ستەمكاران راوەستت و ستەمدیتییان ژ دەستێ ستەمكاران رزگار كەت. وی ناڤێ چیرۆكا خوە ژی كرە (دۆن كیشۆت دی لا مانچا) و ل سالا (1605ز) ئەو پشك ل مەدریدێ چاپ كر و پشكا دووێ ژی پشتی هینگێ ل ژدەرڤەی زیندانێ نڤیسی و ل سالا (1615ز) ئەو ژی چاپ كر. نۆكە ئەو چیرۆك ب ئێكەمین چیرۆكا پڕ بەلاڤا جیهانێ، و ب كەڤنترین رۆمان د زمانێن نوی یین ئەوروپا دا دهێتە هژمارتن. هەروەسا گەلەك كەس ڤێ پەرتووكێ ب باشترین پەرتووك ل قەلەم ددەن كو ب زمانێ ئسپانی و ب شێوازێ ئەدەبیێ (پیكارێسك) هاتییە نڤیسین.
3) بیرهاتنێن مالا مرییان:
ئەڤ ناڤونیشانە كو ب ئینگلیزی (The House of the Dead)ە، ناڤێ جوانترین و ناڤدارترین شەهكارا رۆماننڤیسێ رۆسیێ كاریگەر فیودۆر دوستۆڤێسكی (Fyodor Dostoevsky: 1821 – 1881)یە. ئەڤ رۆمانە كو ب شێوازێ نیمچە ژیاننامەیی هاتییە نڤیسین ب ئێك ژ پەرتووكێن گەلەك ناڤدارێن ئەدەبیێن جیهانێ دهێتە ل قەلەم دان. دۆستۆڤێسكی وەكی گەلەك رەوشەنبیرێن گەنجێن سەردەمێ خوە ببوو ئەندامێ گرۆپێ (پیتراشیڤسكی) و وان ب نهێنی كۆمبوونێن خوە دكرن. رۆژەكێ سیخوڕەكێ پۆلیسان كو د جڤاتا وی و هەڤالێن وی یێن رەوشەنبیر دا روینشتی بوو، ناڤێ وان و بابەتێ گەنگەشا وان بۆ دەزگەهێن ئێمناهییا رۆسیا گۆتن، لەو ل 22/4/1849ێ دۆستۆڤێسكی و هەڤالێن خوە هاتنە گرتن و د دادگەها لەشكەری دا ب تاوانا هەوڵدان بۆ لادانا حكومەتێ ب سزایێ سیدارەدانێ هاتنە حوكم كرن، لێ ل 19/10/1849ێ سزایێ دۆستۆڤێسكی بۆ چار سالێن زیندانیێ د زیندانا سیبیریا ڤە هاتە كێم كرن و هەروەسا پلا وی یا لەشكەری ژێ هاتە ستاندن و لسەر فەرز كر كو پشتی ژ زیندانێ دەردكەڤت ژی، دڤێت ئەو شەش سالان وەك سەربازەكێ سادە د نەخوەشترین بەرۆكێن لەشكەری دا ئەركێ خوە ببینت. دوستۆڤێسكی د ڤێ زیندانێ ڤە رۆمانا (بیرهاتنێن مالا مرییان) لسەر پەڕكێن دڕیای نڤیسی و تێدا ب هویری و مویكەلێشانە سەرهاتیێن خوە و هەڤالێن خوە یێن زیندانی ڤەدگێڕیت و هەروەسا پەردێ ژ سەر گەلەك نهێنیێن دەروونیێن مرۆڤان رادكەت و تراژیدییا ژیانا مرۆڤان ب دیمەنێن ئەدەبی دنەخشینت، و ل سالێن (1961 و 1962)ێ ڤێ رۆمانێ ب خەلەك ل گۆڤارا هەیڤانەیا (Vremya) بەلاڤ دكەت، كو ئەڤ كۆڤارە ژی هەر وی و برایێ خوە (میخایل دوستۆڤێسكی) پێكڤە ب زمانی رۆسی ل رۆسیا دەردئێخست.
4) پاپیۆن:
پەیڤا پاپیۆن ب زمانێ فرەنسی واتە (پەلاتینك). كەسەكێ فرەنسی ب ناڤێ هانری چاریێر(Henri Charriere: 1906 – 1973ز) ب تاوانا كوشتنا كەسەكی ب ناڤێ (رۆلاند لوپتی)، ب هەتا هەتایێ هاتبوو حوكم كرن. ئەو هەر ژ سالا 1931ێ بۆ ماوێ چەندین سالان ما د چەند زیندانێن فرەنسا ڤە و هەتا مری ژی وی دانپێدان ب تاوانا خوە نەكر، و چەندین جاران ژ زیندانێ رەڤی، لـێ هەر دیسان دهاتە گرتن و بۆ زیندانەكا ئاصێتر دهاتە ڤەگوهاستن، لـێ داوی جار شیا ژ زیندانەكا موستەعمەرا فرەنسا ل دەڤەرا گۆیان ل ئەمریكا لاتین برەڤت و چەند هەیڤان خوە دناڤ هندۆكێن سۆر دا ڤەشارت و پاشی چوو وەلاتێ ڤەنزووێلا و ل وێرێ هەڤژینی دگەل (ریتا)خانێ پێك ئینا و پشتی دو خوارنگەه ل (كاراكاس) و (ماراكایبۆ) ڤەكرین، زەنگین لێهات. هەر ژبەر ڤێ چەندێ وەك كەسەكێ سەركەفتی و زەنگین بەشداری چەندین دیدارێن تەلەڤزیۆنی بوو، لەو رۆژنامەڤانان داخواز ژێ كرن كو ئەو ژیانناما خوە یا د زیندانێ ڤە و ئەگەرێن گرتنێ و بگرە و ڤەكێشێن دادگەهێ و رەڤینا خوە بكەتە رۆمانەك، و وی ژی ئەو كر یا وان ژێ خواستی، و ناڤێ (پاپیۆن: Papillon) بۆ پەرتووكا خوە هەلبژارت و تێدا خوە وەك پەلاتینكەكا بێگونەه نیشان دا.
هەژی گۆتنێ یە كو وی ئەڤ رۆمانە ل (30/4/1969)ێ ب زمانێ فرەنسی چاپ كر و هەر وێ سالێ ئێك ملیۆن و پێنج سەد هزار دانە ژێ هاتنە فرۆتن، و پشتی نەه هەیڤان وەرگێڕایا وێ ب زمانێ ئینگلیزی ژی چاپ بوو، و پشتی چار سالان ئەو رۆمان ژ لایێ سینەمایا هولیوودا ئەمریكی ڤە بوو فیلمەكێ سینەمایی ب هەمان ناڤ و ئەو فیلم گەلەك ژ رۆمانێ بخوە ناڤدارتر لێهات.
5) ب بێهنفرەهی ڤە:
ناڤێ چیرۆكەكا دێكومێنتارییا رۆماننڤیس و دەرهێنەرێ سینەمایا ئەمریكی ترومان كاپۆتی (Truman Capote: 1924 – 1984ز)یە، كو ل سالا (1966)ێ ب زمانێ ئینگلیزی و ب ناڤێ (In Cold Blood) یا چاپ بووی. بەلاڤبوونا دەنگوباسێ كوشتارا بنەمالا (هێربێرت كلاتەر)ی سەرنجا (كاپۆتی) راكێشا و وی ڤیا ڤێ سەرهاتیێ ب نڤیسینەكا ئەدەبی تۆمار بكەت. د وێ رویدانێ دا دو كەسێن توشبوویێن ئێشا دەروونی ب ناڤێن (ریچارد هەككوك و بیری سمیت) ل (16/11/1959)ێ هەمی ئەندامێن بنەمالا (هێربێرت كلاتەر)ی ل گوندەكێ دەڤەرا (هولكومپ) سەر ب ویلایەتا (كانزاس)ڤە كوشتبوون.
ئەڤێ رویدانێ سەرنجا كاپۆتی راكێشا و وەلێكر كو ئەو ئێكسەر دگەل هەڤالێ خوە یێ زارۆكینیێ (هارپەر لـی) بچنە وێ دەڤەرێ داكو جهێ رویدانێ ببینن و هندەك هوورگلییان ژ خەلكێ گوندی ل دۆر رویدانێ وەربگرن، و داكو نڤیسینا رۆمانا وی یا كاملان و دروست بت، ئەو بۆ ماوێ شەش سالان، رۆژانە دچوو زیندانێ و هەمی رۆژا خوە دگەل زیندانی و ڤەكۆلەر و نۆژدارێن یاسایی و پارێزەر و دادوەرێن باژێرێ (هولكومب) دبۆراند دا بشێت رۆمانەكا دروست و باش بنڤیست، واتە هەروەكی ئەو بۆ نڤیسینا ڤێ رۆمانێ، شەش سالان د زیندانێ ڤە ژیای.
هەرچەندە (رودولف والش)ی پەرتووكەكا هاوشێوەی ڤێ بەری (ترۆمان كاپۆتی) یا نڤیسی، لـێ نۆكە هەمی رەخنەگرێن ئەمریكا هەڤڕانە، كو دەستپێكا ئەدەبیاتا ئەمریكا ل نیڤا دووێ ژ چەرخێ بیستێ، ژ ڤێ رۆمانێ دەستپێدكەت و ئەو یا چوویە د رێزا پەرتووكێن پڕفرۆشێن نێڤدەولەتی دا، و ئەو رۆمان یا بوویە فیلمێ سینەمایی و چار خەلاتێن ئۆسكار یێن پێ هاتینە وەرگرتن.
6) 81490:
ئالبێرت چەمبون (Albert Chambon: 1909 – 2002ز) كەسایەتیێ دبلۆماسی و ئەندامێ بزاڤا بەرهەلستكارا فرەنسی بوو و ژبەر داگیركرنا فرەنسا ژ لایێ ئەلـمانیێن نازی ڤە، ب درێژییا شەڕێ جیهانیێ دووێ چالاكی دژی ئەلـمانییا دكرن. وی د زیندانێ ڤە بیرەوەریێن خوە هەر ژ دەمێ ئەلـمانان ئەو ل فرەنسا گرتی و بریە ئەلـمانیا و ل زیندان و كەمپێن جودا جودا بنەجه كری، لسەر پرتێن كاغەزان نڤیسین و ب هزار دەرد و بەلایان ئەو نڤیسین ژ زێرەڤانێن زیندانێ پاراستن و پشتی ئازاد بووی و چوویە وەلاتێ خوە، بێی كو هیچ گۆڕانكارییەكێ د پەیڤ و نڤیسین و شێوازێ نڤیسینێن خوە دا بكەت، ئەو نڤیسین كرنە پەرتووكەك و ناڤێ پەرتووكا خوە كرە (81490) و ئەو چاپ كر. د ڤێ پەرتووكێ دا ئەو ب هویری بەحسێ نەخوەشی و گرفتارییا خوە د زیندانێن تاكەكەسی و د ئۆردیگەهێن كارێن ب زۆری دا دكەت. ئەو د پەرتووكا خوە دا جار دگەل زارۆك و بەرەبابێن دویڤ خوە دا دئاخڤت و رەوشا خوە و زیندانیێن وەكی خوە بۆ وان ڤەدگێڕت دا چ جار ئەو كول و كۆڤان و ئێش و ئازارێن باب و بابكالكێن خوە یێن بەلادیتی ژبیر نەكەن. جار ژی دگەل هەڤالێن خوە یێن زیندانی دئاخڤت كو ئەو هەمی د پشكەك ژ مێژووا ژیانا خوە دا(واتە پشكا بندەستی و ئەشكەنجەدیتنێ) هەڤبەشن. جار ژی بەرێ ئاخفتنێن وی یێن ل وان هەمی كەسان یێن كو دگەل وان هەڤبۆچوونن كو خودێ وەسا یا حەز كری هندەك ژ وان ژ زیندان و كوشتارگەهێن (بوخن والد، ئشترۆف هۆف، داخاو، ئاشویتس و برگن بلزن) ب ساخی رزگار ببن داكو دەنگێ خوە بلند بكەن و پەردێ ژ سەر وان جەهنەمان كو وان ب چاڤێن خوە دیتین، هەلدەن، و دیدەڤانییا خوە دیار بكەن لسەر وان زۆرداریێن كو جەللاد و زیندانبانان د دەرحەق ملیۆنان كەسێن بێگونەه دا ئەنجام داین.
7) جهێ خالیێ سلووچێ:
(مەحموود دەولەت ئابادی/ 1940 – هێژ یێ ساخە) كو نڤیسەرێ خوراسانێ(ئیرانێ) و خودانێ درێژترین رۆمانا ئیرانی واتە (كلیدەر)ە، دەمێ ئەو كەفتیە د زیندانێن ئاسایشا رژێما محەمەد رزا شاهێ پەهلەڤی دا كو ناڤدار بوو ب (ساواك)، وی كاغەز و قەلەم نەبوون، لەو د وان سێ سالێن كو ئەو د زیندانێ ڤە، ب تنێ وی د هزرا خوە دا ئەڤ رۆمانا خوە دارێشت، و هەر ژ وێ رۆژا ژ زیندانێ دەركەفتی، وی بخوە خوە د مال ڤە زیندان كرەڤە و ئێكسەر دەست ب نڤیسینا ڤێ رۆمانێ كر و ژ مال دەرنەكەفت هەتا شیای پشتی حەفتێ رۆژان رۆمانا خوە یا (441) لاپەری ب ناڤێ (جای خالی سلوچ: جهێ خالیێ سلووچێ) و ب زمانێ فارسی ب داوی بینت.
