گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شەمال ئاکرەیی
ساڵانە خەلاتێن نۆبل ل شەش بیاڤێن جوداجودا پاڕڤەدکەت. ئەکادیمیا سوێدی بدەستڤەهینەرێن بیاڤێن زانستێن پزیشکی، فیزیایێ، کیمیایێ، ئەدەبیاتێ و ئابۆریێ رادگەهینیت و کومیتەیا نەرویژی بدەستڤەهینەرێ خەلاتێ نۆبل یێ ئاشتیێ، رادگەهینیت.
ئەم ب رێکا ڤێ مژارێ، دێ بزاڤێ کەین بچینە نێڤ بیرۆکە و دیرۆکا پەیدابوونا ڤی خەلاتی و چەند خالێن سەیر و نهینی یێن سەبارەت خەلاتێ نۆبل، بۆ خواندەڤانێن (مەتین) بەرچاڤ بکەین.
ئەلفرید نۆبل، کی یە؟
ئەلفرێد نۆبل Alfred Nobel، ئەڤ مرۆڤێ ناڤێ خۆ د لیستا ناڤێن نەمران دا نیگارکری؛ ل رۆژا ١٠ێ هەیڤا کانوونا ئێکێ یا ساڵا ١٨٩٦ێ، ماڵئاڤاھی ل جیھانێ کریە.
ب دیتنا من، گەلەک ب زەحمەتە، نەمری ب بیتە پەسن و ھەڤجێمکێ ناڤێ هەر مرۆڤەکی؛ چونکی ئەوێن نەمری ب نیڤشکێ عەقل و ژیری و سەودا و خۆاگری و بەرخۆدان و رژدییا خۆ ھەژی خۆ کری، ب بەردەوامی وان و ھەڤرێباز و ھەڤکووفێن وان، ئەو نیڤشک بکار ئینایە و بکار دئینن، داکو ژیار، ھەبوون و مرۆڤایەتی د کراسێن بخەملتر و بەختەوەرتر دا خۆیا و پێشچاڤ ببن و ئاسۆیێن گەشبینیێ بەرفرەھتر لێ بھێن!.
ئەڤجا، ئەگەر کەسەکێ مینا ئەلفرێد نۆبل، کو هەتا دانانا بیرۆکەیا ڤان خەلاتان، مفا ب رادەیەکێ، کو بھێتە خاندن، نە گەھاندییە مرۆڤایەتیێ و ب داھێنانەکا سەربلند و ب خزمەتەکا ژێھاتی نە رابوویە، ژبلی چەند تێکست و نڤیسینێن ئەدەبی یێن کێم بەھا و بێ سەنگ. بەلێ ژ لایەکێ دی و بەرەڤاژی ڤێ چەندێ، چێکرنا چەکێن ترسناک و کۆمکوژ، دیتنەڤا دەینامیتێ و پێشڤەبرنا وێ، کو شەڕ و جەنگ پێ گەرم و خۆش دبن، مالوێرانی و کاڤلبوون ل گەل دانە و زۆرداران خورتتر و زالتر لێ دکەن، ب چ کریارێن دی یێن ژ ھەژی نەرابوویە. لسەر ھندێڕا ژی، نۆبل شیایە ناڤێ خۆ ساخ و زیندی پتر ژ گەلەک ناڤدارێن دی بھێلیت، کو چێدبیت، تەنێ د ھەلکەفت و بیرئینانەڤە و سەرساڵییان دا و ب رەنگەکێ سەر پێ، ناڤێن وان بھێنە یادکرن. بەلێ ناڤێ « نۆبل «ی ھەر ساڵ ل رۆژا مال ئاڤاھییا وی ل ١٠ێ هەیڤا کانوونا ئێکێ، بێی گیرووکرن و پاش ئێخستن و ل سەر ئاستێ ھەمی جیھانێ دھێتە ساخ کرنەڤە و دنیا ب تەڤاڤی چاڤەڕێی دابەشکرنا ب سەنگترین و ب ناڤدارترین خەلاتێ جیھانی یە … ئەو ژی خەلاتێ «نۆبل»ە!.
خەلاتێ نۆبل چییە؟
خەلاتێ نۆبل (ب سوێدی: Nobelpriset؛ ب نەرویژی: Nobelprisen؛ ب ئینگلیزی: Noble Prize؛ ب عەرەبی: جائزة نوبل) کۆمەکا خەلاتێن نێڤدەولەتی نە ساڵانە ژ لایێ ئەکادیمیا سوێدی و کومیتەیا نەروێژی ڤە ل شەش بیاڤان دهێنە دان وەکی رێزگرتن بۆ ئەفراندن و دەستڤەهینانێن ئەکادیمی، ئەدەبی، زانستی و ئاشتیپارێزیێ.
دراڤ و بھایێ خەلاتێن نۆبل
خەلاتی نۆبل یانکو ب دروستی خەلاتێن نۆبل، پایە و جھێ خۆ یێ نەمازەیی و بەرکەفتی ل تەڤایا جیھانێ ھەیە. ژبۆ بدەستڤەھینەران، ئەڤ خەلاتە گوھۆڕینەکا ریشالکی و مەزنە، کو پشتی چەندین ساڵێن کارکرنێ بۆ دهێت. خەلات خۆ ل داهێنەران دکەتە مێھڤان و دبنە جھێ دەنگڤەدان و راکێشانا سەرنجا مەدییایێن جیهانێ، چونکی خەلاتێن نۆبل بھاترین خەلاتن، زانا، نڤیسەر یان ژی ئاشتیپەروەر وەردگرن.
دراڤێ دروست یێ ھەر خەلاتەکی ب رادەیەکا بلند ھاتیە گوھۆڕین. ل ساڵا ئێکێ یانکو ل ساڵا ١٩٠١ێ (١٥٠,٠٠٠) سەد و پێنجی ھزار کرۆن بوون؛ بەلێ ھەر ل چاخێ دەزگەھێ نۆبل ھاتیە دامەزراندن و پاشان ھاتیە گرێدان ب چەند رێکخستیانڤە، دانا دراڤی سنوردار بوویە. بھایێ خەلاتی ل ساڵا (١٩٢٣)ێ وەرە، دەزگەھی پتر ئازادی ھەیە د بوارێن پەخشینا دراڤی دا و بھایێ خەلاتی گەهشتە ( ٦,٧٠٠,٠٠) شەش میلیۆن و ھەفت سەد ھزار کرونێن سوێدی (نزیکی ٨٠٠,٠٠٠ ھەشت سەد ھزار دۆلارێن ئەمریکی).
بەهایێ خەلاتێ نۆبل ل سالا ٢٠٢٣ێ ل گۆڕی دەزگەهێ نۆبل گەهشتییە ١١ میلیۆن کرۆنێن سوێدی ( نزیکی ٩٨٦ هزار دۆلارێن ئەمریکی).
مەدالیا خەلاتێ نۆبل
مەدالیا خەلاتێ نۆبل، ژ زیرێ عەیار ١٨ قیراتە، سەنگا وێ 151 گرامە. ب تەنێ کێم دانە ژێ هاتینە فرۆتن و بەهایێ ئێک دانە بۆ پترییا وان نزیکی ئێک میلیۆن و ٥٠٠ هزار دۆلار بوو. بەلێ ل ساڵا ٢٠١٤ێ، جێیمس واتسۆن James Watsonێ ئەمریکی، کو بدەستڤەهینەرەکێ خەلاتی یە، د مەزادەکێ ئاشکەرا دا، دانەیەک ب ٤ میلیۆن و ٧٠٠ هزار دۆلاران فرۆت، بەلێ بکڕ کو میلیاردێرەکی رۆس بوو هەر زوی پەشێمان بوو و مەدالیا زڤڕاندەڤە.
مەرجێن بەربژاربوونێ بۆ وەرگرتنا خەلاتی نۆبل:
داکو کەسەک ببیتە بەربژار بۆ وەرگرتنا خەلاتێ نۆبل، گەرەکە چەند مەرج تێدا هەبن، ژ وانا:
– دڤێت ئەو کەس هێشتا د ژیانێ دا ما بیت یانکو یێ زیندی بیت. ئەگەر بەربژاری بەری وەرگرتنا خەلاتی وەغەرکر، خەلات پی ناهێتە دان و ل جهێ وی ژی ب کەسەکێ دی ناهێتە دانان.
– خۆ بەربژارکرنا خۆیەتی ناهێتە پەژراندن.
– بەرژارکرن ژ لایێ جڤاتێن نیشتیمانی و حکۆمەت و دادگەهێن نێڤدەولەتی و سەرۆکێن زانینگەهـ و ئەکادیمیایانڤە دهێنە دەستنیشانکرن، دیسان ژ لایێ سەرکێشێن پەیمانگەهێن ئاشتیێ و یێن کاروبارێن دەرڤە.
– ژیێ بەربژاران نەمەرجە بۆ بەربژارکرنێ.
– بدەستڤەهینەرێ خەلاتێ نۆبل، دکاریت هەتا 3 سێ جارێن دی ژی بهێت بەربژار کرنەڤە.
چما کەسایەتی و زانا و نڤیسەرێن وەڵاتێن هەژار و جیهانا سێ یێ کێم خەلاتا
بدەستڤەدهینن؟
چەندین ئەگەر هەنە کاریگەیێ ل سەر کێمییا هەژمارا بدەستڤەهینەرێن نۆبل ل وەڵاتین هەژار و جیهانا سێ یێ دکەن، ژ وان ئەگاران:
1- سیستەمێ فێرکرنێ: سیستەمی فێڕکرنێ رۆلەکی بەرچاڤ دبینیت د پێگەهاندنا زانا و ڤەکۆلەرێن خۆدان شیان. گەلەک ئاستەنگ هەمبەر دەولەتێن هەژار هەنە، کو نەشێن سەقایەکێ فێرکرنێ یێ گونجایی بۆ قوتابییان بەردەست بکەن، ئەڤ چەندە ژی دێ کاریگەریێ ل سەر دەلیڤێن فێرکرنێ و پێشکەفتنا بەهرەیێن زانستی و ڤەکۆلینێ کەت.
2- پشتەڤانییا دارایی: ل وەڵاتێن هەژار، ئەو پشتەڤانییا دارایی یا پێدڤی نینە بۆ ڤەکۆلینێن زانستی داکو ناڤەندێن خواندنێ تاقیگەهـ و پرۆژەیێن باش هەبن، ئەڤ چەندە، دەلیڤەیێن زانایان دکوژیت و نەشێن بگەهنە دیتنەڤە گرنگ.
3- وەبەرهێنان د ڤەکۆلین و پێشکەفتنێ دا: چونکی وەلاتین هەژار، بزاڤی دکەن رەوشا ژیانێ یا وەڵاتیێن خۆ خۆش بکەن، ئەڤ چەندە ئاستێن وەبەرهێنانێ ل بیاڤێن زانستی یێن بنەرەتی نزم دکەت.
4- کێمییا سامانی مرۆڤێ پێگەهشتی: ڤەکۆلینێن زانستی پێدڤی ب تیمەکێ ڤەکۆلەران هەیە، کو د پێگەهشتی و بەرهەڤ بن. ل پڕانییا جاران ڤەکۆلەرێن خۆدان شیان و پێگەهشتی ژ وەڵاتێن هەژار بەر ب وەڵاتێن دەولەمەند کۆچ دکەن، کو دەلیڤەیێن کاری بۆ وان بەردەست دبن.
5- نەبوونا ژینگەهەکێ زانستی یێ گونجایی: بۆ گەهشتنا کارێن ئەفرێنەر یێن زانستی و ئەدەبی یێن باش، دڤێت ژینگەهەکێ گونجایی و ساخلەم هەبیت بۆ وەرارا شیانان. ئەڤ جۆرە ژینگەهە ل وەلاتێن هەژار نینە یان گەلەک دکێمن.
6- ئاریشەیێن سیاسی و جڤاکی: گەلەک ژ وەڵاتێن هەژار ب تایبەتی ل ئەفریقیا و ئاسیا و ئەمریکا لاتین، ئاریشەیێن ناڤخۆیی و جەنگ و ململانێ و نەخۆشی و پەتا تێدا دبەرپانە، ئەڤ چەندە د بنە رێگر هەمبەر ڤەکۆلینێن زانستی یێن ژ هەژی بۆ وەرگرتنا خەلاتی نۆبل.
7- گرنگینەدان ب بیاڤێن خەلاتێ نۆبل: ل وەڵاتێن هەژار، گەلەک کێم گرنگیێ ب وان بیاڤێن خەلاتێ نۆبل بۆ دهێتە دان، ددەن. ل پترییا ئاوایان وەڵاتێن هەژار و نەسەقامگیر، ب تەنێ گرنگی ب بیاڤێ ئاشتیێ دهێتە دان.
بدەستڤەهینەرێن خەلاتێ نۆبلە بۆ ساڵا 2023ێ هاتنە راگەهاندن، کو ب ڤی رەنگی بوون:
– خەلاتێ زانستێن فیزیۆلۆژی و پزیشکیێ ب هەڤپشکی چوو بۆ: کاتالین کاریکو Katalin Karikó یا مەجەرستانی و درۆ وایزمان Drew Weissman یێ ئەمریکی. ڤان هەردو زانایان ئەو تەکنەکۆژیایا بوویە ئەگەر ژ بۆ بەرهەمئینانا ڤاکسینێ ل دژی ڤایرۆسێ کۆڤید پێش ئێخست.
– خەلاتێ کیمیایێ ژی ب هەڤپشکی بۆ سێ زانایان چوو، کو هەر ئێک ژ: مۆنجی جبرائیل باوەندی Moungi Gabriel Bawendi یێ ئەمریکی و بنەرەت تونسی، لویس ئی بروس Louis E. Brus یێ ئەمریکی و ئەلێکسی ئەکیمۆڤ Alex Feather Akimov یێ رۆسی بوون. خەلات ب ڤان زانایان هاتە دان ژبەر دیتنەڤا خالێن کوانتۆمی Quantum Dots یێ.
– خەلاتێ نۆبل یێ ڤیزیایێ، دیسان سێ زانایان ب هەڤپشکی وەرگرت: پییر ئەگۆستینی Pierre Agostini یێ فرەنسی، فیرینس کراوس Ferensz Krausz یێ ئۆستریاییو – مەجەرستانی و ئان جێنیڤێیڤ لیلیێ Anne Geneviève L›Huillier یا فرەنسی. خەلات ب وان ڕا هاتە پەخشین ژبەر کارێ وان ل سەر دەینامیکییا ئەلکترۆنێ.
–خەلاتێ نۆبل یێ زانستێن ئابۆری، ب هەڤپشکی ب سێ ئەمریکییان هاتە پەخشین، کو هەر ئێک ژ: بێن شالۆم بێرنانکی Ben Shalom Bernanke، دۆگلاسی دایمۆند Douglas Diamond و فیلیپ دیبڤیگ Philip Dybvig بوون، ژبەر لێکۆلینێن وان یێن گرێدایی ب بانک و قەیرانێن دارایی.
– خەلاتێ ئەدەبیاتێ: ب نڤیسەر و شانۆنڤیسێ نەرویژی یۆن فۆسێ Jon Fosse هاتە بەخشین ژبەر کارێن وی یێن ئافرێنەر د بیاڤێن شانۆیێ و پەخشانێ دا ئەوێن ب ناڤێ (Fosse minimalism) دهێنە نیاسین، کو ل گۆڕی پەسنا ئەکادیمیا سوێدی، (دەنگی ددەنە بێدەنگان).
– خەلاتی نۆبل یێ ئاشتیێ: ب چاڵاکڤانا ئیرانی یا زیندانکری، نێرگز محەمەدی Narges Mohammadi هاتە پەخشین، ژ بەر رۆلێ وێ ل بەڕەڤانیکرنێ ژ ئازادییان و مافێن مرۆڤی و بتایبەتی یێن ژنان.
خشتەیا وەڵاتێن، هەتا نها، پترترین خەلاتێن نۆبل بدەستڤەئیناین:
| 1 | ئەمریکا | 412 |
| 2 | بەریتانیا | 138 |
| 3 | ئەڵمانیا | 113 |
| 4 | فرەنسا | 74 |
| 5 | سوێد | 33 |
| 6 | رووسیا | 33 |
| 7 | چاپان | 29 |
| 8 | کەنەدا | 28 |
| 9 | سویسرا | 27 |
| 10 | نەمسا | 25 |
| 11 | ئیتالیا | 20 |
| 12 | هوڵەندا | 19 |
| 13 | دەنیمارک | 15 |
| 14 | نەرویژ | 14 |
| 15 | ئیسرائیل | 13 |
| 16 | ئۆسترالیا | 12 |
| 17 | پۆڵەندا | 12 |
| 18 | هنگاریا | 11 |
| 19 | بەلجیکا | 10 |
| 20 | باشوورێ ئەفریقیا | 10 |
| 21 | هیندستان | 10 |
| 22 | چین | 9 |
| 23 | ئسپانیا | 8 |
| 24 | ئیرلەندا | 7 |
| 25 | کۆمارا چیک | 5 |
| 26 | ئەرژەنتین | 5 |
| 27 | فینلەندا | 4 |
| 28 | رۆمانیا | 4 |
| 29 | مسر | 4 |
| 30 | نیۆزیلەندا | 3 |
نادیا موڕاد، تاکە کوردە د لیستا بدەستڤەهینەرێن نۆبل دا
نادیا موڕاد، ل سالا ٢٠١٨ێ خەلاتی نۆبل یێ ئاشتیێ ب هەڤپشکی ل گەل دينيس موكویگێ Denis Mukwege یێ کونگۆلی بدەستڤئینا. نادیا موڕاد ل ساڵا ١٩٩٣ێ ل گوندێ کۆچو ل شنگاڵێ هاتییە سەر دونیایێ. ل دەمێ ب سەرداگرتنا گرۆپێ تیروریستیێ داعش بۆ سەر گوندێ وێ، کەس و کارێن وێ ( دایکا وێ و شەش ژ خوشک و برایێن وێ) هاتنە شەهیدکرن و ئەو خۆ ژی هاتە رەڤاندن. پشتی هنگی ژ دەستێن داعش رزگار دبیت و دچیتە ئەڵمانیا وەکو پەنابەر و داکو چارەسەرییا جەستەیی و دەروونێ وەربگریت. ل ٥ێ ئۆکتۆبەرا ساڵا ٢٠١٨ێ خەلاتی نۆبل یێ ئاشتیێ وەرگرت.
وەرگرتنا خەلاتێ نۆبل پتر ژ جارەکێ
وەرگرتنا خەلاتێ نۆبل بۆ جارەکێ ددرێژاھییا ژیانا ھەر کەسەکی دا، ژ بۆ پترییا خەلکێ جیهانێ مینا خەونەکێ یە، دبیتە راستی؛ لێ بەلێ وەرگرتنا ڤی خەلاتی بۆ دو جاران نیزیکە ئوتوپیا یانکو فەنتازی و خەیال بیت. زێدەباری وێ ململانێ و بەریکانەیا دژوار و ب زەحمەت ژی، خەلکەکێ کێم د ڤێ بیاڤی دا یێ سەرکەفتی و خەلات بۆ دو جاران ب دەستڤە ئینایە و ب ڤی رەنگی:
– لینوس پاوڵینگ Linus Pauling یێ ئەمریکی، ب تەنێ ئێکانە کەسە ل جیھانێ، ھەتا نھا، ئەڤـ خەلاتە دو جاران ب ھەڤپشکی وەرگرتییە. جارا ئێکێ: ل بیاڤێ زانستێ کیمیایێ ، ل ساڵا ١٩٥٤ێ و جارا دویێ ژی ل بیاڤێ ئاشتیێ ل ساڵا ١٩٦٢ێ (ژ بەر چالاکی و بزاڤێن وی ل دژی چەکێ ناڤۆکی).
– جون باردین John Bardeen یێ ئەمریکی، خەلاتێ فیزیایێ دو جاران ب ھەڤپشکی وەرگرتییە ل ساڵێن ١٩٥٦ێ و ١٩٧٢ێ.
– فریدریک سانگەر Fredrik Sanger یێ بەریتانی، دو جاران خەلاتێ کیمیایێ برییە، جارەکێ ب تەنێ ل ساڵا ١٩٥٨ێ و جارەکێ ژی ب ھەڤپشکی ل ساڵا ١٩٨٠ێ.
– ماری کوری MarieCurie یا پۆلندی، خەلاتێ فیزیایێ ل ساڵا ١٩٠٣ێ ب ھەڤپشکی ل گەل هەڤژینێ خۆ پییر کوری Pierre Curie و ھێنری بێکویرل Henri Becquerel ب دەستڤە ئینایە، ل ساڵا ١٩١١ێ ژی خەلاتێ کیمیایێ ب تەنێ وەرگرتی یە، و کچا ماری کوری، ئێرینا جولیۆ Irene Joliot ژی خەلاتێ نۆبل یێ کیمیایێ، مینا دایکا، خو ل ساڵا ١٩٥٣ێ وەرگرتی یە.
نە ب تەنێ کچا ماری کوری دەوسا دایک و بابێن خۆ د داھێنانێ د ا گرتییەبەر، بەلکو گەلەکێن دی ژی هەنە.
– ئاجێ بۆر Aage Bohr یێ دەنیمارکی، ل ساڵا ١٩٢٢ێ ژ دایک بوویە و ھەر ل وێ ساڵێ بابێ وی خەلاتێ نۆبل یێ فیزیایێ ب دەستڤەئینا بوو؛ کوڕی ژی ل ساڵا ١٩٧٥ێ ئەڤ خەلاتە ھەر ل وێ بیاڤێ ب دەستڤە ئینایە.
– کای سیگبان Kai Sigbahn یێ سوێدی، خەلاتێ فیزیایێ ل ساڵا ١٩٨١ێ دەستڤە ئینایە و بابێ وی ژی هەمان خەلات ل ساڵا ١٩٢٤، وەرگرت بوو.
– ژ بنەمالا ڤون یولەر Von Euler، ل ساڵا ١٩٢٩ێ ھانز دیمڵت Hans Dehmelt خەلاتێ کیمیایێ دبەت و کوڕێ وی ئۆلف Ulf خەلاتێ نوژداریێ ل ساڵا ١٩٧٠ێ وەردگریت.
چەند خالێن سەیر و سەرنج راکێش و نهێنی ل دۆر خەلاتین نۆبل
– ھەلبەت ئەدولف ھێتلەر Adolf Hitler (١٨٨٩-١٩٤٥)، سەروکێ نازییا ئەلمانی، چ خەلاتێن نۆبل نە وەرگرتینە، بەلێ وی تەڤایا ھەڤوەلاتیێن ئەلمان ژ ڤی خەلاتی قەدەغە کربوون – ئەڤە ژی پشتی بەرھەلستکار و سەرھەلدایێ ئەلمان یێ بەرهەلستکارێ جەنگێ کارل ڤۆن ئوسیتزکی Karl Von Ossietzky ل ساڵا ١٩٣٥ێ ب خەلاتێ ئاشتیێ ھاتییە پاداشت کرن.
– بێرتا ڤون سوتنەر Bertha Von Rutlner، یا نەمساوی کو بۆ ھەیامەکێ کێم سکرتێرا تایبەت یا ئەلفرێد نۆبلی ب خۆ بوو، کو نۆبل کەفت بوو داڤێن ئەڤینا وی؛ ل ساڵا ١٩٠٥ێ خەلاتێ ئاشتیێ بدەست ڤە ئینایە.
– هەر چەندە ل گۆڕی یاسایێن خەلاتێ نۆبل، چێنابیت خەلات ب کەسەکێ مری بهێتە دان، بەلێ دو کەسێن سوێدی، پشتی مرنا وان ب ڤی خەلاتی ھاتینە خەلاتکرن، کو هەر ئێک ژ: ئیریک ئاکسێل کارلفید Erik Axel Karlfeldt ل ساڵا ١٩٣١ێ ل بیاڤێ ئەدەبیاتێ و داگ ھامارسکیولد Dag Hammarskjold ل ساڵا ١٩٦١ێ ل بیاڤێ ئاشتیێ.
– ل ساڵا ١٩٧٠ێ خەلاتێ ئەدەبیاتێ ژ نڤیسەرێ رۆسی ئەلیکسەندەر سولزێنیتسین Alekander Solzhenitsyn ڕا ھاتە پەخشین، بەلێ وەلاتێ وی (ئێکەتییا سوڤیەتا – بەرێ) نەھێلا خەلاتێ خۆ وەربگریت، ھەتا ل ساڵاێ شیا ل ئاھەنگا دابەشکرنا خەلاتان دا پشکدار ب بیت ل ستوکھولمێ و خەلاتێ خۆ ژی وەربگریت .
– یالمار براتینگ Hialmar Brating یێ سوێدی، گەلەک رخنە ژ ڤی خەلاتی گرت و ھێرشەک بربوو سەر (نۆبل)ی و خەلات و ھزرا وی ب یارییەکا سەرمایەداری ل قەلەم دابوو، بەلێ بەروڤاژی ڤێ چەندێ، ل ساڵا ١٩٢١ێ وی ب خۆ خەلاتێ ئاشتیێ وەرگرت!
– ل کونگرەیێ جیهانی یێ نڤیسەران، کو ئێکەتییا نڤیسەرێن سوێدێ و چەند ناڤەندێن دی یێن رەوشەنبیری ل ساڵا ٢٠٠٨ێ رێکخستبوو، بۆ ئێکەمین جار هندەک ژ نهێنی یێن گەلەک هویر ل سەر خەلاتێ نۆبل هاتنە ئاشکەراکرن، ژ وانا:
– ئەو چەند ساڵ بوون، نڤیسەرەێ چینی جیان پینگ Jian Ping خەلاتێ نۆبل وەرگرتی، لێ هێشتا چینێ ئەو نڤیسەر ب وەڵاتیێ خۆ نە دهەژمارت و ل وی دەمی حکومەتا چینێ بروسکەیەکا پیرۆزباهیێ بۆ حکۆمەتا فرەنسی هنارت چونکی نڤیسەر ل فرەنسا دژییا و ل فرەنسا کاری نڤیسینێ دکر.
– ئەلفرێد نۆبل د وەسیەتناما خۆ دا خواستییە، کو خەلات بهێتە دان بۆ کارێن «نموونەیی»، بەلێ بۆ کۆمیتەیا دانا خەلاتی ئەڤ پەیڤە « نموونەیی» نە یا روهنە!
– ئەگەرێ نە وەرگرتنا لیۆ تولیستۆیێ نڤیسەرێ ناڤدارێ رووس ئەو بوو، دیتنا کۆمیتەیێ ئەو بوویە، کو تەڤایا کارێن تولیستۆی Leo Tolstoy ل دژی چاندا یێ دی نە!
– کۆمیتەیا دانا خەلاتێ نۆبل نڤیسەر ئەمیل زۆلا Émile Zola (2 أبريل 1840 – 29 سبتمبر 1902) وەک نڤیسەرەکێ هەتکبەر و ساتیر هەژمارتبوو، هەرچەندە ناڤێ وی ژ لایێ کیمیاگەرێ ناڤدار پیێر بیرتۆلو Bertolo Pierre ڤە هاتبوو پێشنیارکرن داکو زۆلا خەلاتێ ئەدەبیاتێ وەربگریت، بەلێ ژ بەرکو (ئەلفرید نۆبل)ی کەیف ب زۆلای نەدهات چونکی دنڤیسینێن خۆ دا گەلەک رەخنە ل (نۆبل)ی گرتبوو ژبەر دروستکرنا داینامیتێ، لەوڕا ژی زۆلا نەبوو خودان خەلاتێ نۆبل.
– ل ساڵا ١٩٣٦ێ، ناڤێ سیگمۆن فرۆید Sigmund Freud، زانا و پزیشکێ دەروونی یێ ناڤدار د لیستا بەربژاران دا بوو، بەلێ سەرۆکێ کۆمیتەیا خەلاتی نۆبل، سەبارەت فرۆید گۆت، « فرۆید دینترە ژ وان نساخێن چارەسەر دکەت، ڤیجا چەوا خەلاتی ب دەینە دینەکی!»
– ل ساڵا ٢٠١٧ێ خەلاتێ نۆبل یێ ئەدەبیاتێ ب بوب ديلان Bob Dylan، هونەرمەندێ ئەمریکی یێ موزیکژەن هاتە دان لێ ڤی هونەرمەندی پشتی ١٧ رۆژان ژ راگەهاندنا خەلاتی، خەلات پەژراند و ب ڤێ چەندێ ئێک ژ ئەندامێن کۆمیتەیێ بۆب دیلان ب «کەسەکێ دفن بلند» بناڤکر و بوو ئەگەر داکو رەخنەیێن توند ژ وی ئەندامێ کۆمیتەیێ بهێنە گرتن چونکی ل باتی رێز ل ڤی دەستڤەهینەرێ هاتبا گرتن ب پەیڤەکا نە جوان پەسنکر، لەوڕا دەنگ بلند بوون و داخواز هاتنە کرن ئەو ئەندام بهێتە دوورخستن بەلێ ئەو بزاڤ د سەرکەفتی نەبوون.
– رۆژنامەیا داگنەر نیهیتەر Dagens Nyheter، پشتی بەڵاڤبوونا هندەک پەیامان ل دۆر شەرمەزاریێن کێچەلبوونا سێکسی، هندەک هەڤبەندیێن گێچەلبوونا ئەندامێن ئەکادیمییا سوێدی یا، کو خەلاتان ددەت و کەسایەتییەکا رەوشەنبیری یا ناڤدار هەنە، ل دۆر ڤێ چەندێ ئەکادیمیێ ڤەکۆلینەکا ناڤخۆیی ڤەکر.
– رۆژنامەیا داگنەر نیهیتەر، خۆیا ژی کر، ١٨ ژنان سکاڵایێن تووشبوونا وان ب گێچەلیێن سێکسی بووینە ژ لایێ هەڤژینێ کاتارینا فرۆستنسن Katarina Frostenson، ئەنداما ئەکادیمییا سوێدیڤە.
– ژ بەر سەلمان روشدی خەلاتێ نۆبل یێ ئەدەبیاتێ تووشی ئاریشەیەکا مەزن بوو نەمازە پشتی ٣ ژ ١٨ دادوەرێن ئەکادیمیایێ ل ساڵا ١٩٨٩ێ دەستێن خۆ ژ کاری ڤەکێشاین، کو د بەرهەڤ نەبوون ل دژی فەتوایا ئیرانێ دەرکری ل دۆر حەلالکرنا خوینا نڤیسەرێ بەریتانی سەلمان روشدی Salaman Rushdie رابوەستن، بەلێ ئەکادیمیایێ دەست ژ کارڤەکێشانا وان رەتکر.
– ل ساڵا ١٩٣٥ێ، پەخشینا خەلاتێ نۆبل یێ ئەدەبیاتێ بۆ نڤیسەرێ ئەڵمان جیرارد هابتمان Gerhart Hauptmann نەرازیبوونەکا مەزن چێکر ژبەر کو وی نڤیسەری بۆچوونێن نازی هەبوون و لایەنگرێ هیتلەری بوو.
– ل ساڵا ١٩٧٣ێ، پشتی رێککەفتنا پاریسێ یا راوستاندنا شەڕێ ڤێیتنامێ، خەلاتێ نۆبل یێ ئاشتیێ ب هەڤپشکی بۆ هەر ئێک ژ «لی دۆک تۆ Le Duc Tho یێ ڤێیتنامی و هینری کیسینجەرێ Henry Kissinger وەزیرە دەرڤە یێ ئەمریکی. بەلێ گەنگەشەیەکا زۆر سەبارەت کیسینجەری دروست بوو ژبەر رۆلێ وی یێ نێگەتیڤ د جەنگێ دنێڤبەرا ئەمریکا و ڤێیتنامێ دا.
– ل ساڵا 1958ێ، خەلاتی نۆبل یێ بیاڤێ پزیشکیێ ب هەڤپشکی هاتە دان بۆ جۆرج وولد George Wald و فریدریک بانتینگ Frederick Banting. پاشڕا هاتە زانین، کو وان هەردو پزیشکان د ڤەکۆلینێن خۆ دا هندەک ئەندامێن لەشێن چەند مرۆڤێن مری بێی وەرگرتنا مۆهلەتێ بکارئینابوون و وێ چەندێ گەنگەشەیەکا بەرفرەهـ دروستکر و رەخنەیەکا خۆرت بخۆڤەگرت.
– ل ساڵا ١٩٤٩ێ، خەلاتی نۆبل یێ ئەدەبیاتێ ب رۆماننڤیسێ ناڤدارێ ئەمریکی ئەرنێست هیمنگوای Ernest Hemingwayهاتە پەخشین، لێ دیسان گەنگەشەیەکا مەزن دروست بوو چونکی هیمنگوای رەتکر د ئاهەنگا وەرگرتنا خەلاتی دا بەرهەڤ ببیت.
– ل ساڵا ١٩٦٤ێ، خەلاتێ ئاشتیێ دا بن گۆریۆنێ سەرۆک وەزیرێن ئیسرائیلێ، بەلێ بن گۆریۆنی Ben Gurion ئەو خەلات رەتکر ژبەر باوەڕا وی، کو هێشتا دەمێ ئاشتییا راست و دروست ل دەڤەرێ نەهاتییە.
– ل ساڵا ١٩٧٣ێ، خەلاتێ ئەدەبیاتێ ب نڤیسەرێ ئەمریکی جۆن شتاینبک John Steinbeck هاتە پەخشین، بەلێ وی رەتکر چونکی وی حەز نەکر ب ئاشکەرایی ل بەرامبەر دەزگەهێن راگەهاندنێ رابوەستیت.
– ل ساڵا ١٩٨٩ێ، خەلاتی نۆبل یێ ئاشتیێ ب نیلسۆن ماندێلا Nelson Mandelaهاتە دان، بەلێ هەتا ساڵا ١٩٩٣ێ خەلات وەرنەگرت چونکی د گرتیخانێ دا بوو ل باشوورێ ئەفریقیا.
ب چووکترین و مەزنترین بدەستڤەهینەر
ل ساڵا ١٩١٤ێ مەلالا یوسفزای Malala Yousafzai یا پاکستانی د ژیێ ١٧ ساڵیێ دا بوو خودانا خەلاتێ ئاشتیێ ژ بەر بەرەڤانیکرنا وێ بۆ مافێن مرۆڤی، ب ڤێ چەندێ مەلالا بوو بچووکترین کەس ڤی خەلاتی وەردگریت. ژ ئالییەکێ دی، ل ساڵا ٢٠٠٧ێ لیۆنارد هورویچ Leonid Hurwicz یێ ئەمریکی ب بنەرەت جوهی یێ پۆڵەندی د ٩٠ ساڵیێ دا بۆ خۆدانی خەلاتێ نۆبل ل بیاڤێ ئابۆریێ!
دەستڤەهینەرەکێ بێ شانس!
ل ساڵا ١٩٩٥ێ رۆبێرت لوکاس روبرت لوكاس Robert Lucas، مامۆستایێ زانینگەها شیکاگۆ، نزیک ببوو ببیتە خودانێ ئێک مەلیۆن دۆلار دەما ل بیاڤێ ئابۆریێ خەلات ب دەستڤەئینای. بەلێ دیار بوو، کو هەڤژینا وی یا بەرێ و بەرییا شەش ساڵان مەرجەک د رێککەفتنا بەردانێ دا دانابوو، کو نیڤەکا بەهایێ خەلاتێ نۆبل بۆ وێ بیت ئەگەر هەڤژینێ وێ ئەو خەلات بر.. ب تنێ چەند هەفتییەک مابوون، کو ئەو مەرج ب دووماهی بهێت؛ نیڤەکا بەهایێ خەلاتی بۆ وێ چوو!
مفا ژ ڤان ژێدەران هاتییە وەرگرتن:
– https://www.maghress.com/almassae/29584
1- «The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige» لـBurton Feldman.
2- «Nobel: A Century of Prize Winners» لـMichael Worek.
3- «Nobel Lectures in Literature»
4- «The Nobel Prize Winners in Literature» لـVincent L. Broccoli.
5- «The Nobel Prize: The Story of Alfred Nobel and the Most Famous Prize in the World» لـMichael Worek.
6- «The Nobel Prize: A Guide to the Nobel Prizes for Physics, Chemistry, and Medicine» لـKerstin Brismar.
7- «The Nobel Prize: A History of the Modern World» لـBo Gustafsson.
8- «The Nobel Prize and the Emergence of Celebrity Science» لـNils Hansson.
9- «The Nobel Peace Prize: What Nobel Really Wanted» لـFredrik S. Heffermehl.
10- «Nobel Prizes That Changed Medicine» لـDonna K. Driscoll.
