گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
مستەفا مهلا سهلیم ئاكرەیی
ئەڤ جیهانا ئەم تێدا دژین، د گەلەك قووناغان دا دهربازبوویە، ل هەر قووناغەكێ دا تایبەتمەندیێن خۆ هەبووینە، هەروەسا ڕەنگدانەڤا وێ ل ئەنجامێ كاریگەریا ئێك ل سەر هشێمرۆڤی، ئانكو ب گۆتنەكا دی كارتێكرنا كەمەرا مەگناتیسی ل سەر هشێ مرۆڤی ژ ئالیێفیزیكی ڤە، كو ل ئەنجامدا فرەئاستێن جیاواز یێن مرۆڤان دروست بوون. ئەڤ جیاوازییا ئاستێهشی د ناڤبەرا مرۆڤان دا، بوو ئەگەرێ ناكۆكییا و هەڤڕكییا د ناڤ كۆمەڵگەهێن جیهانێ دا.
ئەڤ جیهانا ئەم تێدا ژین؛ ل چەندین ڕەهەندێن جیاواز دروست بوویە و ل ئەنجامێ ڤێ جیاوازییێ، تێگەهشتن د ناڤبەرا مرۆڤان دا ئاستەنگ بوویە، ل ڤەڕێژا وێ شەڕ و پێكدادان دروست بووینە، نەخاسمە ل ڕەهەندێ سێیێ دا، هەر چەندە وەك زانایێن فیزیكی دبێژن: «هەمی ڕەهەند یێن جیناتێن مرۆڤی دا هەین، هندەك ژ وان دنزمن و هندەكێن دی دبلندن، بهلێ ل ڕەههندێ سێیێ ئان ئیكونەتلێن مەگناتیسی تێدا نزمبووینە»(1)، هەلبەت هەروەكی د بیاڤێ فیزیكی دا هاتیيە دیاركرن كو سێ ڕەههندێن سەرهكی هەنە، ژ وانا ڕەههندێ ئێكێ كو دبێژنێ درێژاهی (ألطول)، ئانكو ژ لایێ ئاستێ هشی ڤە دبێژنێ ( . / سفر)، هەروەسا ڕەههندێدویێ؛ پانى (العرض)، ڕەههندێ سێیێ بلندبوون (الارتفاع)، بهلێ پشتی فەیلەسوفێ ئەلمانی (ئەلبێرت ئاینشتاین)ی تیۆرا ڕێژەیی دەرئێخستی، ڕەههندەكێ دی دیاركر، كو دبێژیتێ: (ڕەههندێ چارێ)، ئانكو ڕەههندێ دەمی و تەكهس كرە سەر دەمێ ڕێژەیی، وەك پیڤانا دەمی، جهدەم (الزمكان) وەك هەڤبەندییا دەمی ب جهی ڤە ئەگەرێ وەرارا ژیانێ و بەردەوامیا گەردۆنێ یە(2).
هەروەسا دبێژیت: (دەم ب ئێك ئاراستە دچیت، ئانكو ل بۆری بۆ ئایندهیى)، هەرچەندە زانایێن فیزیكی ئاماژێ ب چەندین ڕەهەندێن دی ددەن وەك ڕەههندێ پێنجێ و شەشێ هەتا ڕەهەندێیانزدێ، بهلێ هەتا نهو تەكەس دكەنە سەر ڕەههندێن چارێ و پێنجێ، كو بەری چەند سالەكان ب تایبەتى (ل سالێن هەشتێیان دا نەتلێن مەگناتیسی بلندبوون و هێدی هێدی گوهۆڕین ب سەر سروشتی و ژینگەهێ و مرۆڤان و ئاژەلان دا هاتن و هەتا نهۆ سەنگا وێ چڕتر بوویە و جیهان و سروشت ڕاكێشایە د ڕەهەندێ چارێ دا، كو ڕەههندەكێ روحی یە و پرەكە، كو بەر ب ڕەهەندێ پێنجێ بچیت وەك ڕەهەندەكێ نورانی یێ نە ماددی)(3).
هەلبەت ئەم هەمی دزانین كۆ فەلسەفە (مادیة جدلیة)، ئانكو ماددیا دیالیكتیكی یە، بهلێفەلسەفە ئەنجامێن دویماهیك ل سەر ژیانێ ب تایبەت مرۆڤی و سروشتی و پێكهاتەیا گەردۆنێوەك (كوسمۆس) ب تنێ وەك تیۆر نادەمە، بەلكی دڤێت فەلسەفە وەك دیالكتیك بهێتە پراكتیزەكرن ل سەر ماتریالیزمێ (المادیة التأریخیة)،
هەلبەت بابەتێ مە نهۆ ڕەهەندێ پێنجێ یە و چەوانییا بلنكرنا ئاستێ هشێ مرۆڤی، داكو بەرهەڤ بیتن د ڕەهەندێ چارێ دا بەر ب ڕەهەندێ پێنجێ بچیت، بهلێ د جهدا هەر گاڤا ئەم بەحسی ڕەهەندێن بلند بكەین، دڤێتن بەحسی ڕەهەندێ سێیێ بكەین، ڕەهەندێ سێیێ چییە و مرۆڤێن ڤی ڕەهەندی كینە؟ هەروەسا یێ چارێ و یێ پێنجێ، ئانكو دێ چەوا سەلمینین كا هەر كەسەك یان كۆمەڵگەهەك ل چ ڕەهەند دایە ل دویڤ دیاركرنا پێزانینێن فیزیكی، كو هەر ڕەهەندەكی ئاستەكێ هشیارییێ یێ تایبەت هەیه ل دویڤ كارتێكرنا بیاڤێن مەگناتیسی ل سەر هشێ مرۆڤی، هەروەسا بەرژەنگ و پەسنێن هەر ڕەههندهكی چنە و ئەو چ فاكتەرن مرۆڤی بەر ب ڕەهەندێ چارێ و پێنجی دبەتن، پشەڤانییا من هەر ب پێزانینێن فیزیكی یێن هەڤچەرن، بهلێ وەك پراكتیك ل دورهێلا ئەم تێدا دژین، ئەز دێ بزاڤێ كهم وەك دیالیكتیك ل دویڤ شیانێن خۆ پراكتیزە كەم، بهلێ ئەڤ بابەته یێ درێژە و بەربەلاڤە، لەوما من ب فەر زانی ڕەهەندێ پێنجێ و پێشهاتەیێن وێ ب درێژاهی پێشكێش بكەم، داكو ڤاڤارتنەك د ناڤبەرا ڤان ڕەهەندا دا دروست بیبیت، هەروەسا بۆ خواندەڤانی ب ساناهی بكەڤیت دەما ب سەر ڤی بابەتێ نوی ههلدبیت، ل گوڕ دیتنان، ئەڤە بابەتەكێ زۆر گرنكە و هەر كەسەك ڤی بابەتی بخوینیت، ئەو دێ شێت خۆ بنیاسیت و دێ زانیت كا ئەو ل چ ئاستێ هشی دایە، وەك نوژدارەك؛ دێ شێت پێداچوون و چارەسەرییا خۆ بكەت. بازنەیێ دەروبەرێ خۆ ب ساناهی بزانیت.
ل دەستپێكێ دێ ب درێژاهی بەحسی ڕەهەندێ سێیێ كەین، كو دبێژنێ ڕەهەندێ بلنداهییا (ألارتفاع)، ئاستێ هێزێ ل نك مرۆڤی، هەروەسا كا مرۆڤ ل چ ئاست دایە و هێما و نیشانەیێن وێ چنە، هەلبەت ژ لایێ زانایێن فیزیكی ڤە وەسا هاتییە دیاركرن، كو ئاستێ هێزێ ل جەم مرۆڤێ ڕەهەندێ سێیێ یێنزمە، زانایێن فیزیكی دبێژن: (ئەڤ ڕەهەندە ڕەهەندەكێ ماددە یێ چڕە هزر و بیرێن وی مرۆڤی یێن ئالۆز و مژدارن، هەردەم هزرا خۆ دكەت كادێ چەوا خۆ بلند كەتن و جهەكێ تایبەت ل پێكهاتەیا كۆمەڵگەهی دا دروست كەت، هەلبەت ئەڤ مرۆڤە گرنگییێ نادەتە بها و دابونەڕیتن دەوروبەرێن خۆ، بەلكی ب خۆ ڤە مژویل دبیت و مەژی هشكن و هێرشی هەر تشتەكێ نوی دكەن، هەروەسا چارەنڤیسێ خۆ ب قەدەرێ ڤە گرێددەن، سیمایێن ڕەهەندێ سێیێ ترس و دودلى یە، توندوتیژی و دەمارگیرییا نەتەوەیی و ئایینی و نڤشی و ئەزئەزی و خۆپەرستی و دزی و نە لێبۆرین و نەرێكرنا ئەوێ بەرامبەر خۆ یە)(4)، لەوما ب ڤی دەستوداری هەر كەسەك د ڤێ ڕەهەندی دا، هەول ددەتن ژیانا خۆ یا تایبەت پێكبهینیت ب هەر ئاوایەكی بیت، چونكە ئەڤ كەسانە خودان ئایدلۆژیایەكا بەرتەسكە و ل ئەنجام دا هزرا هەمبەر وەرناگریتن، هەر دەما هەول ددەت یێ بەرامبەر خۆ كرێت بكەتن، ئەگەر ئەم ب دروستی ژیوارى شرۆڤە بكەین، هەمی جۆرێن ڕەهەندا ل سەرانسەری جیهانێ ل سەر ئاستێ تاكە كەسی هەنە، بهلێ هەر ئێك ژ وان ئاستەكێ هێزی و هشیارییێ یێ هەی، ئانكو هەر ئێك ژ ڤانە ل دویڤ ئاستێ هشیارییا خۆ، بەرێ خۆ ددهتە ژیانێ، هەر كەسێ ئاستێ هشێ وی یێ بلند بیت، بزانە ئەو یێ ل ڕەهەندەكێ بلند وەك ڕەههندێ چارێ و پێنجێ، لەوا ل ئەنجامێ جیاوازییا ڕەهەندان ل سەر ئاستێ هشیارییێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا، بوویە ئەگەرێ دروستبوونا شەڕ و پێكدادانێ ل دویڤ پیڤەرێ (ڤەمان بۆ یێ بهێزتر)، لەوما دیاردهیا نەرێكرنا ئەوێ بەرامبەر خۆ د ڕەهەندێ سێیێ دا دیاردەیهكا بەرچاڤە، ئەڤ ڕەهەندە هەمی ئاستێن مرۆڤان د كۆمەڵگەهێ دا تاكو چینێن ڕەوشەنبیرى ژی ڤەدگریت، بۆ نمونە وەك دیاردەیهكا بەرچاڤ د كەتوارێ مە و جیهانێ دا، وهكو: گەلەك ڕەوشەنبیر هەنە ب ناڤ و دەنگن د بوارێ ئەدەبی و هزری دا، ب دەهان پەرتوكێن چاپكری هەنە، بهلێ د جهـ دا پێنەخۆشە یێ بەرامبەر وى دو پەیڤان زێدهترى وی بزانیت و هەردەم بزاڤێ دكەت یێ ل خۆ زیرهكتر ل قادا ڕەوشەنبیریێ دا ڤەدەر بكەن، بەلكی ب پڕۆپاگندا بزاڤێ دكهن یێ بەرامبەر خۆ بچویك بكەن و بهایێ وی د كۆمەڵگەهێ دا كێم بكەن، هەروەسا ل ئەورۆپا ژی ل چەرخێ ڕێنیسانسێ و بەری هینگی ژی، ئەڤ دیاردە هەبوون، هەردەما چینێن دەستهەڵاتا ڕكابەرییا و بەرهەلستارییا هونەرمەند و فەیلەسوفان كرییە. ئەڤ دەستەبژێرە هەردەم د ژیانەكا سەخت دا دژین، چونكە ئاستێ هشێ وان یێ بلند بوو وەك مەترسیەك بوو ل سەر دەستهەڵاتان و هەمان دیاردە ل ڕۆژهەلاتا ناڤین یا هەیی، چونكە پترییا خەلكێ ڕۆژهەلاتا ناڤین یێ د ڕەهەندێ سێیێ دا دژین، نیزیكی پتر ژ هزار سالانە ل دابڕینەكا ئەپستمی و دیرۆكی دا دژین، چونكە كۆمەڵگەهێ ڕۆژهەلاتا ناڤین ل سەر مەگرتیێن ئاشۆپی (الفرضیات الوهمیة) وەك ئایدۆلوژیێن سیاسی و ئایینی و تایفهگەری یێ دائێخستی دژین، وەك كوشتن و هەتكبرن و دەمارگیرییا نڤشی و نەتەوەیی و هتد. ژبەر وێ چهندێ، پترییا گەلێن ڕۆژهەلاتا ناڤین؛ هەست ب هەلسەنگاندنێ ناكەن بۆ كەسانێن ڕەوشەنبیر و زانا، بەلكی هەردەم ڕكەبەرییا خودان مەژى یێن ئەپستمی كرییە و ل ئەنجام دا ب هزارەهان ڕەوشەنبیر و زانا یێن ڕۆژهەلاتا ناڤین كۆچبەری ئهورۆپا و دەرڤەی وەڵاتی بووین، ئەگەر ژی ئەوە ههكه كەسانەك بالەدەست بیت ل سازى یێن حكومی و ڕەوشەنبیری یان حزبی دا و ئاستێ هشێ وی یێ ڕەههندێ سێیێ بیت، ئەو چ جاران ڕەهەندێ چارێ وەرناگریت، چونكە هەروەكی بەری نهۆ مە دیاركری ئێك ژ سیمایێن ڤی ڕەهەندی؛ ترسە، داكو كەس جهێ وی ڤەنەگریت، ڤەرێژا ڤی ڕەهەندی ڤەدەركرنا مەژى یێن ئەپستمی یە، لەوما ئەڤ جیهانا مە بەحس لێكری، جیهانەكا ڤەمایە و خودان مەژییەكێ ژ كاركەفتی (العقول المستهلكة)یه، ئانكو نە بەرهەمهێنەرە.
ل سەر ئاستێ سیاسی:
ل گوڕ دیتنا مه، هەر ڕێكەفتنەكا سیاسی د ناڤبەرا ڕەهەندێن جیاواز دا بهێتهكرن، سەرناگریت، ئەم دشێین نموونهیا هەرێما كودستانێ و پرسگرێكێن ل گەل حكومەتا عیراقێ بكەمە نموونە، ڕەنگە هندەك بێژن ڕامانا تە ئەوە حكومەتا هەرێما كوردستانێ یا ل قووناغا وەرگوهێزا ڕەهەندێ چارێ دا دچیت و حكومەتا عیراقێ هێژ یا د ڕەهەندێ سێیێ دا مایی، ئەز ب بەڵگەڤە دبێژم: بەلێ ڕاستە، چونكە هەرێما كوردستانێ و خەلكێ كوردستانێدیاردهیا لێبۆرینێ و پێشكەفتنێ یا هەیی و پویتەكا مەزن ددەتە مەژى یێن ئەپستمی و گەشەپێدانا وەڵاتی، ئانكو وەك حكومەت ل ئاستێ ئایدیۆلوژیا دائێخستی دا نەمایە، بەلكی هەردەم بزاڤێ دكهت كوردستان یا ڤەكری بیت ل بهرامبهر جیهانێ و ببیتە خودان پێگەهەگێسیاسی ڕەوشەنبیری ل سەر ئاستێ جیهانێ، ب تایبەت ل ڕۆژهەلاتا ناڤین، بهلێ حكومەتا عیراقێهێژ یا د گەرمە گەرما ئایدیۆلوژیایێن بەرتەسك دا دژیت و دەولەت ل سەر بنهمایێ بیروكێن تایفهگەری دروست بوویە، ژ بەر هندێ ب دیتنا من هەر رێكەفتەكا سیاسی د ناڤبەرا هەردو حكومەتان دا، سەرناگریت تاكو كۆمەڵگەهێ نێڤدەولەتی فشارێ بكەتە سەر هەردو حكومەتان كو ڕێك بكەڤن، ژ ئالیێ حكومەتا هەرێما كوردستانێ ڤە، دێ بیتە هەڤژییانەكا (المعایشة) كاتی، ئانكو چێ دبیت مفای ل دەمی وەربگریت، چونكە تو نەشێی ل گەل مللهتەكی بژی خودان كەلتۆرەكێ كەڤن و پاشڤەمای بیت، بهلێ د هەمان دهم دا، ئەم نەشێین بێژین هەمی خەلكێ كوردستانێ یێ بەر ب ڕەهەندێ چارێ چوویی، بەلكی ل سەر ئاستێ تاكهكەسی گەلەك مرۆڤ هەنە ل ئاستێ ڕەهەندێ سێیێ دا نە، بهلێ وەك حكومەت چەوانییا سەرەدەرییا وێل گەل جیهانا دەرەكی و دەوروبەر، سیمایێن ڕەهەندێ چارێ ب خۆ ڤە دگریت، بۆ نمونە حكومەتا هەرێما كوردستانێ، نیزیكی پێنچ ملیۆن كۆچبەرێن عیراقێ و دەوروبەر وەرگرتینە و سەردەرییێ ل گەل وان دكەت، هەروەكی وهڵاتییێن كوردستانێ، بێ جیاوازی، ل دەمەكی چێ دبیت ل هژمارەكا ڤان مرۆڤان چەندین كەس هەبن هەلویستێ نەرێنی بەرامبەر كوردا وەرگرت بیت، بهلێ هەبوونا دیاردهیا روحا لێبۆرینێ ل جەم مللەتی كورد هەر ل كەڤن دا تا نهۆ ناسنامەیهكا جیاواز و ئەرێنى دایە مللەتێ كورد.
ڕەهەندێ چارێ.. پرا ڕەهەندێ پێنجێ یە
زانایێن فیزیكی وەسا ڕادگەهینن، كو ڕەهەندێ چارێ؛ هەمان ڕەهەندێ سێیێ یە ل گەل دەمی ل دویڤ تیۆرا فەیلەسوفێ مەزن ئهلبێرت ئاینشتاین ل سەر دەمێ ڕێژەیی، كو تێدا نمونەیهكا فیزیكی دئینیت و دبێژیت: ژبلی ڕەهەندێ ئێكێ و دویێ و سێیێ، ڕەهەندەكێ دی یێ هەی كو دبێژنێ ڕەهەندێ دەمی، دبێژیت: ئەگەر تەمەنێ تە بیست سال بیت و بلەزاتییا تیشكا ڕۆژێ بۆ ماوهیێ پێنج سالان بچییە بۆشاییا ئەسمانی، دەما كو دزڤرییەڤە پێنج سال دێ ل تەمەنێ تە زێدەبن، ئانكو دێ بیتە بیست و پێنج سال، بهلێ كەسێن تە ل عەردی هێلاین بەری تو بچییە بۆشاییا ئەسمانی، دەما كو دزڤرییەڤە، تەمەنێ وان دێ بیتە حەفتێ و پێنج سال، چونكە ژ ئالیێوان ڤه، دەم گەلەك یێ بۆری، هەر چەندە ل دەستپێكا هاتنا ڤێ تیۆرێ، ڕەخنە و ڕكابەری لێهاتەكرن، بهلێ ل دویماهییێ كەفتە د كارێ جێبەجێكرنێ دا، ب هەرحال زانایێن فیزیكی دبێژن، ڕەهەندێ چارێ ل سالێن هەشتێیان دا دیار بوو، چونكە ل وی دەمی كەمەرا كەهرومەگناتیسی ل سەر عەردی ب هێز كەفت و داخباری كرە سەر سروشتی و زیندەوەران، ژ وانا كارتێكرنەكا مەزن كرە سەر هشێ مرۆڤی، هەروەكو خویایە چەند نەتلێن مەگناتیسی بهێز بكەڤن، ئاستێ ڕاكێشانا عەردی دێ بلند بیت، هەروهسا دبێژن: لیڤلێ نەتلێن مەگناتیسی 7,8 بوو هەتاكو گەهشتییە لیڤلێ (12)ێ، كو بۆ ئەگەرا وێ هندێ نەتلێن مەگناتیسی ب هێزتر كارتێكرنێ ل مەژییێ مرۆڤی بكەت، ل ئەنجام دا هەلچوونێن دەروونی ل نك مرۆڤی دروستكرن (الانفعالات النفسیة) و مرۆڤ نەچار بوو پتر هزرا خۆ د جیهان دەوروبەرێن خۆ دا بكەت و هەول بدەت ل چارچۆڤەیێ جیهانا دائێخستی دەركەڤیت و ئاست و خواستێن خۆ یێن ڤەشارتی بینیتە دەرێ و ل جیهانێ پراكتیزە بكەت، لەوما سیمایێن مرۆڤێ ڕەهەندێ چارێ هشیار دبیتەڤە و پابەندی هزرێن كەڤن و دائێخستی نابن و دانپێدانێ ب شاشییێن خۆ دكەن و بزاڤێ دهكن ئاستێ خۆ پێش بێخن، ب دیتنا من هەر لبەر ڤێ دیاردهیێ و بهاتنا سیستەمێجیهانێ یێ نوی و وەرگوهێزا جیهانا مودێرن یا پیشەیی بەر ب جیهانا مودێرنێت یا ئەلكترونی ڤە چوو، لەوما د ڤان سالان دا تەڤایا خەلكێ جیهانێ، هەول دا خۆ ل بازنەیێ دەروونى یێ دائێخستی وەك (كبت) دەركەڤن و ژێ خلاس بن، ل ئەنجامدا ئێكهتییا سوڤیێتا بەرێ و یوگسلافیا هاتە هەلوەشاندن و گەلەك شەڕ ل دەولەتێن بەلقان چێبوون، ژبلی شەڕێ كەنداڤى و ل جیهانا عەرهبی دا، مینا لیبیا و تونس و سوریا و عیراق و چەندین دەولەتێن دى، نهۆ جیهانەكا ڤەكری یا هەیی و هەمی دەرگەهـ د پانۆرامایا جیهانا ئەڤرۆ دا دڤەكرینە، حالەتێدەروونا دائێخستی نەمایە كو هەر كەسەك ل ڤێ جیهانێ دا ب ئازادی بێ ترس و لەرز دەربڕینێ ل حەز و ئارەزوویێن خۆ دكهت، تاكو ئافرەت ژی ل سەرانسەری جیهانی یا ب ئازادی دئاخڤیت، ئەڤەژی ئێك ژ سیمایێن ڕەهەندێ چارێ نە، ئانكو دەمێ هشیاربوونا روحا مرۆڤی یە كو دبیتە پرەك بۆ دەربازبوونا ڕەههندێ پێنجێ، كو ڕەهەندەكێ نە ماددی یه، بەلكی یێ نورانی یە، مرۆڤ وەسا خۆ دبینیت كو بەشهكە ژ مرۆڤێن دی، وەسا هاتییە دیاركرن، كو ڕەهەندێ پێنجێدەرگەهێ بەهەشتێیە ل دویڤ چەمكێ زانستی و ئاستێ هشیارییا وی، گەلەك دێ بلند بیت تا ڕادەكی زوی دێ هەستێ ب هەر مەترسییەكێ كەتن، بەری بهێتە رویدان، چونكە حالەتێبێهشییێ (اللاوعی) نامینیت، بەلكی تنێ حالەتێ هشیاریێ دمینیت، چونكە هشیاری دێ ڕیتمی (أیقاعی) بیتن، چونكە دێ زوی ب تشتان گەهیت، هەروەسا مرۆڤ ژی دێ یێ ڕیتمی بیتن چونكە دێ بلەز سەرەدەریێ ل گهل بوویەران كەتن.
دیسان دەم ژی دێ یێ ڕیتمی بیتن، چونكە رویدان بلەز دێ هێن و بۆرن، ئانكو دەم دێ بیتە ناڤبرەكا مسۆگەر ل گەل جهی، ب گۆتنەكادی ئەو حالەتە، كو مرۆڤی دڤێت پتر ژ لەشێ خۆ دویر كەڤیت، چونكە جیهانا ڕەهەندێ پێنجێ دێ خۆ ل هەمی جیهانا ماددی رزگار كەتن.
ڕەهەندێ پێنجێ و ڕیفۆرما ئەدەبی و زمانی:
ئەڤ ڕەهەندە جیهانەكا نەماددی یە (حالەتێ (الحدس – التخاطر ) و هەستێ شەشێ دێ بهێز كەڤیتن، مرۆڤ زمانەكێ سڤك و ڕاستەوخۆ دێ بكار ئینیت)(5)، ئانكو زمانێ مەجازی و مەگرتی بكار نائینیت، چونكە ئەڤ هەردو شێوازێن زمانی ل جیهانا ماددی دا دهاته بكار ئینان، لەوما پێدڤی ب زمانێ كەڤن نابیت، بەلكی نامە دێ یێن گەردونی بن و دێ كود و جهڤەنگ ئەنجامێن وێ زانن، هەروەسا ئەو ب خۆ دێ ڕاڤەكرنا خەونێن خۆ كەن، ژبەر ڤێچەندێ لگوڕ باوەرییا من؛ وەرگوهێزێن مەزن دێ د بوارێ ئەدەبی و زمانی دا چێ بن و چێ دبیت هەلبەست و ڕومان و هەمی بوارێن دی یێن ئەدەبی ب پێكهاتەیا كەڤن ڤە بهایێ وان نەمینیت، چونكە مەسج هەمی دێ یێن سروشتی و گەهینەر بن، مرۆڤ هەردەم دێ هزرێ د جیهانەكا دی یا پێشكەفتی دا كەتن، ئانكو دێ هەولدەتن روحا خۆ ڤەدەركەتن ژ لەشێ خۆ، داكو بگەهیتە دویرترین خالێن گەردوونێ، مرۆڤێ ڕەهەندێ پێنجێ دێ یێ دلنازك و هەست نازك بیت و كەرب و كینێن جیهانا ماددی ل دەڤ وی نامینن.
ژێدهر:
1- كیف تنتقل من البعد الثالث الی البعد الخامس مرورا بالبعد الرابع/ Rasha Mashal 369 you tube
2- جریدة الوطن: البعد الخامس والعودة الی الماضی
https://www alriyaad .com
3- Rasha Mashal 369 you tube
4- ماهو البعد الكونی الذی ننتمی الیه http:// network awareness.net
https://www portal arid .my
5- منصة ارید: البعد الخامس (البعد الروحی والوعی) Arid scientific
