پێشەکی: مێژوو، ناسنامە و قووڵایی هونەری قالیی سنە

هونەری قالیچەبافی لە جیهاندا، وەک یەکێک لە دیارترین ڕەنگدانەوەکانی ڕۆحی مرۆڤ، ژینگەی دەوروبەر و باوەڕە کۆمەڵایەتییەکان دەناسرێتەوە. لە نێو ئەم دەشتە فراوانە پڕ لە ڕەنگ و نەخشەدا، شاری سنە (سنندج) وەک یەکێک لە کۆنترین، گرنگترین و کاریگەرترین ناوەندەکانی چنینی فەرش و کلیم لە کوردستان و تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدرەوشێتەوە. قالیی سنە تەنها کەرەستەیەکی ڕازاندنەوەی ناوماڵ نییە، بەڵکوو قەوارەیەکی زیندووی مێژوویی و بەڵگەنامەیەکی دەستکردە کە چیرۆکی ژیان، ئازار، هیوا، و داهێنانی چەندین نەوەی لە باوەش گرتووە.

ئەگەرچی سنە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا زیاتر بە کلیمی ناسک و بێوێنەی (بونی کراوە) دەناسرێت، بەڵام خاوەنی پێگەیەکی گرنگ و تایبەتە لە مێژووی هونەری فەرشی ڕۆژهەڵاتدا. وردکاریی بێوێنە، نەخشە ڕەسەن و قووڵەکان، هاوسەنگییەکی مەزنی ڕەنگەکان و کوالێتیی بەرزی چنینی ئەم فەرشانە، وای کردووە کە لە مۆزەخانە گەورەکانی جیهان و کۆگا تایبەتەکانی کۆمەڵکارانی هونەریدا، وەک شاکارێکی بێوێنە سەیر بکرێن. لەم وتارە فراوانەدا، بە وردی و قووڵایی دەچینە ناو جیهانی پڕ لە ڕاز و نیازی قالیی سنە، مێژووەکەی، شێوازی نەخشەکان، جیاوازییە هونەرییەکان، گۆڕانکارییە سەردەمییەکان و بەهای کولتووریی ئەم سامانە مەزنەوە.

قۆناغە مێژووییەکانی گەشەکردنی قالیچەبافی لە سنە

مێژووی قالیچەبافی لە سنەدا، ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە مێژووی سیاسی، کۆمەڵایەتی و هونەریی ناوچەکەدا هەیە. شارەکە، کە لە سەردەمانێکی کۆنەوە وەک ناوەندێکی گرنگی سیاسی و کارگێڕی ناسرابوو، لە سەردەمی دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵاندا قۆناغێکی نوێی لە گەشەسەندنی هونەری بەخۆیەوە بینی.

سەردەمی سەفەوی و دەستپێکی گەشە

سەرەتای گەشەکردنی پیشەسازیی دەستی و هونەری چنین لە سنە بۆ سەردەمی سەفەوی دەگەڕێتەوە. لەو سەردەمەدا، لەگەڵ ڕێکخستنەوەی ناوەندە شارستانییەکان لە کوردستان، گرنگییەکی تایبەت بە دروستکردنی کارگەی بچووک و ناوەندی تایبەت بە هونەرە دەستییەکان درا. بنەماڵەی ئەردەڵان، کە چەندین سەدە حوکمڕانیی ناوچەکەیان کردووە، پشتگیرییەکی مەزنی لە هونەرمەندان، قالیچەبافان و وێنەکێشان کرد. ئەم پشتگیرییە ئابووری و کۆمەڵایەتییە بووە هۆی ئەوەی کە نەخشەکان لە قاڵبێکی هۆشیارانە و هونەریدا ڕێکبخرێن و بنەمای دروستبوونی شێوازێکی تایبەت بە سنە دابمەزرێت.

لووتکەی گەشەسەندن لە سەردەمی قاجاردا

قۆناغی زێڕین و لوتکەی گەشەی قالیی سنە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی قاجار. لەم سەردەمەدا، بازاڕی فرۆشتن و هەناردەکردنی قالیی سنە فراوانتر بوو. قالییەکان تەنها بۆ پێداویستیی ناوخۆیی و خانەدانە دەوڵەمەندەکانی ناوچەکە نەدەچنران، بەڵکوو ڕێگەیان بۆ بازاڕەکانی دەرەوەی وڵات، لەوانە ئیمپراتۆری عوسمانی و وڵاتانی ئەورووپی کردەوە. لە سەدەی نۆزدەهەمدا، ئەم بەرهەمانە لە بازاڕە گەورەکانی ئەورووپا وەک لەندەن، ئیستەنبوڵ و قەفقاز بە ناوی ناسراوی (Senneh Rug) ناسران و خواستێکی زۆریان لەسەر بوو. ئەو فەرشانەی لەو سەردەمەدا چنراون، ئەمڕۆ لە بەنرخترین سامانی مۆزەخانەکانی جیهان هەژمار دەکرێن.

خەسڵەت و تایبەتمەندییە هونەرییەکانی قالیی سنە

قالیی سنە لە ڕووی تەکنیکی و هونەرییەوە کۆمەڵێک تایبەتمەندیی هەیە کە بە تەواوی جیای دەکاتەوە لە قالیی ناوچەکانی تری ئێران و ڕۆژهەڵات. ئەم خەسڵەتانە بریتین لە:

وردکاری و باری مینیاتۆری لە دیزایندا:

وێنەکێش و بافەندەکانی سنە لە مێژوودا گرنگییەکی زوریان بە وردکاری دابووە. هەرچەندە قالییەک قەبارەی بچووکتر بێت، بەڵام چڕیی وردکارییەکانی تێیدا زیاترە، تا ڕادەیەک مرۆ هەست دەکات نەخشەکان بە پەڕی وێنەکێش کێشراون نەک بە دەستی بافەندە چنراون.

 ژمارەی گرێکان و کوالێتیی بافت:

قالیی سنە بە ژمارەیەکی بەرزی گرێ لە هەر مەتروجوارگەیەکدا دەناسرێتەوە (کە لە کۆندا لە نێوان ١٥ بۆ ٢٥ گرێ بووە و لە سەردەمی نوێدا بۆ ٢٥ بۆ ٣٥ و زیاتر بەرز بووەوە). ئەمەش وای کردووە کە توێڵێکی قایم، توندوتۆڵ و لە هەمان کاتدا نەرم و لەنبار بەرهەم بێت.

هاوسەنگی و سیمێتریی تەواو:

لە زۆربەی نەخشەکانی سنەدا، پەیڕەوکردنی ڕێسای هاوسەنگی و هاوشێوەیی بە ڕوونی دەبینرێت، بە جۆرێک کە گۆشەکان، تورنجی ناوەڕاست و دەوروبەر تەواو یەکتر تەواو دەکەن.

 ڕەنگە سروشتی و ئارامەکان: لە ڕابردوودا، ڕەنگاوڕەنگیی قالیی سنە تەنها لە ماددە و ڕوەکە سروشتییەکانی ناوچەکە سەرچاوەی دەگرت، وەک ڕۆناس بۆ سوور، نیل بۆ شین، پێستی گوێز بۆ قاوەیی، ئیسپەرک بۆ زەرد، و پێستی هەنار بۆ کرێم و زێڕین. ئەم ڕەنگانە بە شێوازێک تێکەڵ دەکران کە دوای چەندین ساڵ کاڵ نەدەبوونەوە، بەڵکوو جوانییەکی قووڵتر و دێرینەتریان دەگرت.

شیکاریی وردی نەخشە کلاسیک و دێرینەکانی سنە

فەرهەنگی نەخشەسازی لە سنەدا دەوڵەمەندترین فەرهەنگە. هەر نەخشەیەک مێژوو، فەلسەفە و تێڕوانینی مرۆ بۆ گەردوون و سروشت دەگێڕێتەوە. لە گرنگترین نەخشەکان دەتوانین ئەم بابەتانە دیاری بکەین:

1 –  نەخشەی بەتەجقە و لقەکانی

بەتەجقە یەکێکە لە کۆنترین، پیرۆزترین و ناسراوترین نەخشەکانی ڕۆژهەڵات کە لە سنەدا ڕەنگدانەوەیەکی تایبەتی هەبووە. لە کولتووری کوردیدا، بەتە نیشانەی سروی چەماوەیە، کە هێمایە بۆ سەربەرزی، خۆڕاگری، ژیان، نەمرایەتی و بەرەکەت. جۆرەکانی لە سنەدا بریتین لە:

 بەتەی چارکی: کە قەبارەیەکی ورد و شێوازێکی هاوسەنگی هەیە.

 بەتەی دووگرێ و توپی: کە بە شێوەیەکی تۆکمە لە زەمینەی فەرشەکەدا بڵاو دەبنەوە.

 بەتەی میری و هەشتی: کە زیاتر بۆ فەرشە گەورەکان و داواکاریی خانەدانەکان بەکار دەهاتن.

2 – نەخشەی ماسی (هەراتی)

ئەمە بەناوبانگترین و بڵاوترین نەخشەیە لە مێژووی قالیی سنەدا. نەخشی ماسی بریتییە لە چوار گەڵا یان ماسی کە بە شێوازێکی بازنەیی و هاوسەنگ دەوری گوڵێکی ناوەندییان داوە. ئەم نەخشەیە لە سەرانسەری زەمینەی فەرشەکەدا بە شێوەیەکی بەردەوام دووبارە دەبێتەوە و هێمایە بۆ سووڕی بەردوامی ژیان، ئاو و ڕۆچوونی کات لە سروشتدا. لە شێوەکانی تریدا ماسی زەنبۆری و ماسی قەڵابی دەبینرێن کە زۆر بە پەنجەی ناسک دەچنران.

3 –  نەخشەی لەچەک و تورنج

ئەم نەخشەیە کە کاریگەریی قۆناغی سەفەوی بەسەرەوەیە، لە تورنجێکی گەورەی بازنەیی یان هێلکەیی لە ناوەڕاست و چوار لەچەک لە گۆشەکانی فەرشەکە پێکهاتووە. زەمینەی نێوان ئەم تورنج و لەچەکانە بە گوڵ و گەڵای وردی مینیاتۆری ڕازاوەتەوە، کە دیمەنێکی پڕ شکۆ و شاهانە بە فەرشەکە دەبەخشێت.

4 – گوڵ و بلبول و نەخشە شاعیرانەکان

یەکێک لە داهێنەرترین و شاعیرانەترین نەخشەکانی سنە، نەخشی (گوڵ و بلبول) و (گوڵ وەکیلی)یە. لەم نەخشانەدا، بافەندە بە تێڕوانینێکی هونەرییانە، باڵندەکان، گوڵەنووکەکان، و لقە پیچاوپێچەکان بە شێوازێکی سروشتی و زیندوو دەهێنێتە سەر قوماشی فەرشەکە. گوڵ وەکیلی بە تایبەتی بە گوڵە گەورەکان، لقە گەورەکانی و زەمینە نەرمەکەی ناسراوە کە تایبەتە بە هونەری ڕەسەنی ئەم شارە.

5 – گوڵ فەرەنگ و کاریگەرییە دەرەکییەکان

لە سەردەمی قاجاردا، لە ژێر کاریگەریی گۆڕانکارییە کولتوورییەکان و ئاڵوگۆڕ لەگەڵ ئەورووپادا، نەخشی (گوڵ فەرەنگ) دکەوتە ناو جیهانی قالیی سنە. ئەم نەخشەیە بریتییە لە چاندنی گوڵە سروشتی و گەورەکانی وەک گوڵاب، میخەک، و سەدتوومانی، کە بە شێوازێکی زۆر نزیک لە سروشت و بە ڕەنگی کراوە و گەشاوە دەچنران و سەرنجی هەر بینەرێک ڕادەکێشان.

فەرشی سنە وەک بەشێک لە فەرهەنگ و ناسنامەی کۆمەڵایەتی

قالیی سنە تەنها کاڵایەکی بازرگانی یان هونەری نەبووە، بەڵکوو زمانێکی دەربڕین بووە بۆ ئەو ژنانەی کە لە کۆمەڵگەی داخراوی ڕابردوودا دەرفەتی تریان بۆ نەبووە تا هەست، ئاوات و خەونەکانی خۆیان لە ڕێگەی نووسین یان نیگارکێشانەوە دەرببڕن. ژنی بافەندە لەسەر پشتەگڵکۆی فەرش، وەک شاعیرێک کارى کردووە؛ ئەو بە گۆڕینی ڕەنگەکان لە سووری تۆخەوە بۆ شینی ئاسمانی، و لە زەردی زێڕینەوە بۆ سەوزی بەهار، هەستە دەروونییەکانی خۆی و جوانییەکانی هەورامان و دەشتەکانی کوردستانی گواستووەتەوە سەر تاڵە پەشمەکان.

هەروەها، لە باوی کۆمەڵایەتیی کوردەواریدا، قالییەک لە سەرەتای ژنوسین و پێکهێنانی ماڵی نوێدا وەک بەشێکی سەرەکیی جێهێز و کەرەستەی بووک دەنێردرا. کوالێتی و ژمارەی ئەو قالییانەی کە کچێک لەگەڵ خۆی بۆ ماڵی هاوسەرەکەی دەبرد، نیشانەی شارەزایی، دەستڕەنگینی و پێگەی بنەماڵەکەی بوو.

قەبارە و جۆرەکانی قالی و کیلیمی سنە

لە چوارچێوەی بەرهەمهێنانی فەرشی کوردی و بەتایبەت سنەدا، قەبارەکان بەپێی پێویستیی ناوماڵ و شوێنەکان دابەش بوونە. لەوانە:

 قەبارە بچووکەکان:

وەک یەک مەترەیی، یەک و نیو مەترەیی، و ژێر جانماز، کە بۆ نوێژکردن یان ڕازاندنەوەی گۆشە تایبەتەکانی ژوور بەکار دەیاتن.

 قەبارە مامناوەند و گەورەکان:

وەک دوو گەزی، پشتی، و قالییەکانی ٦ مەترەیی، ١٢ مەترەیی، هەروەها قەبارە گەورەترەکانی وەک ١٨ و ٢٤ مەترەیی کە بۆ هۆڵە گەورەکانی خانەدان و دیوەخانەکان دەچنران.

خرسەک:

کە جۆرە قالیچەیەکی بچووک و قایم بوو و زیاتر لە دەرگاکان یان شوێنە پڕ هاتوچۆکاندا ڕاخرا.

جگە لە قالی، کلیمی سنەش بە شێوازی ناسراوی (بونی کراوە) جیهانی کردووە. لە کلیمی سنەدا، نەخشەکان زۆر ناسک و وردن، و زۆرجار مۆتیڤی وەک گوڵ و پەپوولە، قژی لوول، هەنگ، و تۆڕی هێراتی تێدا بەکار دێت کە لە هیچ شوێنێکی تری جیهاندا بەو شێوازە پاک و پوختە نابینرێت.

ئاڵنگارییە سەردەمییەکان و پاراستنی ڕەسەنێتی

لە جیهانی ئەمڕۆدا، لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا و دروستکردنی فەرشی ئامێر و مەکینەیی، هونەری دەستچنی قالیی سنە ڕووبەڕووی مەترسیی فووتاوەکان و لەبیرچوونەوە بووەتەوە. خێراپێکردنی پرۆسەی بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی ڕەنگە کیمیاییە توندەکان لە هەندێک شوێن، هەڕەشە لە ڕەسەنێتیی ئەم هونەرە دەکات.

بەڵام سەرەڕای ئەم ئاڵنگارییانە، هێشتا ژمارەیەک لە کارگە بچووکەکان، هونەرمەندان و مامۆستایانی دێرینی سنە سوورن لەسەر پاراستنی ڕێبازی دێرین؛ ئەوان هێشتا ڕەنگی سروشتی بەکار دەهێنن، پشت بە نەخشە ڕەسەنەکانی وەک ماسی، بەتەجقە و گوڵ وەکیلی دەبەستن، و ڕێگە نادەن ئەم میراتە گەورەیە لەناو بچێت.

ئەنجام

قالیی سنە تەنها پارچەیەک لە خوری و ڕەنگ نییە، بەڵکوو قەوارەیەکی پڕ لە گیان، مێژوو و ناسنامەی نەتەوەیی و هونەرییە. ئەم فەرشانە شاهیدی ڕاستەقینەی ئەو ڕاستییەن کە هونەرمەندی کورد چۆن توانیویەتی لە ناو دڵی زەحمەتی و سەختییەکانی مێژوودا، بە پەنجە ڕەنگینەکانی جوانی، ئارامی و هیوا بئافرێنێت. پاراستن، لێکۆڵینەوە و گرنگیدان بە قالی و کلیمی سنە، تەنها رێزلێنان نییە لە ڕابردوویەکی جوان، بەڵکوو مسۆگەرکردنی بەردەوامیی شاکارە مەزنەکانی داهاتوویە بۆ نەوەکانی پاشڕۆژ، تا هەمیشە دەنگی مێژوو لە ڕستن و پڕیشکی ڕەنگەکانیدا ببیسترێت.

هونەری فەرشچنین یەکێکە لە کۆنترین و دەوڵەمەندترین لقی کەلەپووری نەتەوەییی کورد، کە تێیدا ڕەنگدانەوەی مێژوو، سروشت، و گوزارشتی ڕۆحیی ئەم نەتەوەیە بەدی دەکرێت. لە ناو ئەم دەریایە فراوانەی هونەری فەرشچنینی کوردییدا، فەرشی سنە وەک یەکێک لە دیارترین و ڕەسەنترین مۆدێلەکان دەدرەوشێتەوە و پێگەیەکی بێوێنەی لە مێژووی هونەری ناوچەکە و جیهاندا داگیر کردووە.

فەرشی کوردی بە گشتی بەوە ناسراوە که گوزارشت لە ژینگەی شاخاویی، دیمەنە دڵگیرەکانی سروشت، و ئارەزووی مرۆڤی کورد بۆ جوانکاری دەکات. لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ڕەنگە سروشتییەکان و نەخشە هەمەجۆرەکانەوە، هەر فەرشێک دەبێتە پەڕتووکێکی کراوە کە چیرۆکی کۆچ، خۆڕاگری، و فیکری کۆمەڵگەی کوردی دەگێڕێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا، فەرشی سنە پێگەیەکی تایبەت و سەربەخۆی هەیە؛ شارۆچکەی سنە لە دێرزەمانەوە لانکەی گەشەسەندنی هونەر، شیعر و ئەدەب بووە، و فەرشەکانیشی ڕەنگدانەوەی ئەم ڕۆحە هونەرییەن.

لە لایەکی تریشەوە، فەرشەکانی سنە بوونە بە باڵیۆزێکی ڕاستەقینەی کولتووریی کورد لە گالەرییە جیهانییەکان و مۆزەخانە مەزنەکانی جیهاندا و ناسنامەی ڕەسەنی کوردیان بە جیهان ناساندووە. هەر بۆیە، کورد دەبێ بە هەموو شێوەیەک شانازی بە فەرشی سنەوە بکات، نەک تەنها وەک بەرهەمێکی هونەریی کۆن، بەڵکو وەک بەشێکی دانەبڕاو لە ناسنامە و مێژووی نەتەوەیی کە پاراستنی ئەرکێکی گەورەی نیشتمانی و کولتوورییە.