شعر ئێک ژ پشکێن هونەرێ دهێت نیاسین، ئەڤێ خوە د ناڤ ئالیێ سەرەکیێ ئەدەبیاتێ دا دبینت، شاعر د ناڤ ئەڤی بەرهەمی دا جیهانەکا تایبەت ب خوەڤە ئاڤا دکەت، جارنان پەیڤان دکەتە لێبۆک د دەستێن خوە دا و شانۆیا ژیانێ پێ نیشا ددەت، جارنا ژی ژ ئاستێ پەیڤان دادکەڤت ئاستێ پیتان و ژ ئەڤێ پەیڤێ بۆ یا دی پیتان دگوهۆڕت و هوسا ئێک ژ هونەرێن جوانکاریێ؛ ئەو ژی ڕەگەزدۆزییە، ل سەر ئاڤا دکەت، ئەڤ ئاست دبت هندەکێ ژ ئاستێ پەیڤان زەحمەتتر دەرکەڤت، پا تو چ دبێژی ئاستێ سێیێ یێ پەیڤێ کو دەربازی پیتان ببت، ژ وێ ژی دەربازی (خال)ێ ببت، دێ چ هێزەکا شاعرانە و داهێنان د ناڤ بەرهەمێ وی کەسی دا دیاربت، یێ جارنان یاریکرنا خوە دکەت د ئاستێ خالێ دا و یارییان پێ دکەت.

یاریکرن ب پیتان؛ ئەم دشێین د ناڤ هونەرێن ڕەوانبێژیێ دا ل گەل بابەتێ ڕەگەزدۆزییێ سەرەدەریێ د گەل دا بکەین؛ چونکو ئەڤ هونەرە «ب دو پەیڤان یان پتر دهێت گۆتن کو د گۆتن یان نڤیسینێ دا وەکو ئێک بن، یان ئەو پەیڤێن هەڤپشک وەسا دیار بکەن، بۆ خواندەڤانی یان گوهداری، وەسا دیارببن کو ئەو دو پەیڤە هەڤڕەگەزن»(پارسا، ١٣٩٧: ٢٠) یا دیارە ڕەگەزدۆزی ب سەر دو جۆرێن تەمام و نەتەمام دا دهێت دابەشکرن، شێوازێ ئێکێ -ڕەگەزدۆزییا تەمام- ئینانا دو پەیڤان یان پتر کو د نڤیسینێ دا وەکو ئێک بن، بەلێ د واتایێ دا جودا بن. جۆرێ دویێ ژ ڕەگەزدۆزیێ -نەتەمام- ئەو جۆرێ ڕەگەزدۆزیێ یە کو دو پەیڤ یان پتر د واتا و نڤیسینێ دا وەکو ئێک نەبن، بەلێ د نڤیسینێ دا گەلەک جوداهییا وان نەبت، جاران پیتەک جیاوازە و جاران ژی پیتەک زێدەیە(پارسا، ١٣٩٧: ٢٤)، بۆ نموونە (رەحمەت، زەحمەت).

ل دویڤ وێ دابەشکارییا بۆ ڕەگەزدۆزیێ هاتییەکرن و ئەو پێناسەیێن مە بۆ هەردو جۆران ئیناین، ئەم دشێین یاریکرنێ ب پیتان و بکارئینانا خالا ژ شێوازێ ڕەگەزدۆزییا نەتەمام بهەژمێرین؛ چونکو د ڕاکرنا خالەکێ دا ل سەر پەیڤێ یان ژێر پەیڤێ، وی دەمی پەیڤ د پیتەکێ دا دهێت گوهۆڕین، ئەو گوهۆڕین د ئاستێ جوداهیێ دایە، نەکو زێدەکرنێ، د ئەڤی جۆری دا «دڤێت ب تنێ گوهۆڕین د پیتەکێ دا بیت، نەکو زێدەتر، ئەگەر نە وی دەمی دێ چت د ناڤ بابەتێ سەرواداریێ دا»(پارسا، ١٣٩٧: ٢٥). لەورا ئەم دشێین بێژین: یاریکرن ب پیت و خالان، دچت د ناڤ بابەتێ ڕەگەزدۆزییا نەتەمام دا، دبت ئێک ژ هونەرێن جوانکاریێ.

یاریکرن ب پیتان ب چەند ڕەنگان د ناڤ ئەدەبیاتێ دا هاتییە بکارئینان، د ناڤ شعرا کوردی دا ژی ئەڤ بکارئینان ب ڕەنگەکێ دیار د شعرا کلاسیکی دا دەردکەڤت، ب گشتی ئەم دشێین ئاماژێ ب سێ خالێن گرنگ بکەین:

ئێک: یاریکرن ب پیتان؛ ژ ئەوان شێوەیان «شاعر پەیڤان ب سەر فۆنیمان دا دابەش دکەت، ئەڤێ ژی باشترین بەرجەستەبوون تێدایە، بۆ نموونە تاکو پەیڤەکا بکارهاتی یا وەکو (لێڤ، لب) بێژت، شاعر دبێژت: (لام و بێ) هوسا سەرنجا خواندەڤانی پتر دهێت ڕاکێشان، هەتاکو بزانت ب ڕێکا لێکدانا ئەڤان فۆنیمان چ پەیڤەک دروست دبت، هوسا خواندەڤان هەست ب خوەشیێ دکەت»(عەبدولڵا، ٢٠٠٨: ١١٨). ئەو وێنەیێ ب ڕێکا یاریکرن ب پیتان دهێت دروستکرن، وێنەیەکە خوەشییا هەستان د ناڤ خوە دا هلدگرت، دبت ئەو خالا سەرنجڕاکێشا خواندەڤانی؛ چونکو ئەو پیت بۆ دەمەکێ خواندەڤانی ڕادوەستینت و تاقیکرنەکا هزری ل گەل دکەت و هەر زوی خواندەڤانێ ڕەوشەنبیر دگەهت مەرەما دروست، لەوڕا خوەشیێ ژ شعرێ دبینت.

دو: شکلێ پیتان؛ د ئەڤی شێوازی دا شاعر پیتان بۆ مەبەستا مۆسیقایێ بکارنائینیت، بەلکو ئەو زێدەتر ب مەرەمەکا جوانکاری بەرێ خوە ددەت پیتی، دیتنا وی؛ دیتنەکا نیگارکێشییە، ئانکو ئەو جۆرە ڕێکخستنەکێ د ناڤبەرا شکلێ فۆنیمەکێ ل گەل ئەندامەکێ لەشێ مرۆڤی دکەت، بۆ نموونە: پیتا (ا) گەلەک جاران وەکو بەژنا مەعشووقێ هاتییە نیاسین، ئەڤ پیت دو واتایان د ناڤ خوەدا دگرت «ئەلیف دەلالەتێ دکەتە سەر خودێ، ئانکو ئافرێنەرێ جیهانێ، جاران ژی دەلالەتێ دکەتە سەر بەژنا بلند یا مەعشووقێ»(مشەختی، ٢٠١١: ١٧٦). پیتێن: ج، ل، د وەکو زولف هاتینە نیاسین. ب تایبەت ل دەڤ مەلایێ جزیری «پیتا (ل) دەلالەتێ ژ بسک و داڤێن پرچا لەف لەف دکەت»(مشەختی، ٢٠١١: ١٧٤).

سێ: ژمارەیێن ئەبجەدی؛ ئێک ژ شێوازێ ڤەشارتنا مەبەستێ و یاریکرن ب پیتان، شیوازێ بکارئینانا پیتایە ل جهێ سالێن گرنگ یێن شاعر ئاماژێ پێدکەت، بکارهاتینە، ئەو ژی بەرنیاسە ب ژمارێن ئەبجەدی، د ناڤ شاعرێن کوردا زێدەتر بۆ مێژوویا مەبەستدار دگەهینت.(عەبدولڵا، ٢٠٠٨: ١١٨). بۆ نموونە د ئەڤی ئالی دا ئەگەر ئەم مالکەکا مەلایێ جزیری وەرگرین، دەما دبێژت:

«ژ حەرفان ماهـ و سالێ ما

نەهات دەر شەکلێ فالێ ما»(جزیری، ٢٠٢٠: ١١)

هەر ئێک ژ شرۆڤەکارێن دیوانا مەلایێ جزیری (عبدالسلام جزیری و تەحسین ئیبراهیم دۆسکی) ئەڤ مالکا شعرێ وەکو بەلگەیەکێ ل سەر ژ دایکبوونا جزیری دایە دیارکرن، سەیدا تەحسین هوسا حساب کرییە «حرفا= ٢٨٩، ماهـ=٤٦، و سال= ٩٧، ما= ٤١، شکل= ٣٥٠، فال= ١١١، ما= ٤١»کۆما ڤان هژماران دبت (٩٧٥) ئەڤە ئەو هژمارە یا جزیری د ناڤ شەکلێ فالا خوە دا دیتی(جزیری، ٢٠٢٠: ١١).

یان ژی دەما مەلا عصمەتوللاهێ کارازی (مەلا عصمة الله کوڕێ مەلا محەمەد باقییە، کوڕێ مەلا زوبەیرێ سەرمەشێخی کوڕێ مەلا عەبدللاهێ هیزانی یە) د بارا مرنا بابێ خوە دا دبێژت:

«ئەڤ غەین و شین و نوون و دال

شەش چوو ژ هائا شوومێ حـــال

لەمح و وەفاتا چـــــاڤ غـــەزال

دیوان و ئەیـوان مـان خـــەلا»(دۆسکی، ٢٠١١: ١٨٦)

ل دویڤ حسابا ئەبجەدییا مە بۆ ئەڤێ مالکا شعرێ ئەنجامدایی، ب ئەڤی ڕەنگی دەردکەڤت «غەین= ١٠٠٠، شین= ٣٠٠، نوون= ٥٠، دال= ٤، ها= ٥» ل دویڤ ئەو ژمارەیێن هاتین، ئەم دشێین سالا (١٣٦٣مش) دەربێخین کو دبت سالا وەغەرکرنا بابێ وی.

چار: یاریکرن ب خالێن ل سەر پیتان؛ ئەڤە ئێک ژ شێوازێن دی یێن یاریکرنێ یە د ناڤ پەیڤێن شعرێ دا ژ ئالیێ شاعری ڤە دهێتە ئەنجامدان، شاعرێن زیرەک گەلەک جاران ئەڤ شێوازە ژی بکارئینایە، جاران مەرەما وان ڤەشارتنا واتایێ بوویە ژ ترسا سەردەمی، جاران ژی ژ بۆ جوانکاریێ و چێژا ئەدەبی بکارئینایە، ژ هەردو گۆشەیان ڤە ژی دبت جوانکاریەک بۆ شعرێ. ئەڤ شێواز ل دەڤ گەلەک شاعرێن کلاسیک یێن فارس و کورد هاتییە بکارئینان، ئەم ژی د ئەڤێ ڤەکۆلینێ دا دێ پەنایێ بینە بەر هندەک ژ ئەوان نموونەیان و ڕازا وان ئاشکرا کەین.

شێوازێ یاریکرن ب پیت و خالان ژ کەڤن دا د ناڤ شعرێ دا هاتییە بکارئینان و نە ب تنێ شاعرێن کورد، بەلکو یێن مللەتێن دی ژی، بۆ نموونە شعرەکا شاعرێ فارس ئەنوەری (اوحدالدین محمد بن محمد انوری١١٢٦-١١٨٩ز)، شاعرێ چەرخێ شەشێ یێ ئیرانی یێ ناڤدار ب ئەنوەری ئەبیڤێردی، ئێک ژ شاعرێن کلاسیکێن فارسی یە، گەلەک دەنگ ڤەدایە و شاعرێن کورد ژی بۆ خوە مفا ژ ئەوێ مالکا وی وەرگرتییە. ئەنوەری د دیوانا خوە یا شعری دا چارینەیەک هەیە ب ژمارە (٢٦٠) د دیوانا وی دا هاتییە دانان، تێدا دبێژت:

«اگر انوری خـــواهد از روزگار

که یک لحظه بی‌ زاء زحمت زید

مگس را پدید آورد روزگـــــــــــار

که تا بر سر راء رحمت ریـــــــد»

(انوری، ١٣٧٢: ٧٢).

ئەگەر ئەنوەری بڤێت ژیانا وی ب خوەشی و بەختەوەری دەرباز ببت، بەلێ قەدەر و ڕۆژگار ڕێکا ئەوی نادەت، لەورا دێ هەر ژیانا وی کەڤت ناڤا نەخوەشیێ، ئانکو چ جاران (ز) یا پەیڤا (زەحمەت) ژ ژیانا وی خلاس نابت، ئەگەر ئەوی بڤێت پیتا (ز) یا زەحمەتێ بگوهۆڕت و بکەتە پیتا (ر) داکو ببت (رەحمەت)، وی دەمی سالدەم ڕێکێ ب وی نادەت و مێشەک دێ پەیدابت، داکو بهێت و بریت سەر پیتا (ر) و وێ پیتێ بکەتە (ز)، هوسا (رەحمەت) دێ بت (زەحمەت).

ئانکو، هەتا ئەگەر مرۆڤ داخوازا ژیانەکا بێ زەحمەت ژ خودێ بکەت، دێ هەر ئاریشە و نەخۆشییەکا بێ بهایا وەکی مێشەکێ پەیدا بیت کو ژیانا وی تێک بدەت. ئەڤە نیشانەکا بێ هیڤیبوونێ یە ژ ژیانێ و نەبوونا ڕەحمەتێ یە. پشتی دویڤچوونا مە بۆ ئەڤێ شعرا ئەنوەری، بۆ مە دیاربوو کو دو ژ شاعرێن کوردان کەڤتینە ژێر کاریگەرییا ئەڤێ چارینەیا ئەنوەری، ئەو ژی مەولەوی و ناری نە، ئەم ل خوارێ دێ ئاماژێ ب شعرێن هەردو شاعران دەین.

شاعرێ کورد، مەولەوی تاوەگۆزی (سید عبدالرحیم١٨٠٦-١٨٨٢ز)، ئەڤ شعرا شاعرێ فارس، وەرگێڕایە سەر زمانێ کوردی و ب داهێنانەکا شعری ب لەهجەیا هەورامی د دیوانا خوە یا شعری دا ئینایە نڤیسییە:

«خەیلێوەن خەریک زاکەی زەحمەتم

بەڵکوو وە ڕا بۆ بەرشۆ عوسرەتــــم

فەڵەک وە بەختم مەگەس مکیــــانۆ

وە ڕاکەی ڕەحمەت هەمدیس مڕیانۆ»(مەولەوی، ١٩٦١: -)

مەولەوی دبێژت:

دەمەکێ زۆرە ئەز مژویلی (ز) یا پەیڤا (زەحمەت)م، من بزاڤ کرییە ژ (ز) بگوهۆڕم و بکەمە (ر)، داکو ئاستەنگ و نەخۆشی من نەمینن، بەلێ دەما ئەز ئەڤێ بزاڤێ دکەم، فەلەک -قەدەر- مێشەکێ دهنێریت و دوبارە ئەوێ (ر) یا (رەحمەت)ێ دگوهۆڕت و دکەتە (ز) یا (زەحمەت)ێ.

دیسان شاعرەکێ دی یێ کورد کەڤتییە ژێر کاریگەرییا شعرا فارسی یا ئەنوەری، ئەو ژی مامۆستا (ناری)یە ئەوێ ب ناڤێ (مەلا کاکە حەمەی بێلوو١٨٧٤-١٩٤٣ز)، بەلێ ناری ئەڤ شعر ب زمانێ کوردی و لەهجەیا سۆرانی نڤیسییە.

«زۆر دەمێکە من خەریکی نوقــــتەکەی زێی زەحمـــەتــــم

بەڵکو زەحمەت بێ بە رەحمەت لاچێ دەردو و حەسرەتـم

ناکاو فەلەک ناردی مێشێ، چونکە بەختی ڕەشــــم وایـــە

گۆی کرد بە سەر ڕێی رەحمەتا و هەر زەحمەت تا هەتایە»(ناری، ١٣٨٣: -).

دەمەکێ درێژە، ئەز مژویلی گوهۆڕینا (ز)ێ یا (زەحمەت)ێ مە، داکو بشێم وێ (زەحمەت)ێ بکەم (رەحمەت)، داکو دەرد و حەسرەتێن من نەمینن و ب دووماهی بهێن، ژ بەر بەختێ من یێ ڕەش، ژ نشکاڤە فەلەکێ مێشەک هنارت و ڕویتە سەر پیتا (ر) و دوبارە بوو زەحمەت و ئێدی هەر زەحمەت هەتا هەتایێ بەهرا منە. ناری ژی مفا ژ گوهۆڕینا پیتان ب ڕێکا خالەکێ وەرگرتییە، کەواتە ئەم دشێین سەرەدەرییا هونەرێ ڕەگەزدۆزییا نەتەمام ل گەل دا بکەین.

ئەڤ شێوازێ یاریکرن ب خالێ د ناڤ شعرا کلاسیکا کرمانجی دا ژی هاتییە بکارئینان و ژ نموونەیێن ئەوێ ژی، ئەم دشێین ئاماژێ ب سەیدایێ مەزن «ئەحمەدێ خانی١٦٥٠-١٧٠٧ز» بکەین، ئەو دەما د ناڤ دیوانا خوە دا دبێژت:

«جانی ژ تە ئەی خانی! جانا کو بخوازیتـــــن

«خا» نوقتە ل بن دانی، فیل- حال د هێلین دا»(دوڕە، ٢٠٠٨: ٥٥).

شرۆڤەکارێ دیوانا ئەحمەدێ خانی، ڤەکۆلەر (عەبدولرەحمان دوڕە)، د بارا شرۆڤەیا ئەڤێ خالێ دا دبێژت:»خا: تیپ و پیت «خ»یا خانی یە، نوقتە ل بن دانی، مەبەست ژێ نوقتا ل بنی یە، ئانکو پیتا دەستپێکێ د پەیڤا خانی یێ دا کو نوقتا وی ل بنی یە، دبە «جیم»، ب وی ئاواهی خانی ژی دبە «جانی»، ئەو ژی ب واتایا جان و ڕوحە»(دوڕە، ٢٠٠٨: ٥٥).

هەرچەند ئەڤ مالک د بەرهەڤکرنا سەیدایێ (تەحسین دۆسکی)دا ب شێوازەکێ دی هاتییە، دەما دبێژت:

«جانی ژ تە ئەی خانی جانان کو بخوازیتـــــن

ها نوقطە ل بەر دانی (في الحال) د مزگین دا»

(خانی، ٢٠١٦: ١٤).

بەلێ ب دیتنا مە، ئەڤ مالک ل دویڤ بکارئینانا سەیدا (عەبدولرەحمان دوڕە) دروستترە؛ چونکو تێدا خال ژ سەر ناڤێ خانی د پیتا (خ) دا دچت بن پیتێ و دبت (ج) هوسا واتایا ناڤێ خانی دهێت گوهۆڕین بۆ (جانی) ئانکو گیانی، دیسان سەیدا تەحسین د نیڤەدێرا دویێ دا گۆتییە: (نوقطە ل بەر دانی)، بەلێ دوڕەی گۆتییە: (نوقطە ل بن دانی)، کەواتە د هەردو حالەتان دا شێوازێ بکارئینانا سەیدا دوڕە باشترە ژ شێوازێ سەیدا تەحسین و واتایا وێ دروستتر دیار دکەت.

دیسان ژ شاعرێن دی یێن کو جوانکارییا یاریکرن ب پیتان د ناڤ شعرا خوە دا بکارئینایی، ئەو ژی (فەقیێ تەیران١٥٩٠-١٦٦٠ز)ـە، فەقی د شعرا خوە یا هەڤپشکا ل گەل مەلایێ جزیری دا دەما بەحسا سەرێ حەفت سۆرەتێن کو ب (حم) دەستپێدکەن، ئەڤی بابەتی دکەن هونەرەک بۆ خوەشکرنا شعرا خوە و هەم ژی ڤەشارتنا واتایا وێ، فەقی تێدا دبێژت:

«حێیێن د حەفت حامیمان

نوقطەیان لێ پەیدا کن

ئسمێ دو طاسین میمان

دو میمان ژێ جودا کن

باڤێنە جەم دو جیمان         عشقێ

کو ژێ پەیدا کن»

(جزیری، ٢٠٢٠: ٣٢٠)

دیارە فەقی ل ڤێرێ ڤیایە هندەک پیتان نوقتەیان دانت سەر و هندەک پەیڤێن دی ژی گوهۆڕینا پیتان بۆ بکەت، یا دیارە نەڤیایە ئەڤێ ڕاستەوخۆ بکەت، داکو جوانییەکا شعری هەبت و ڤەشارتنەکا شعری ژی هەبت. واتایا ئەڤان مالکێن فەقی د شرۆڤەیا «محەمەد ئەمین دۆسکی»دا ب ئەڤی ڕەنگی هاتییە شرۆڤەکرن «ئەگەر خالان ل سەر پیتێن (حاء) یێن حەفت حامیمان (حم) دانین، دێ بنە حەفت خوم (خم)، د زمانێ فارسی دا دبیتە جەڕکێ مەیێ، ناڤێ دو طا سین میمان (طسم)، ئەگەر دو پیتێن میم (م) ژێ ڕاکەین، دێ بتە طاس (طس)، ئەو ژی دبتە ترارێ ڤەخارنێ، ئەگەر وان ژی پاڤێنە دەڤ دو جیمان (ج) کو مەبەست فۆرمێ بسکێ یە دەمێ ل ڕویی خار دبیت، هینگی دێ عشق ژێ پەیدا بیت»(دۆسکی،٢٠٠٧ :١٨١٣).

ئێک ژ شاعرێن دی یێن کلاسیکیێن کورد، یان ئەڤێن ب ناڤ کلاسیکێن تەقلیدی دهێن نیاسین، شێوازێ یاریکرن ب پیتان و خالێن ل سەر پیتان بکارئینایە، ئەو ژی هادی یە، شاعر (مەلا محەمەد کوڕێ صەبغەتوللاهێ لجەیی ١٩١٢ز مریە)، ئەو ئێک ژ ئەوان شاعرێن دەستپێکا سەدێ بیستێ بوو ل باکورێ کوردستانێ و د سالێن دووماهییا ئۆسمانییان دا ژیایە، ئەو د شعرا خوە دا وەسا دیار دکەت کو دژی سولتانێ ئۆسمانی (عەبدولحەمیدێ دویێ)یە، بەلێ ئەڤێ چەندێ نەشێت ب ئاشکرایی بێژت، بەلکو ئەوێ ب ڕەنگەکێ ڤەشارتی و یاریکرن ب خالێن ل سەر پیتان، ئەڤ شێوازێ یاریکرنێ بکارئینایە، ئەو دبێژت:

«یەک نوقطەیەک ژ (عیــــد) کـــەت

(حمد) پشت وی هات ب عللــــــــەت

مە ژ دەست وی پوڕ دی زەحمەت

خەلق بوون ب ظـولمێ ئــەوزاع»

(هادی، ٢٠٠٧:١٦٣)

هادی یێ لجەیی ل ڤێرێ دبێژت: خالەک ژ بن پەیڤا (عید) کەڤت، کەواتە پەیڤا (عید) بۆ (عبد) و ل پشتی وێ پەیڤا (حمد) هات و هوسا ناڤێ (عبدالحمید) دروستکر، ئەو کەس بوو عللەت بۆ مللەتی، مە گەلەک نەخۆشی ژ دەستێ وی دیتن، خەلکێ گەلەک زۆلم ژێ دیت. ئەگەر سەحکەینە ئەڤێ مالکا هادی یێ لجەیی، دێ بینین ئەوی ژی مفا ژ پیتان دیتییە، ب دیتنا مە ئەڤا شاعری کری، زێدەتر ژ ئەگەرێ ترسا ڕۆژگارێ بوویە، ڕاستە کو جوانی ژی دایە شعرێ.

ئەنجام

شێوازێ یاریکرن ب پیت و خالان ژ شێوازێن هونەرێ جوانکاریێ دهێت نیاسین و ئەو خوە د ناڤ قالبێ ڕەگەزدۆزییا (نەتەمام)دا دگرت؛ چونکو شاعر تێدا ب ڕێکا خالەکێ گوهۆڕینێ د پەیڤا خوە دا دکەت، جاران خالەکێ ددانت سەر پیتەکێ یان ژ بن پیتەکێ دەردئێخت، هوسا واتایا پەیڤێ دگوهۆڕت و ڕەگەزدۆزی ژێ پەیدا دبن، نموونەیێن ڤی جۆری مە د ناڤ شعرێن ڤەکۆلینێ دا بەحسکرینە.

شاعر شێوازێ یاریکرنێ ب خالان بۆ گوهۆڕینا واتایا پەیڤەکێ ب واتایەکا دی د ناڤ شعرا خوە دا بۆ دو مەرەمان بکاردئینت، ئێک بۆ مەبەستا ڤەشارتنا واتایێ، دو بۆ مەرەما زێدەکرنا چێژا هونەری، ئەڤ هەردو شێواز ژی د ناڤ شعرا کوردی دا هاتینە بکارئینان، بۆ نموونە شعرا هادیێ لجەیی زێدەتر ژ بۆ بابەتێ پارێزڤانیکرن ژ ڤەشارتنا واتایێ یە؛ چونکو ئەوی شعرا خوە ل سالا (١٩٠٨) نڤیسییە و د وی دەمی دا ژی هێشتا سولتان ل سەر دەسهەلاتێ بوو، لەورا ژ مەترسییا خوە ئەڤ شێواز بکارئینایە، هەروەسا بۆ جۆرێ دویێ ژی -مەبەستا چێژا هونەری-یە، ئەم دشێین شعرا ئەحمەدێ خانی و مەولەوی و ناری ژ وی جۆری بژمێرین.

یاریکرن ب خالێ، ئێک ژ شێوازێن هونەری یە یێن هێز و زیرەکاتییا شاعری تێدا دەردکەڤت، شاعری دڤێت یارییان ب خال و نوقتەیێن هندەک پیتان بکەت و هندەک واتایێن دی ژێ ڤەدۆزت، داکو نیشا گوهدار یان خواندەڤانێ خوە بدەت کو شیانا من ل چ ئاستە، ب ڕاستی ژی ئاستێ هۆستاییا شاعری نیشان ددەت و سەرنجا خواندەڤانی بۆ خوە ڕادکێشت.

ژێدەر:

 1- ابیوردی، انوری (١٣٧٢)، دیوان، بە اهتمام: محمد تقی مدرس رضوی، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

2- پارسا، سوید ئەحمەد (١٣٩٧)، جوانکاری لە ئەدەبی کوردیدا بەشێوازێکی نوێ، چاپی یەکەم، سنە: انتشارات نالی.

3- جزیری، مەلا (٢٠٢٠)، دیوان، بەرهەڤکرن: تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، چاپا دوویێ، دهۆک: بێ دەزگەهـ.

4- خانی، ئەحمەد (٢٠١٦)، دیوان، بەرهەڤکرن: تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، چاپا ئێکێ، دهۆک: دەزگەهێ سپیرێز.

5- دوڕە، عەبدولرەحمان (٢٠٠٨)، شرۆڤەکرنا دیوانا ئەحمەدێ خانی، چاپا ئێکێ: ژ وەشانێن گوڤارا مەتین.

6- دۆسکی، تەحسین ئیبراهیم (٢٠١١)، مەلا عەبدللاهێ هیزانی و شاعرێن مالباتا وی، چاپا ئێکێ، دهۆک: دەزگەها سپیرێز.

7- دۆسکی، محمد امین (٢٠٠٧)، شرۆڤەکرنا دیوانا مەلایێ جزیری، بەرگێ چارێ، چاپا ئێکێ، دهۆک: دەزگەهێ سپیرێز.

8- عەبدولڵا، عەبدولسەلام نەجمەدین (٢٠٠٨)، شێکردنەوەی دەقی شیعری لە ڕووی زمانەوانیەوە، چاپی یەکەم، دهۆک: دەزگەهێ سپیرێز.

9- مشەختی، کامەران ئیبراهیم (٢٠١١)، سیمیۆلۆژیای زمانی سۆفیگەری لە شیعرەکانی مەلایی جزیری دا، چاپی یەکەم، دهۆک: دەزگەهێ سپیرێز.

10- مەولەوی، عبدالرحیمی تاوەگۆزی (١٩٦١)، دیوان، کۆکردن و لێکدانەوە: سەید عەبدولکەریمی مودەریس، چاپی یەکەم، سنە: انتشارات کردستان.

11- ناری (١٣٨٣)، دیوان، کۆکردنەوە و ساغکردنەوەی: کاکەی فەللاح، چاپی یەکەم، سنە: انتشارات کردستان.

12- هادی (٢٠٠٧)، دیوان، بەرهەڤکرن: تەحسین ئیبراهیم دۆسکی، چاپا ئێکێ، دهۆک: دەزگەهێ سپیرێز.