ل دەستپێکێ دڤێت بێژین کو ئەڤ بابەتە ل سەر بنیاتێ چار پۆست و کۆمێنتێن نڤیسەر و چالاکڤانێ کوردێ ناڤدارێ رۆژئاڤایێ کوردستانێ، بەرێز (جەمالەددین حەمێ/ Jamal Eddin Hami) هاتییە ئاڤاکرن کو وی ل رۆژێن (27، 29 و 30ی خزیرانێ) ب کورتی و پوختی د لاپەرێ خوە یێ فەیسبووکی دا ب زمانێ عەرەبی بەلاڤ کربوون، لێ مە سەرەرایی وەرگێڕانێ، بۆ زەنگینکرنا بابەتی و ل جهێن پێدڤی کێم و زێدەهی د بابەتی دا کرینە و وەک گۆتارەک رێکخستییە، بێی کو دەستکاریێ د مەرەم و مەبەستێن وی و پۆست و کۆمێنتێن وی دا بکەین.

پێشەکی

پرۆسێسا ئاڤاکرنا نەتەوەیی و شارستانی، ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگییەکا گشتگیر د ناڤبەرا پێدڤییێن مادی یێن ڕۆژانە و هێمایێن مینەڤی یێن ناسنامێ دا ئاڤا دبت. ل ده‌مێ ڕاگەهاندنا پرۆژەیێ «مزگەفتا مەزن یا بارزانی»، د ناڤ جڤاکی دا هندەک دیتن پەیدابوون کو پێشەنگیێ ددەنە ئاڤاکرنا سازییێن پەروەردەیی وەک قوتابخانە و زانکۆیان ل سەر پرۆژەیێن تەلارسازی یێن مەزن. گومان تێدا نینە کو کەرتێ فێرکرنێ ئێکە ژ بنواشێن سەرەکی یێن پێشکەفتنێ، لێ دابەشکرنا بابەتی د ناڤبەرا دویراهییا (مزگەفت/تەلارەکا شارستانی) یان (قوتابخانە/زانکۆ) دا، گۆتارەکا گشتگیر و دروست نینە؛ چونکو نەتەوەیێن پێشکەفتی ئالییەکێ ئاڤا ناکەن و ئالییەکێ دی پشتگوھ باڤێژن، بەلکو ئەو ئاڤاکرنا مرۆڤی، ئاڤاکرنا شارستانییەتێ و ئاڤاکرنا ناسنامێ پێکڤە گرێددەن.

ئەڤ گۆتارە دێ ل سەر ڕەهەندێن جودا یێن شاهکارێن شارستانی ڕاوەستت، کا چەوا ئەڤ پرۆژەیە ژ چارچۆڤەیێ ئاڤاهییێن کەرەستەیی دەردکەڤن و دبنە هێمایێن نیشتمانی، ژێدەرێن ئابووری و سەرمایەیێن جڤاکی، ب پشت بەستن ب نموونەیێن جیهانی و شرۆڤەکرنا مفایێن ستراتیژی یێن ڤی پرۆژەی. و هەروەسا دێ رەوایەتیێ ژی دەتە وی ناڤی یێ کو بۆ هاتییە هەلبژارتن.

دیرۆک و ئەرکێ هێمایی یێ تەلارسازیێ ل جیهانێ

دیرۆکا شارستانییەتان دیار کریە کو گەلێن مەزن ب تنێ ب ئاڤاکرنا قوتابخانە، زانکۆ و نەخوەشخانەیان ڕازی نەبووینە، بەلکو وان شاهکارێن ئاڤاهیسازی یێن نەمر و بەردەوام ژی ئاڤاکرینە، کو ب بۆرینا دەمی بووینە هێمایێن نیشتمانی، نیشانێن شارستانی و ڕوییەکێ گەشتوگوزاری کو هەمی جیهان وان دنیاست. ئەڤ شاهکار و نیشانە نە ب تنێ بەرێن بلند یان ئاڤاهیێن مەزنن، بەلکو بووینە پشکەک ژ ناسناما وەڵات و گەلێن خوە، حەتا کو ناڤێ دەولەتێ د مەژییێ مرۆڤان دا ب ناڤدارترین شاهکارا وێ ڤە گرێدایە. ل سەر ئاستێ جیهانی، گەلەک نموونەیێن ناڤدار یێن وان شاهکاران سەرنجا هزرا مرۆڤی ب بال خوەڤە کێشاینە کو یان هێمایێ دەستهەڵات و دیرۆکا وان وەلاتانە یان نیشانا پێکهاتنا شارستانییەت و ئایینێن وانە یان هێمایێ بەرگری و هێزا دیرۆکی یا وانە یان بەڵگەیێ مەزناتییا ئیمپراتۆرییا کەتوارییا وانە یان ژی شاهکارێن تەلارسازییا مۆدێرن و هێمایێ لوتکەیا ئابووری و داهێنانا وانە، وەک: (بورجا ئیفل ل فڕەنسا، دەمژمێرا بیگ بێن ل بریتانیا، ئارامگەها تاج مەحەل ل هندستانێ، پەرستگەها ئەیاسۆفیا ل تورکیا، ئەهرامێن جیزە ل مصرێ، دیوارێ مەزنێ چینێ ل چینێ، ئامفیتیاترا کۆلۆسیۆم ل ئیتالیا، ئاڤاهییێن پەترا ل ئوردنێ، هۆلا ئۆپێرایا سیدنی ل ئوسترالیا و بورجا خەلیفە ل ئیماراتا عەرەبی یا ئێکگرتی.

پشتی چەندین دەهسالێن داهاتی، هەر کەسێ بەحسێ کوردستانێ بکەت، بێگۆمان دێ مزگەفتا بارزانی یا مەزن هێتە بەرچاڤێن وی. ئەگەر بۆ هەر نەتەوەیەکێ هێمایەکێ ئاڤاهیسازیێ هەبت کو پێ بهێتە نیاسین، پا بۆچی بۆ گەلێ کورد ب زۆر دبینن کو شاهکارەکێ جیهانی هەبت کو دەربڕینێ ژ شارستانییەتا وان بکەت و ناسناما وان بەرجەستە بکەت و ب وی شاهکاری د ناڤ گەلێن جیهانێ دا پتر بهێتە ناساندن؟

مسۆگەر گەلەک ژ ڤان شاهکاران ژ بەر هندێ نەهاتینە ئاڤاکرن کو خودانێن وان پێدڤی ب قوتابخانە یان زانکۆیان نەبووینە، یان ژ بەر هندێ بوو کو وان دڤیا وی پارەی د مژارێن دی دا بمەزێخن، بەلکو ژ بەر هندێ بوویە کو وان دزانی شارستانییەت ل سەر خواندنێ ب تنێ ئاڤا نابت، بەلکو پێدڤی ب هێمایێن نەمر ژی هەیە دا کو بیرەوەرییا نەتەوەیی بپارێزن و کەسایەتییا وێ نیشان بدەن و ب ڕوییەکێ گەش پێشکێشی جیهانێ بکەن.

ڕەهەندێن ئابووری و گەشتوگوزاری یێن شاهکارێن شارستانی

ئەگەر ئەم ئەڤڕۆ هزر د ناڤدارترین شاهکارێن شارستانی یێن جیهانی دا بکەین، دێ بینین کو سالانە پێشوازیێ ل ملیۆنان گەشتیاران دکەن و ب ملیاران دۆلاران ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ بۆ وەڵاتێن خوە دئینن. ئەڤ هێزا ئابووری ب ڤان ڕێیان دهێتە بەرهەڤکرن:

• کەرتێ خزمەتگوزاریێ: گەشتوگوزار، هۆتێل، خوارنگەهـ، بازار و سیستەمێن ڤەگوهاستنێ.
• کەرتێ وەبەرهێنانێ: ڕاکێشانا سەرمایەیا دەرەکی بۆ دەڤەرێن دەوروبەری شاهکارێن شارستانی.
• کەرتێ کاری: دابینکرنا دەلیڤەیێن کاری یێن بەردەوام بۆ گەنجان.

لەوما شاهکارێن مەزن ئێدی نە ب تنێ ئاڤاهیێن دیرۆکینە، بەلکو بووینە پرۆژەیێن ئابووری، ڕەوشەنبیری و گەشتوگوزاری یێن بەردەوام کو بۆ چەندین دەهسالان پشکداریێ د پشتەڤانیکرنا ئابوورێ نیشتمانی دا دکەن.

ژ ڤی ڕوانگەی ڤە، مزگەفتا مەزن یا بارزانی دشێت ببتە پتر ژ مزگەفتەکێ؛ چونکو دشێت ببتە شاهکارەکا شارستانی یا جیهانی و بهێتە تۆمارکرن د ناڤ کولتوورێ جیهانی دا، ئەگەر نەخشەسازی و ڕێڤەبرنا وێ ب شێوەیەکێ باش بهێتە کرن و جهێن ڕەوشەنبیری، گەشتوگوزاری و پەروەردەیی یێن هەژی تێدا بهێنە ئاڤاکرن، کو بێگۆمان ئەڤە د ناڤ نەخشێ ئاڤاکرنێ دا هەیە وەک هاتییە ڕاگەهاندن.

مفایێن ستراتیژی یێن پرۆژەیێ مزگەفتا مەزن یا بارزانی

د ڤی تەوەری دا، ئەم دێ مفایێن چاڤەڕێکری یێن ڤی پرۆژەی بەرچاڤ کەین کو دبنە ئەگەرێ گوهۆرینەکا جۆری د کەرتی کولتووری و ئابووری دا:

ئەڤ پرۆژەیە دێ بتە ئەگەرێ جێگیرکرنا ناسناما شارستانی یا گەلێ کورد و دیارکرنا ڕەسەناتی و کولتوورێ وی ل بەر چاڤێ گەلێن جیهانێ، ب شێوەیەکێ کو کا چەوا ناڤێن دەولەتان ب شاهکارێن وان یێن ناڤدار ڤە گرێداینە، دێ ئەڤ شاهکارە ژی بتە ئەگەر کو دەمێ ناڤێ کوردستانێ دهێت، ئێکسەر د هزرا گوهداری دا تەندار(مجسم) ببت. ژ لایەکێ دی ڤە، دێ بتە سەدەمێ دیاربوونا تەلارسازییا ئیسلامی یا تێکەلکری ب ناسناما کوردی ڤە کو ئەڤە دێ بتە نموونەکا تەلارسازی یا بێ وێنە بۆ دیارکرنا ڕوییێ شارستانی و ئیسلامی یێ گەلێ کورد، و دێ داهێنانا تەلارسازیا کوردی هاندەت ب شێوەیەکێ کو مزگەفت ببتە قوتابخانەکا تەلارسازی کو ناسناما کوردی د هونەرێ ئیسلامی دا نیشان بدەت. هەروەسا دێ گیانێ شانازیپێکرنێ ب ناسنامە و دلسۆزیێ د ناڤ دل و دەروونێ بەرەبابێن داهاتی یێن مللەتێ مە دا چینت و دلسۆزیا نیشتمانی پتر د ناخێ تاکێ کورد دا گەش کەت؛ چونکو هەبوونا شاهکارەکا جیهانی وەل وەلاتییێ کورد دکەت کو هەست بکەت وەڵاتێ وی خودان هێمایەکە کو دشێت د ناڤ نەتەوەیێن دی دا شانازیێ پێ بکەت. ل ڤێرێ، ئەڤ شاهکارێ تەلارسازی دێ وەک دیدەڤان و شاهدەکێ شارستانی یێ نەمر مینت کو بەرەبابێ ئەڤڕۆ بۆ یێن داهاتی بهێلت و ب کۆمەلگەها خوەڤە بتە میراتەکێ شارستانی یێ درێژخایەن بۆ بەرەبابێن داهاتی؛ چونکو شاهکارێن مەزن نە بەرێن بێدەنگن، بەلکو هێمانە کو بیرەوەرییا کۆمەلایەتی یا گەلان دروست دکەن و دبنە هۆکار کو ئەم پتر خوە ل بیرەوەرییێن خوە یێن نیشتمانی بکەینە خودان و هێمایێن بەرجەستە(مادی) پەیدا بکەین کو دیرۆک و کەسایەتیێن مەزن پێ نەمر ببن.

ژ لایێ پێگەهێ نێڤدەوڵەتی و ڕەوشەنبیری ڤە، ئەڤ پرۆژەیە دێ هێزا نەرم (القوة الناعمة) یا کوردستانێ ب هێز ئێخت؛ چونکو شاهکارێن شارستانی پتر کارتێکرنێ ل سەر وێنێ گەلان ل جیهانێ دکەن نەک گۆتارێن سیاسی. ب ڤێ چەندێ، دێ دیرۆک، کولتوور، کەلەپوور و دۆزا ڕەوا و یاسایی یا گەلێ کورد بۆ گەشتیارێن جیهانێ هێتە ناساندن و دێ بتە هۆکار بۆ ب دەستڤەئینانا دۆست و پشتەڤانێن پتر بۆ دۆزا کوردی ل جیهانێ، ئەڤە ژی ب ڕێیا ئاڤاکرنا مۆزەخانەیەکێ، سەنتەرەکێ ڕەوشەنبیری و هۆڵێن نیشاندانی یێن گرێدای ب مزگەفتێ ڤە کو دیرۆکا کوردستانێ و دیرۆکا بارزانییان و خەباتا وان یا نیشتمانی یا دێرین د درێژاهییا چەندین دەهسالان دا نیشان ددەت. د هەمان دەم دا، دێ ئیسلاما مە یا میانڕەو ل کوردستانێ پتر بۆ جیهانێ هێتە ناساندن ب ڕێیا چالاکییێن زانستی و ڕەوشەنبیری کو مزگەفت دشێت باوەشا خوە بۆ ڤەکەت. زێدەباری ڤێ، دێ بتە جهەکێ باش بۆ مێهڤانداریکرنا جڤینێن زانستی، کۆمبوون و سمینارێن ئایینی و ڕەوشەنبیری، و دێ بتە ئێک ژ باشترین جهان بۆ رێکخستن و مێهڤانداریکرنا کۆنفرانسێن ئیسلامی و نێڤدەوڵەتی، کو ئەڤە پێگەهێ زانستی و ڕەوشەنبیری یێ کوردستانێ د ناڤ گەلێن جیهانێ دا ب هێز دئێخت و کوردستانێ بەرهەڤ دکەت ببتە جهـ و پێگەهەکێ گونجای بۆ رێکخستنا کەرنەڤال و چالاکییێن هزری، ئایینی و ڕەوشەنبیری.

ل سەر ئاستێ ئابووری و گەشتوگوزارێ، ئەڤ ئاڤاهییە دێ بتە هۆکار بۆ گەشەپێدانا گەشتوگوزارا ئایینی و ڕەوشەنبیری و ڕاکێشانا گەشتیاران ژ وەڵاتێن جودا یێن جیهانێ، و پتر ژ نوکە ناڤێ کوردستانێ بۆ سەر نەخشێ گەشتوگوزارا جیهانی ئینت؛ چونکو شاهکارێن مەزن ئێکەم تشتن کو گەشتیار د دەمێ سەرەدانێن خوە دا بۆ هەر وەڵاتەکێ لێ دگەڕیێن. ئەڤە دێ بتە پالپشتەکا ئابوورێ خوەجهی و ب ڕێیا دیتنا وێ دێ مەزاختن ژ لایێ گەشتیاران ڤە ل سەر هۆتێل، خوارنگەهـ، بازار، ئالاڤێن ڤەگوهاستنێ و خزمەتگوزارییێن دی زێدە بت، و دێ بهایێ وەبەرهێنانێ ل دەڤەرێن دەوروبەرێن مزگەفتێ بلند کەت؛ چونکو بهایێ ئەرد و مولکان دێ بلند بت و هۆتێل، خوارنگەهـ، بازار و سەنتەرێن بازرگانی دێ هێنە ئاڤاکرن کو ئەڤە دێ تەوەرێ ئابووری و گەشەپێدانێ لڤینت. د ڤێ چوارچۆڤەی دا، دێ هزاران دەلیڤەیێن کاری یێن ڕاستەوخۆ و نەڕاستەوخۆ د دەمێ ئاڤاکرنێ دا و پشتی ڤەکرنێ هێنە دابینکرن، ب تایبەتی بۆ وان کەسێن کو دێ ب شێوەیەکێ بەردەوام د جهێن پێڤەگرێدای یێن مزگەفتێ دا کار کەن. ژ لایەکێ دی ڤە، دێ بتە ژێدەرەکێ داهاتی یێ بەردەوام ب ڕێیا وەرگرتنا ڕسووماتێن سەرەدانا جهێن گرێدای ب وێ کۆمەلگەها شارستانی ڤە، وەک (مزگەفت، مۆزەخانە، هۆلێن چالاکییان، دوکان، خوارنگەهـ، گۆڕەپانێن ڕاگرتنا ترومبێلان و…هتد)، داکو پشکەک ژ تێچوویێن نویژەنکرن و چاڤدێرییا وێ کۆمەلگەهێ کێم بکەت.

ژ لایێ ئاڤاهیسازی و پێکهاتەیێن ناڤخۆیی ڤە، دێ پرۆژەی بۆ سەنتەرەکێ شارستانی یێ تەمام گوهۆڕت، نەخاسمە هەگەر پەرتووکخانەکا مەزن، مۆزەخانەیەکا کەلەپوورێ کوردی، هۆلێن کۆنفرانسان و سەنتەرێ ڤەکۆلینێن ئیسلامی و کوردی ب خوە ڤە بگرت، کو ئەو ب خوە د ناڤ نەخشێ ئاڤاکرنا ڤێ مزگەفتا مەزن دا هەنە، و دێ ژینگەهەکا زانستی و شەرعی پەیدا بت هەگەر پەیمانگەهەکا قورئانێ، یان کۆلێژەکا شەریعێ، یان سەنتەرەکێ ڤەکۆلینێن زانستی، یان پەرتووکخانەیەکا گشتی ب مزگەفتێ ڤە ل سەر پرۆژەی بهێنە زێدەکرن. هەروەسا ژ بەر راکێشانا سەرنجا گەشتیاران، دێ ئەڤ شاهکارە بتە هاریکار کو پیشەسازی و کارێن پیشەیی یێن کەڤنار یێن کوردی زیندی ببنەڤە، ب ڕێیا بکارئینانا نەخش و نیگاران، بەڕک و مەرش و مەحفویر و کارێن دی یێن دەستی د ئاڤاکرن و کەلوپەلێن ناڤ مزگەفتێ و جهێن پێڤەگرێدای دا کو دێ ژ کولتوور و فۆلکلۆرێ کوردی هێنە وەرگرتن. ئەڤ پرۆژەیە دێ بتە هۆکار بۆ هاندانا پرۆژەیێن دی یێن ئاڤاهیسازیێ ژی؛ چونکو گەلەک جاران شاهکارێن مەزن یێن شارستانی دبنە بنیات بۆ گەشەپێدانا گەڕەک و باژێڕان. ل دوماهییێ، هەگەر جێبەجێکرنا پشکێن مەزن یێن پرۆژەی ب ئەندازیار و هونەرمەندێن ناڤخۆیی بهێتە سپاردن، دێ شیانێن ئەندازیار و شارەزایێن کورد د بوارێن ئەندازیاری، تەلارسازی، نەخشەسازی و ئاڤاکرنێ دا پتر د ناڤخۆ دا دیار بن و گەشە کەن.

بەرسڤدانا ڕەخنە و دیتنێن جودا ل سەر بنەمایێ هەڤبەریێ

ئەگەر ئەم سەحکەینە گەلێن دی یێن جیهانێ، دێ بینین کو گەلەک زانکۆیێن جیهانی یێن دێرین، مۆزەخانەیێن مەزن، باخچەیێن نیشتمانی، هۆلێن ئۆپێرایێ و قەسرێن دیرۆکی، هەمی یێن د ناڤ ئێک باژێڕ دا و چ مرۆڤەکێ عاقل دژایەتییێ د ناڤبەرا هەبوونا وان دا ناکەت؛ چونکو هەر ئێک ژ وان کارەکێ جودا هەیە کو خزمەتا جڤاکی دکەت؛ ژ بەر کو کا چاوا هەر نەتەوەیەکی پێدڤی ب زانکۆیان هەیە دا کو زانایان پێبگەهینت، ب هەمان شێوە پێدڤی ب شاهکارەکا شارستانی ژی هەیە دا کو ناسناما خوە پێ بپارێزت و سەرنجا خەلکەکی ڕابکێشتە سەر و ئەو شاهکار ببتە ناڤونیشانێ وی و وەلاتێ وی ل جیهانێ.

ئەگەر پیڤەرێ نەڕازیبوونێ تێچوونا پرۆژەی با، پا چ شاهکارێن مەزن ل جیهانێ نەدهاتنە چێکرن. بورجا ئیفل، هۆلا ئۆپێرایا سیدنی، بورجا خەلیفە، دیوارێ مەزن یێ چینێ و دەهان شاهکارێن دی، هەمی پرۆژەیێن گەلەک گرانبها بوون د دەمێ ئاڤاکرنا وان دا و هندەک ژ وان ڕوی ب ڕوی ڕەخنەیێن دژوار ببوون، لێ دەمی سەلماند کو ئەو ئاڤاهی و ئەو شاهکار بوونە مەزنترین سەرمایەیێن شارستانی و ئابووری بۆ وان وەڵاتان. گەلەک پرۆژەیێن مەزن بەرهەمێ وان د سالەک یان دو سالان دا دیار نابت، بەلکو د درێژاهیا دەهان سالان دا دیار دبت حەتا کو دبنە پشکەک ژ ناسناما نەتەوەیی و ژێدەرەکێ ئابووری و هێمایەکێ نەمر.

ڕەهەندێ ئایینی یێ ئاڤاکرنا مزگەفتان

ژ لایێ ئایینی ڤە، ئاڤاکرنا مزگەفتان ژ مەزنترین کارێن نێزیکبوونێ یە بۆ خودێ، هەروەکی محەمەد پێغەمبەری (سڵاڤێن خودێ ل سەر بن) فەرموویە: »مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ»، واتە هەر کەسێ مزگەفتەکێ بۆ خودێ ئاڤا بکەت، خودێ دێ خانییەکێ د بەهەشتێ دا بۆ ئاڤا کەت. ژ خوە هەگەر د ناڤ وێ مزگەفتێ دا گەهاندنا پەیاما وێ یا ئایینی دگەل پەیاما وێ یا شارستانی، ڕەوشەنبیری و گەشتوگوزاری پێکڤە کۆم ببن، ئەڤە دێ بتە خێر بۆ ئایینی و نیشتمانی پێکڤە. ئەڤە دیار دکەت کو ئەرکێ مزگەفتێ ل دەستپێکا ئیسلامێ ب تنێ بۆ نڤیژێ نەبوو، بەلکو سەنتەرێ دەولەتێ و گەشەپێدانا هزری بوو.

ناڤکرنا مزگەفتان ل بەر ڕۆناهییا ئەزموونێن ئیسلامی

هندەک کەس (تەنانەت یێن کوردی ژی) هەنە کو نەڕازیبوونێ نیشا ددەن ل سەر ناڤکرنا وێ مزگەفتا مەزن یا کو بڕیارە ل هەرێما کوردستانێ بهێتە ئاڤاکرن ب ناڤێ ڕێبەرێ کورد مەلا مستەفا بارزانی(خودێ جهێ وی بکەتە بەهەشت)، ب وێ هێجەتێ کو ئەو زەلامێ ئایینی یان زانایەکێ شەرعی نەبوو، بەلکو ئەو سەرکردەیەکێ نەتەوەیی و نیشتمانی و شۆڕەشگێرەکێ کورد بوو ل دژی داگیرکەرێن کوردستانێ. ئەڤ کەسە وەسا دبینن کو دڤێت ناڤێ مزگەفتان ب تنێ ب ناڤێ کەسایەتیێن ئایینی ڤە بهێنە بەرتەسککرن و سادە و دویر بن ژ کەسایەتیێن سیاسی و نەتەوەیی، لێ ژ بیرا خوە دبن کو جڤاکێ کوردی ب فرەهییا ئایینی و بیروباوەران بەرنیاسە و نەمر مەلا مستەفا بارزانی سیمبول بوو بۆ هەمی کوردان، نە ب تنێ بۆ کوردێن موسلمان.

لێ بەلێ هندەکێن دی وەسا دبینن کو دانانا ناڤێ کەسایەتیێن نەتەوەیی یان دیرۆکی یێن دیار ل سەر مزگەفت و شوینوارێن ئایینی، تشتەکێ سەیر و دەرڤەی داب و نەریتان نینە، بەلکو کارەکێ باوە د چەندین وەڵاتێن ئیسلامی دا، کو تێدا ڕێز ل سیمبولێن نەتەوەیی دهێتە گرتن یێن کو کاریگەرییا وان یا مەزن د دیرۆکا وەڵاتێ وان دا هەبووی، ب ڕێیا دانانا ناڤێ وان ل سەر مزگەفت و جهێن گشتی، بێی کو ئەڤ چەندە زیانێ بگەهینتە فەرمانا ئایینی یا مزگەفتێ یان پەیاما وێ یا ڕۆحی و بێی کو زیانێ بگەهینتە پێگەهێ نەتەوەیی یێ ڤان کەسایەتییان ژی؛ چونکو گەلەک ژ پاشا، سولتان، حاکم و سەرکردەیێن گەلێن جودا جودایێن موسلمان ڕاهاتی بوون ل سەر ئاڤاکرنا مزگەفتان و دانانا ناڤێ خوە ل سەر وان، ژبەر کو مزگەفت بۆ چەندین چەرخێن درێژ دمینن و مەرەم ژ هەلبژارتن و دانانا ڤان ناڤان ل سەر وان مزگەفتان، بۆ هندێ یە کو ناڤ و بیرەوەرییێن وان سیمبولێن نەتەوەی د دلێ گەلێن وان دا نەمر بهێلت. دەمێ ئەم بەرێ خوە ددەینە ئەزموونا چەندین وەڵاتێن ئیسلامی، ئەم گەلەک نموونەیێن ڕۆهن و دیار دبینین ل سەر ڤێ چەندێ کو ئەڤە هندەک ژ وانن وەک نموونە:

• ل تورکیا: مزگەفتا (السليمانية) ل ئستەنبولێ ئێک ژ ناڤدارترین مزگەفتێن جیهانا ئیسلامی یە. ئەو ب ناڤێ سولتان سولەیمانێ قانوونی هاتییە ناڤکرن یێ کو د ناڤبەرا سالێن (1494–1566ز) دا ژیابوو و ئێک ژ مەزنترین سولتانێن دەولەتا ئۆسمانی دهێتە هژمارتن.
• ل جەزائیرێ: مزگەفتا (الأمير عبدالقادر) ل باژێرێ قەسنتینە ب ناڤێ ئەمیر عەبدولقادرێ جەزائیری هاتییە ناڤکرن کو د ناڤبەرا سالێن (1808–1883ز) دا ژیابوو و ئەو سەرکردێ بەرگریێ بوو ل جەزائیرێ ل دژی داگیرکەرییا فڕەنسی و ئێک ژ دیارترین کەسایەتیێن دامەزرێنەرێن دەولەتا جەزائیرا نوی بوو. مزگەفت د ناڤبەرا سالێن 1982 و 1994ز دا وەک ڕێزگرتن بۆ پێگەهێ وی یێ نەتەوەیی و دیرۆکی هاتە ئاڤاکرن.
• ل لیبیایێ: مزگەفتا (عمر المختار) ل باژێرێ بنغازی ب ناڤێ عومەر موختاری هاتییە ناڤکرن کو د ناڤبەرا سالێن (1858–1931ز) دا ژیابوو و ئەو شۆڕەشگێر و سەرکردێ بەرگریێ یێ لیبی بوو ل دژی داگیرکەرییا ئیتالی و ئەو یێ بوویە سیمبولەکێ نەتەوەیی یێ نەمر د دیرۆکا لیبیا دا.

دیسان گەلەک نموونێن دی یێن مزگەفتان هەنە کو ناڤێ پاشا، سەرۆک وەڵات، سەرۆک وەزیران و سەرکردێن سیاسی ل سەر هاتینە دانان، یێن کو رۆلەکێ دیار د ئاڤاکرنا وەڵاتێن خوە یان پێشکەفتنا وان دا هەبووی، وەکی:

• ل لوبنانێ: ئێک ژ مزگەفتان ل بەیرووتێ ب ناڤێ سەرۆک وەزیرێن کۆچکری (رفيق الحريري) هاتییە ناڤکرن کو د ناڤبەرا سالێن (1944–2005ز) دا ژیابوو و ناڤێ وی گرێدایی قووناغا دوبارە ئاڤاکرنا لوبنانێ بوو ژ لایێ وی ڤە پشتی شەڕێ ناڤخۆیی.
• ل ئیماراتا عەرەبی یا ئێکگرتی: مزگەفتا (الشيخ زايد الكبير) ل ئەبو زەبی ب ناڤێ شێخ زاید بن سولتان ئال نەهیان یا هاتییە ئاڤاکرن کو د ناڤبەرا سالێن (1918–2004ز) دا ژیابوو و دامەزرێنەرێ دەولەتا ئیماراتێ و سەرکردێ ئێکگرتنا وێ بوو.
• ل شانشینا عومانێ: مزگەفتا (السلطان قابوس الأكبر) ل مەسقەت، ناڤێ سولتان قابوس بن سەعید ل سەر هاتییە دانان کو د ناڤبەرا سالێن (1940–2020ز) دا ژیابوو، و سەرکردێ سەرهلدانا عومانا نوی بوو.

نموونەیێن وەکی ڤان د وەلاتێن موسلمانان دا مشەنە، لێ دا بابەت درێژ نەبت دێ ڤان ژی ب ڤی رەنگی کورت ڤەبڕین: مزگەفتا (حيدر عليێف) ل ئازەربایجانێ، مزگەفتا (الحسن الثاني) ل مەغربێ، مزگەفتێن (الملك خالد، الملك فهد، الملك عبدالله و الملک سلمان) ل سعودیێ، مزگەفتا (الملك عبدالله الأول) ل ئوردن مزگەفتا (جمال عبد الناصر) ل مصرێ، مزگەفتا (الملك فيصل الأول) ل ئیراقێ و…هتد. ئەڤ نموونە هەمی تەکەزیێ ل سەر هندێ دکەن کو دانانا ناڤێ پاشا، سەرۆک، ڕێبەرێن نەتەوەیی و سەرکردێن شۆڕەشێن نەتەوەیی ل سەر مزگەفتان، تشتەکێ دەگمەن نینە د جیهانا ئیسلامی دا و دەرکەفتن ژ داب و نەریتان ژی نینە و بدعە ژی نینە، بەلکو نەریتەکێ باوە و مەرەم ژێ ڕێزگرتنە ل کەسایەتییێن کو شوێنتبلێن وان د دیرۆکا وەڵاتێن وان دا دیار، لەو ناڤکرنا مزگەفتەکا مەزن ل هەرێما کوردستانێ ژی ب ناڤێ نەمر (مەلا مستەفا بارزانی) نەخاسمە د پرۆژێ شاهکارەکا هۆسا مەزن و هەژی دا، دڵسۆزییەکە بۆ خەباتا وی و ڕێزگرتنەکە بۆ میراتێ وی یێ نەتەوەیی و تێکۆشینی، و بۆ نەمرکرنا بیرەوەرییا وی د دلێ گەلێ کورد دا.

ئەنجام

هەر وەک چەوا ئاڤاکرنا قوتابخانە و زانکۆیان پێدڤییەکا سەرەکی یە و چ جاران دەست ژێ ناهێتە بەردان، ب هەمان شێوە ئاڤاکرنا ئاڤاهی و شاهکارێن شارستانی ژی پێدڤییەکە ژ پێدڤییێن نەتەوەیان و نە ژ عەقڵمەندیێ یە کو ئەم ئێک ژ وان ل هەمبەر یێ دی دانین، بەلکو عەقڵمەندی ئەوە ئەم کار بۆ بجهئینانا هەردووان پێکڤە بکەین، دا کو گەلێ کورد خودان خواندنەکا پێشکەفتی، ئابوورەکێ گەش، ناسنامەکا جێگیر و هێمایەکێ شارستانی یێ هەژی ب دیرۆک و پێگەهێ خوە بت.