جەڤەنگ د شعرا ئازاد دا

د. نعیم الیافي

وەرگێران ژ عەرەبی:  عارف حیتۆ

جەڤەنگان رۆڵەکێ گرنگ د دیرۆکا هزرا مرۆڤایەتیێ دا هەیە، چ چالاکى یێن سەرنجڕاکێشێن ئایینى یان هۆنەرى یان زانستى، یان ژى جڤاکى نینن، ئەگەر جەڤەنگ نە کاکلک و ناڤەرۆکا وێ بیت. هەر د کەڤن دا جهێ خوە یێ بەرچاڤ د ناڤ هەموو چالاکى و سەرەدەرى یێن مرۆڤانتیێ دا کرییە، هەتا وى راددەى، کو ببێژن: هەموو جیهان ب رێکا جەڤەنگان د گەل هەڤ دپەیڤن. کەسێ دەستپێکى جەڤەنگێن خوە یێن تایبەت هەبوون، کو باوەرییەکا موکم ب شیان و زاڵدەستى یا وان ل سەر خوە و ل سەر سروشتێ دەردۆرا خوە دئینا. لێ ل سەردەمێ نهۆ ئەڤ هەڤبەندییە گرنگتر و ئاشکراترە. ئەگەر فیلوسۆفیێ، وەکو نموونە ل سەر ڤێ چەندێ وەرگرین، دێ بینین، کو تەوەرێ سەرەکیێ ئاراستە یێن هەڤچەرخ ل سەر فیلوسۆفییا جەڤەنگى رادوەستێت، کو ب فیلوسۆفییا زمانیڤە گرێدایە، ب راستى ژى هەموو فیلوسۆفى هەڤتەمامکەرێن هەڤن و د هندەک خاڵاندا دگەهنە ئێک، وەرارا وان ژى هەروەکو یەک وەرارا هەڤپشکە. ل داویێ ژى ئەم د کارین بێژین؛ کو تیۆرا جەڤەنگى، ڤەکۆلینەکا سەرەکەیە ژ ڤەکۆلینێن تیۆرا زانینێ.

هەتاکو ئەم بکارین لێکۆلینا جەڤەنگى بکەین، فەرە ل دەستپێکێ لێکۆلینا ئاماژە (نیشانێ) بکەین، چونکو مادەم پەیڤ وەکو نیشان یان جەڤەنگ دهێتە بکارئینان یان مادەم زانین ب شێوەیەکێ راستەوخۆ یان نەراستەوخۆ دهێتە پێشکێشکرن، ئەڤجا دیارکرنا لایەنێن هەڤبەندییا د ناڤبەرا وان دا و ساخلەتێن هەر ئێکێ ژ جەڤەنگ و نیشانێ، کارەکێ فەر و گەوهەرییە. وەسا دیارە، کو ئەو شەنگستەیێ ڤان هەردو شێوازان و رامانێن وان یێن هەمەجۆر ژێکجودا دکەت، یێ جیاوازە ب جیاوازییا هەر بیاڤەکێ تێدا دهێتە بکار ئینان یان ب جیاوازییا وان دید و بۆچوونێن دەستنیشانکرى یێن هەر ڤەکۆلەرەک ل سەر تیۆرا تێگەهشتنێ (درککرنێ)، د بیاڤێ خوە یێ تایبەت دا پێشکێش دکەت. هەرچەندە ل دەف هندەک ڤەکۆلەران نیشان (ئاماژە) پشکەکە ژ جەڤەنگى، لێ هێشتا جوداهى د ناڤبەرا وان دا هەر هەیە، ب ساناهیترین بنەمایێ ڤێ چەندێ ژى ئەوە، دەمێ دبێژین کو نیشان ئەو تشتەیە، یێ کو دەلالەتێ ل سەر تشتەکێ دى دکەت و ل جهێ وى دهێتە دانان، دبیت ژ بەر وێ چەندێ بیت، کو هەردو تشت پێکڤە گرێدایینە وەکو دویکێلێ، کو نیشانا هەبوونا ئاگرییە یان عەور و هەڤبەندییا وێ ب بارانێڤە یان برویسى، کو نیشانا گورمێنا عەڤرانە. د پڕانییا جاران دا، ئەڤە د نیشان و دەلالەتێن سروشتی دا دهێنە دیتن. دبیت ژى خەلک وەسا پێک هات بن، کو تشتەک ژ دو تشتان د بیتە نیشان و دەلالەتا یێ دى، وەکو رۆناهییا سۆر و تیر ژ بۆ نیشانا دەربازبوونێ…. د پڕانییا جاران دا، ئەڤە د نیشانێن چێکری دا دهێنە دیتن. لێ هەرچەوا بیت و چ جۆرە نیشان بیت، رامانا وێ ئەوە، کو ئاماژە ب تشتەکێ دیارکرى ددەت، هەردەمێ ب بەر گوهێ مە بکەڤیت، دێ ب ساناهى و راستەوخۆیى تێگەهین. ئەڤ هەڤبەندییە د نیشانێن زمانی دا ئاشکراترە، دەمێ دەنگێ پەیڤێ ئاماژە ب رامانا وێ ددەت، ئەم وەسا هزر دکەین، کو پێکڤەگرێدایینە و هندى ئەم یێن دگەل ڤێ پێکڤەگرێدانێ راهاتین، وەسا دیار دبیت، کو هەمان تشتن، ئانکو دەمێ دەنگێ پەیڤا کتێب دکەفتە بەر گوهێ مە، یا ژ مەڤە کتێب ب خوەیە. هەر چەوا بیت، ئەوا مە دڤێت دیارکەین ئەوە، کو نیشانێ رەوشەکا تایبەت و ساخلەتێن ئوتوماتیکى و راستەوخۆ یێن دەرڤەیى هەنە، کو دبن کونترۆڵا مەژیڤەنە و وەکو پێرینەیەکا گەهاندنێ و بنەمایێ فێربوونا سەرەتایى دهێتە هژمارتن، هەروەسا ریزبەندى و جۆرێن هەمەجۆر ژى هەنە.

بەروڤاژى یا وێ جەڤەنگە، کو نە تنێ چ تشت جهێ وى ناگریت و ل ئاستێ ئاماژەدانێ ژى نا راوەستیت، کو هەردو لایەنێن تشتێ ئاماژەدایى و ئەوێ ئاماژەپێکرى ب هەڤڕا کار بکەن و پێکڤە گرێدایى بن، لێ جەڤەنگ دەربرینێ ژ کەسایەتى یان کیانەکى دکەت، کو ئەیۆنەکا دلینیێ ژ جۆرەکێ مەرەمدار هەیە و حالەتەکا وژدانى یا دیارکرى ل دەف وەرگرى (چ دیتن بیت یان بهیستن) د ئازرینیت. راستە جەڤەنگ و جەڤەنگکرى (ئەو تشتێ هاتییە جەڤەنگکرن) وەکو دو پەیڤان دهێنە دیتن، کو هەر ئێکێ مەدلولێ خوە هەیە، لێ ئەو ژ ڤێ چەندێ پترن، چونکو هەڵوەستەیەکێ هۆشیاریێ تایبەت ل هەمبەر هندەک بەها یێن دیارکرى دهاڤێتە سەر پرۆسەیا نیشانکرنێ (دەلالەتێ)، گرنگى یا جەڤەنکرنێ ژى د ڤێ چەندێ دایە: دەمێ مرۆڤى چ رێک نەبن، ژ بۆ دەربراندنا حالەتەکێ هۆشیاریێ ل هەمبەرى هەڵوەستەیەکێ دیارکرى، دێ شێوازەکێ هەستێ هەڵبژێریت کو دەربرینێ ژ وى حالەتى بکەت یان ژ ناڤ ناخێ خوە ڤەگوهێزیتە ژ دەرڤە یان ژى شۆنگرەکێ بابەتیێ هەڤکویف بۆ چێکەت. ب ڤان هەرسێ رامانان، وەسا خویایە، کو ئێکەمین ژێوەرێ جەڤەنگى ئەوە، کو نە میناکەکێ راستەوخۆیە، لێ ڤەرێژا دیتن یان هزرکرنێیە. دبیت ئەڤ چوارچۆڤەکرنە پتر ل سەر وان جەڤەنگان بگونجیت، ئەوێن هندەک دەلالەتێن هەمەجۆر هەین، ژ وان جەڤەنگێن یەک دەلالەتا دەستنیشانکرى هەیى. د راستیدا، ئەڤەیە ئەوا مە دڤێیاى بێژین و د هەمان دەم دا ژى خویاکەین، کو ساخلەتەکێ سەرەکیێ جەڤەنگییە. ئەگەر هندەک ڤەکۆلەر رێکێ بدەنە خوە جەڤەنگى بکەنە دو پشک، پشکا ئێکێ جەڤەنگێ زانستى و لۆژیکى و زمانەڤانى بیت، پشکا دویێ ژى جەڤەنگێ هۆنەرى و ئایینى بیت، ئەم ژى دێ رێکێ دەینە خوە، کو جەڤەنگێ پشکا ئێکێ، بکەینە ئەو جەڤەنگێ خودان یەک دەلالەتا دەستنیشانکرى و جەڤەنگێ پشکا دویێ، بکەینە ئەو جەڤەنگێ هندەک دەلالەتێن هەمەجۆر هەین، پاشى وەسا دانین، کو هەردو پشک د هندەک ساخلەتان دا هەڤپشکن و دهندەک ساخلەتێن دی دا ژ هەڤجودانە، ئوو نە تنێ د بیاڤێن خوە دا، لێ د بیاڤێن هەر ستایلەکى ژ ستایلێن وان دا ژى.

ئەو بنەما و ساخلەتێن هەموو ستایلێن جەڤەنگان تێدا هەڤپشک، ئەڤێن ل خوارێنە:

١. هەر جەڤەنگەک ب کارێ تشتەکى رادبیت.

٢. هەر جەڤەنگەکى ئاماژەیەکا دوانەیى هەیە.

٣. هەر جەڤەنگەک هەردو توخمێن کەتوارى و ئاشۆپکرنێ ب خوەڤە دگریت.

٤. هەر جەڤەنگەکى وزە یان ئەرکەکێ دوانەیى هەیە.

ل گورەى ڤان بنەما یێن گشتى، جەڤەنگ ژ هەڤدور دبن، جەڤەنگێن زانستى یان بیرکاریێ یان جەبرێ، تنێ ئالاڤێن هێسانکرنا هزرێنە، ئاماژە ب هندەک تشتان ددەن، پتر نێزیکى تایتل یان ناڤونیشانینە، بۆ نموونە (ب) ب نسبەت مەژیێ ژمێریارى تنێ پیتەکە، کو ئاماژەیەکا بابەتییا دەرڤەیى هەیە، هەروەسا جەڤەنگێ زمانەڤانى یان ئاماژەیى ژى، وەکو ڤى جەڤەنگینە، دەلالەتەکا ئێکانە هەیە و ب چ ستایلێن دیارکریڤە نە هەڤبەندە، وەکو ماڵبچویک، دەریا، شنەبا… هتد. لێ جەڤەنگێ ئایینى و صۆفى جۆدایە، خۆ ئەگەر د ناڤەرۆکا خوە یا ژ دەرڤەى دەقی دا دگەل بگونجیت ژى، ئەو جەڤەنگەکێ بەندکرییە و ب تەڤاڤى نەیێ ئازادە، رامانا وى دگەل دەمى یا هاتییە جهگیرکرن، دبیت ب ئاماژە و هەمەجۆرییا دەلالەتێن خوە، هندەک مژداریێ ل دەف مرۆڤى پەیدا بکەت، لێ زوو دهێتە وەرگرتن و مرۆڤ ب ساناهى تێدگەهیت، ئەڤە ژى ژ بەر وێ چەندێیە، کو د دیرۆکا هزرا ئایینی دا جەڤەنگ و جەڤەنگکرى (المرموز) پێکڤە هاتینە گرێدان و نەدورە هەر ئەڤ سەدەمە بیت، کو جەڤەنگى ژ سروشتێ وى یێ میناکى ڤەدگوهێزیتە سەر سروشتێ وى یێ خواستەیى (الاستعارة)، ئانکو ژ ژیانەکا بەردەوام بەر ب مرنەکا هێواشڤە دبەت.

لێ جەڤەنگێ هۆنەرى یان جوانکارى یان شعرى- کو ئەوە مەبەستا مە یا سەرەکى ل ڤێرە- سروشتێ خوەییێ جەڤەنگییە. چ دگەل شێوازێن دى یێن جەڤەنگى د بازنەیێ ئاییردە و ئایینی دا هاتبیتە دانان (هەروەکو- کاسیرەر بۆ دچیت)، یان ژى دگەل کوپیتکا وان ستایلان دا بیت ئەوێن زمان د پرۆسەیا ڤەگوهاستنێ دا ژ موحاکاتێ بۆ لێکچواندنێ و خواستەییێ پێ هاتییە وەرارکرن، ئەوا مە مەرەم پێ، سروشتێ خوەییێ جەڤەنگى ب خوەیە، کو ب هندەک ساخلەتان دهێتە دەربراندن. دبیت هندەک یان هەموو ڤەرێژێن وان یێن بۆرى هەڤپشک بن، لێ ل داویێ هەموو پێکڤە هەڤ دگرن، کو دبنە ساخلەتێن وى ب تنێ، وەکو ئەڤێن ل خوارێ:

١. رەسەنایەتى و ئافراندن:

جەڤەنگێ هۆنەرى ب رەسەنایەتى و مجدى و گیاندارییا خوە دهێتە ڤاڤارتن، دبیت هۆنەرمەند جەڤەنگەکێ کەڤن بکار بینیت، کو د هەڵوەشینیت و دوبارە ئاڤا دکەتەڤە. لێ ئافراندن، ب نەمازەیى د بیاڤێ جەڤەنگێ تایبەت دا، ئەوە کو بها و گرنگیێ ددەتێ ب مەرجەکى، کو گرنگیێ ب پەیڤی بدەین، نە تنێ ژ بەر حەزەکا نووکرنێ بیت، بەلکو شیانێن ئافراندنێ بن.

٢. ئازادى یا کاملان و نە چوارچۆڤەکرى:

بەروڤاژى هەموو جەڤەنگێن دى، جەڤەنگێ هۆنەرى ئازادییەکا تەڤاڤ هەیە، کو ژ بلى ریتمێ وێ ب خوە چ تشتێ دى نەشێت چوارچۆڤەکەت (قەید بکەت)، تێن و ڤەژەنا ڤى جۆرە جەڤەنگى ژ ئازادییا وى دەردکەڤیت، کو ب رێکا وێ ئازادیێ دکاریت وەرگرى ب ئازرینیت، ئوو پێدڤى ب گەلەک هەڤبەندیان هەیە.

٣. سروشتێ هەستا پێشبینکرنێ (الحدس):

جەڤەنگ ب هەستەوەریێ دهێتە وەسفکرن، چونکو هەڤکێش و هەڤواتەیەکا بەرهەستە ژبۆ دەربراندنا هەستا رەسەن، هەر چ ل سەر رۆڵێ هەستەوەریێ هاتبیتە گۆتن وەلێ ناکەت، کو مەزن ببیت. هەتاکو بەرهەمێ هۆنەرى ب هەمیڤە نەهێتە وەرگرتن، ئەو هەلبەستا جەڤەنگەکێ گشتیێ گەلەنپەرى ب خوەڤە دگریت- کو د پڕانییا جاران دا وەسانە- ب هندەک یەکە یێن دى یان هندەک جەڤەنگێن لاوەکى دهێتە پەسەندکردن، کو هەموو ب هەڤرا ئاماژە پێ دکەن و هەمان دیتنێ ب خوەڤە دگرن. لێ دشیاندا نینە، کو هەلبەست ب خوە ببیتە یەک جەڤەنگ، هەروەکو (لانگەر) و (مارش) بۆ چووین و هەروەسا (کیرموند) ل گورەى ئەنجامێن ڤەکۆلینێن (کاسیرەر)⁽¹⁾ بۆ چووى، نە دورە ئەڤ هەپارەیە ژ ئەگەرێ وێ چەندێ ل دەف ڤەکۆلەران پەیدا ببیت، کو نە شیاینە نیشانێ (العلامة) وەکو نیشانا رەسەن و نیشان وەکو ئاڵاڤ ژ هەڤجودا بکەن، ئەڤ ژ هەڤجوداکرنە گەلەک یا گرنگە، هەتاکو بشێین د سروشتێ جەڤەنگى بگەهین⁽²⁾.

٤. چەوایەتییا داماڵینیێ:

هەر بەرهەمەکێ هۆنەرى ئەگەر داماڵینێ (تجرید) دەست پێ نەکەت، جەڤەنگێ هۆنەرى تێدا دەربرینێ ژ هندەک هەڤبەندى یێن هزرى یێن گشتى دکەت، کو سیمایەکێ داماڵینێ پێڤە دیارە⁽³⁾. وەسا دیارە کو هەردەم داماڵین (ئەبستراکت) ب هندەک پرۆسە یێن هزرى یێن ڤاڤارتیڤە هەڤبەندە و د هەموو بەرهەمان دا هەیە، جوداهییا د ناڤبەرا ئەبستراکتا د زانستی دا و ئەوا د هۆنەری دا، ل سەر جۆرێ گرنگیپێدانێ و سروشتێ ئارمانجا هەر ئێکێ ژ وان رادوەستێت، د زانستی دا مەرەم ژ داماڵینێ ئەوە، کو راپۆرتەکا راست و سەرکەفتى پێشکێشکەت، لێ د هۆنەری دا مەرەم پێ دەربراندنا بابەتەکییە ب دەربرینەکا ب هێز و سەرنجراکێش. د هۆنەری دا، ئەبستراکت ب وێ چەندێ دهێتە جوداکرن، کو ئەبستراکتەکا چەوایەتیێیە یان چەوایەتییا داماڵینێ، چونکو کار یان جەڤەنگ ژ بەرهەستییا بەرجەستەکرى دەست پێ دکەت و ب داماڵینێ (ئەبستراکتێ) و رەهاییێ ب دوماهى دهێت.

٥. دیتنا هزرى:

ئاشۆپ د شعرا هەڤچەرخ (نوو)دا ب وێ چەندێ دهێتە وەسفکرن، کو هزرەکە یان هەستکرنا ب پێشبینیەکێیە ب دیتنەکا دیارکرى دهێتە دەربراندن، ئەڤجا یا سروشتییە، کو ڤان هەردو ساخلەتان ب هەموو شێوازێن وان یێن ئافراندەییڤە گرێدەین، کو جەڤەنگ ژى دگەلدایە. جەڤەنگ میناکەکە، سروشتەکێ پێشبینکیى و هزرکیێ نافخۆیى هەیە، ژ توخیبێ جیهانا ماددەى دبۆریت و د گەهیتە جیهانا دیتنێ. ب ڤێ تایبەتمەندیێ، د شیاندایە، کو جەڤەنگى بکەینە نموونەیەک یان سامپڵەک، کو شرۆڤەکرنا لۆژیکییا بێگەرد پێ پێشکێشکەین یان ببەینە سەر سروشتێ وێ یێ تێدیتنێ (الاستبصار).

٦. تەرزایەتى (النسقیة):

جەڤەنگێ هۆنەرى د هەمان دەمدا کورێ رێرەویێ (السیاق) و بابێ وێیە ژى، ژ دەرڤەى وێ چ ژیان تێدا نینە، ئەڤەیە وێ دور دکەت ژ هەموو پەیڤێن بەرجەستەیى یێن، کو ژ دەرڤەى دەقى حوکمى ل سەر ددەت یان ئەوێن د ناڤ دەقیدا حوکمى ل سەر ددەن، چونکو بکارئینانا ب تنێ و سەرەدەریکرنا ب مشەیى دبیتە ئەگەرێ کوشتنا وێ: یا ئێکێ دکەتە خواستە (ئیستعارە) و یادوێ بەر ب پاقژکرن و داماڵینێڤە دبەت. ب هزرا مە یەک ژ هۆکارێن بهایێ شعرى یان وێ هەلچوونا د چەڤەنگی دا، بۆ وێ چەندێ دزڤریت؛ کو ناڤەندەکا هەڤبەندى یێن چڕ و خەستە د ناڤ پەروازەکێ چوارچۆڤەکری دا یان بنسترەکێ گیاندارە، کو فەرە مرۆڤ ل سەر راوەستێت و بەرى بچیتە سەر تشتەکێ دى، تێرامانێ د خوەییێ وێ ب خوە دا بکەت.

٧. دوانییا دەلالەتێ:

ئەڤە جەڤەنگى د ناڤبەرا راستەقینەییێ و نەراستەقینەییێ دا، د ناڤبەرا کەتواریێ و نەکەتواریێ دا کۆم دکەت، ئوو ئاماژە ب دو دەلالەتان ددەت، یەک ژێ راستەوخۆیە و ئەوا دى نەراستەوخۆیە. ئەگەر مەرەما نڤیسینێ یەک ژ ڤان هەردو دەلالەتان بیت، ئەوا دى ناهێتە ژ ناڤبرن، لێ دێ ب رەخ وێڤە مینیت. د کوپیتکا دەلالەتا جەڤەنگی دا، بۆیەرێ بینراو هەر هەبوونا خوە دچەسپینیت و رۆڵێ خوە ب جھ دئینیت، هەرچەندە هەموو تشتێن بەرهەست و بینراو د خوەیى یا خوە دا دەربرینێ ژ چ پێکهاتە یێن زوهنى ناکەت، لێ تنێ دبیتە پێکهاتەیەکێ دەروونیێ خوەدى دەلالەتەکە تایبەت. نەدورە ژ بەر ڤى سروشتێ وێ یێ دوانى یان دوانیزمى⁽⁴⁾ بیت، کو ئەم گەلەک پەیڤێن بکارئینایى ژ بۆ جەڤەنگکرنا هندەک تشتێن دى یان وان پەیڤێن جهێ تشتەکى دگریت، بێى کو تشتێ بەرانبەر ژى ب خوەڤە بگریت، رەت دکەین. جەڤەنگێ هۆنەرى هندەک ژ هەبوونا خوە، ژ کەتوارى وەردگریت و پاشى وەلێ دکەت، کو مرۆڤ تێبگەهیت. نە تنێ تشتەکە، کو جهێ تشتەکێ دى بگریت، لێ بنگەهێ هەڤبەندیێ و کاکلکا وێیە- هەروەکو هویللى⁽⁵⁾ دبێژیت: ئەگەر مرۆڤ هەست نەکەت، کو هەردو لایەنێن وى یێن پشکدار د ڤێ هەڤبەندیێ دا گیاندارن و د ناڤ میناکەکێ سەرکەفتی دا ب هەڤرا کار دکەن، نەشێت کارێ خوە ب دروستى بکەت و بێگومانە، کو ب چ تەرزان نابیتە جەڤەنگ⁽⁶⁾.

ب ڤان هەر هەفت ساخلەت و تایبەتمەندى یێن جەڤەنگێ هۆنەرى، سروشت و ئارێشێن جەڤەنگان دیار دبن. ژ لایەکێ دیڤە ژى، ژ ستایلێن دى یێن جەڤەنگان و ژ هەموو جۆرێن دى یێن شێوازگەریێ ژى دهێتە جوداکرن، ب تایبەتى نخافتن و مەتەلۆکان. نخافتن شێوازەکێ جوانکاریێیە و بکارئینانا وێ پتر نێزیکى جوانکرن و خەملاندنا دەقییە, وەکو سەرنجراکێشانەک بۆ شیانێن بکارئینانا فێلێن پیشەسازى یا نڤیسینێ. مەتەلۆک جۆرەکێ مامکانە، کو بەرسڤا وێ د ناڤ خوەییێ وێ ب خوە دا هەیە. نخافتن و مەتەلۆک هەردو گەلەک ژ بیاڤێ دیتنا جەڤەنگاتیێ د دورن.

لێ سەبارەت وان ئارێشە یێن ژ ساخلەتێن جەڤەنگێ هۆنەرى دیار دبن، بەرچاڤترین ئارێشە رامانە، کو ب ئارێشا گەهاندنێڤە گرێدایە. سەرەراى جوداهییا دەلالەتێن جەڤەنگى ژ بەر جوداهییا چاخ و سەردەم و بەها یێن هەلچوونێ، ئارێشە بەرتەنگتر و دیارتر دبیت، هەتاکو د ناڤ بیاڤێ دەقەکی دا دهێتە چوارچۆڤەکرن، کو جەڤەنگ/ یان جەڤەنگێن خوە، ژ بۆ کۆمەکا وەرگرێن تایبەتمەند یان هەچکوهەیى هەلدگریت و کۆمەکا دەلالەت و راڤەکرن و شرۆڤەکرنان ب خوەڤە دگریت، یان د شیاندایە بێژین گەلەک هەڤبەندییان ب خوەڤە دگریت، کو ل سەر هێزا جەڤەنگى و شارەزایى و سەربۆرا وەرگرى رادوەستێت. پرسیارا ل ڤیرە سەرهەلددەت، ئەوە کا جەڤەنگ ب ڤان توخیبێن خوەڤە، دێ شێت نڤیسەرى و وەرگرى پێکڤە بێختە سەر هەمان ئاست، کو ڤەگوهاستنا د ناڤبەرا وان دا کاملان ببیت؟ وەسا دیارە بەرسڤ نەرێنییە، چونکو جەڤەنگ ناهێتە ڤەگوهاستن و هەکو ئەم سەرەدەریێ دگەل واتەیا راستەوخۆیا پەیڤێ دکەین، نابیت بهێتە ڤەگوهاستن. د ڤى حالەتی دا، دبیت باشتر بیت، کو ئەم بەحسى شیانێن ڤەگوهاستنا جەڤەنگى نەکەین، لێ فەرە بەحسى دیتنا هەیى یان یا ئافرەندەیى یا جەڤەنگى بکەین، کو شیانێن ئازراندنێ هەنە. ئوو پێدڤییە ئەم گەلەک ب دویف ڤێ ئازراندنێڤە نەکەڤین، هەرچەند یا هەمەجۆر بیت، چونکو جەڤەنگ د ناڤ چوارچۆڤێ رێرەوەکێ دا کار دکەت، کو کۆمەکا توخمێن دیارکرى ب خوەڤە دگریت، ئامراز و پێرینە یێن وێ پێکڤە گرێددەت و بەر ب واتە و دەلالەتەکا تایبەتڤە ئاراستە دکەت، دبیت ل دەف وەرگران جوداجودا بن، لێ د ناڤ چوارچۆڤێ خوە دا راستە.

جەڤەنگێ هۆنەرى گەلەک ستایلن و ل گورەى سروشت یان ژێدەرێ وى، ب شێوە یێن جوداجودا دهێنە پۆلێنکرن. ب ڤێ چەندێ ژى جەڤەنگێ روخساریى و مینەڤیى و رەوانەیى (الاحالی) و ساکار و گرچن و نێزیک و دور و ئافرەندەیى و ڤەگێرایى (المردد) یان بەردەست دهێنە دیتن. ژ ئەڤێ گرنگتر ژى، پۆلێنکرنا وییە ل سەر جەڤەنگێن تایبەت و گشتى. د جۆرێ تایبەت دا، فەرە جەڤەنگێ کەسۆکیى و یێ تایبەت ژ هەڤ ڤابڤێرین: جەڤەنگێ کەسۆکیى میناکەکێ گرتییە.. پتر نێزیکى نهێنییەکا کەسۆکییە د ناڤبەرا شاعرى و سەربۆرا وی دا. لێ جەڤەنگێ تایبەت ب وان بۆچوون و دیتنانڤە هەڤبەندە، کو هۆنەرمەند هندەک نموونە و لایەنێن جڤاکێ خوە پێ شرۆڤە دکەت. لەوا حوکمدانا ل سەر جەڤەنگى، ل گورەى تایبەتمەندى یان گەلەنپەرییا وى ب تێخواندنەکا تەڤاڤ یا بەرهەمێن شاعرى و پاشى ب تێخواندنا کەلتۆرێ هۆنەرى یێ بەرى وى دهێتە دەستنیشانکرن.

هندەک پۆلێنکرنێن دى ژى هەنە، کو ل بەر ئاکام و کاریگەرى یا لیکۆلینێن شرۆڤەکارییا دەروونى و وەرارا وێ هاتینە دانان. ژ وى دەمێ فرویدى لایەنێ نەهۆشییا کەسیى خویاکرى، جەڤەنگێ شۆنگر رۆڵێ خوە دیت. هەرچەندە فرویدى ئەڤ شێوەیە دەستنیشان نەکرییە و مەرەما وى تنێ ئەو بوو، کو دەلالەتەکە یان ئاماژەیەکە بۆ تشتەکێ دیارکرى⁽⁷⁾، لێ وى بیاڤەکێ بەرفرەھ بۆ ئەوێن ددویف خوە دا ڤەکر، ب تایبەتى ژى قوتابیێ وى یونگ، ئەوێ خویاکرى، کو مرۆڤى چوار ئاستێن چالاکییا دەروونى هەنە: هۆش و نەهۆشییا کەسیى، هۆش و نەهۆشییا کۆمێ، ئوو هەر ئاستەکى ژ ڤان ئاستان جەڤەنگێن خوە یێن تایبەت هەنە. مەزنترین ئاستێ یونگى داکۆکى ل سەر کرى و ب مشەیى بەحس ژێ دکر، ئاستێ نەهۆشییا کۆمێ بوو، کو هەموو جۆرێن جەڤەنگان ژێ پەیدا دبن. هەر هۆنەرمەندەکى، هندەک بیرەوەرى یێن کەسۆکى ل سەر هندەک تشتێن گرێدایى ب بیاڤێ وژدانێڤە هەنە کو دشیاندا نینە بهێنە شرۆڤەکرن. ل پشت ڤان بیرەوەریان ژى، هندەک دیتنێن کەڤن یان میناکێن سەرەتایى هەنە ژ بۆ کارڤەدانان، کو ژ بابکالکان هاتینە وەرگرتن، رڤێشت بۆ رڤێشتى. ئەڤ میناکە ژ دورڤە وەسا دیار دکەن، کو ل پشت سەربۆرا هەنۆکەیى مژدارن و کاریگەرییەکا نەپەن دکەنە سەر دەروونێ مرۆڤى. دکارین ب کورتى بێژین؛ کو بیردانکا مەزن ژ بەر کاریگەرییا دوبارەبووونا هندەک میناکێن سەرەتایى، هندەک تەرزێن دیارکرى یێن سەربۆرێ ب خوەڤە دگریت و هەلدگریت⁽⁸⁾ کو بێى پلان و مەرەم دەمێ ژ هۆشێ وى یێ کۆمێ دهێنە ڤەگوهاستن بۆ هۆشێ وى یێ کەسیى، ب رێکا میکانیزمێن هەستا پێشبینکرنێ یان پێڤەنانێ (الحدس والاسقاط) ل سەر هۆنەرمەندى دهێنە سەپاندن. ئەگەر ئەڤ جەڤەنگە هۆشیى یان نەهۆشیى بیت، یێ کۆمێ یان کەسۆکیى بیت، د گۆڕەپانا دەروونزانیێ دا یەک ژ ڤان هەردوانە: یان تشتەکێ رەسەن و سەرەتاییە ژ بیردانکا گەلێرى دەرکەفتى، نە ئامرازەکە، کو ب تەکنیکێ بهێتە چارەسەرکرن، چونکو ئەو د خوەییێ خوە دا پیشەسازییەکە، یان ژى ڤەگوهاستنەکە ژ نەهۆشیێ دەرکەفتى، ئانکو شۆنگرەکە ژ بۆ  هەڤسەنگکرنا د ناڤبەرا حەزێن ڤەشارتى و یاسا یا سنجی دا، دەمێ یا ئێکێ دەست ب پێکۆڵا تێربوونەکا راستەوخۆ دکەت، ئەوا دوێ ب قەیدێن عورف و عەدەتان دگریت و ناهێلیت ب راستەوخۆیى بهێنە تێرکرن، ئەڤجا دێ ب شێوەیەکى دەرکەڤیت، کو خوەییێ خوە پێ تێرکەت و یاسایێ ژى رازیکەت⁽⁹⁾.

ئەگەر ڤەکۆلەرەک دکارێ (ئیلحاحێ) د بیاڤێ ژێدەران دا بکەت، کو فەرە هەردو توخمێن هۆش و نەهۆشیێ ژ بۆ بەرهەمهینانا ڤى مەخلوقێ گرچن هەبن و وان پرۆسەیان وەسف بکەت، یێن خوەدیێ مرۆڤى (زات) ب شێوەیەکێ کاملان و ئیکگرتى پشکدارى تێدا کرى و دەربرینێ ژ هندەک حالەتێن دەروونى یێن گەلەک مژدار بکەت⁽¹⁰⁾، د بیاڤێ سروشتی دا- ئەو دشێت وەسا دانیت، کو تێگەهشتنا جەڤەنگى ل سەر بنەمایێ لێکگوهورینێ، تنێ د ناڤ هندەک شێوە یێن چوارچۆڤەکرى یێن ئافراندنێ دا دهێتە چەسپاندن، ئەو ژى ئافراندنەکا نەشازە. ئوو مادەم مەرەم ب ڤێ لێکگوهارتنێ ڤەگوهاستنا حەزەکا ڤەشارتییا مەترسیدارە ژ بابەتەکى (کو د بنەرەت دا بۆ وى هاتبوو ئاراستەکرن) بۆ بابەتەکێ دى ئاڤددەت و تێر دکەت. ئەڤ جۆرە ئافراندنە ناهێتەکرن ئەگەر د جیهانەکێ دا نەبیت، کو حەزێن ڤەشارتى و قەید و پاشڤەچوون و بەربەستێن جڤاکى لێ نەبن، ئەڤە ژى دگەل کەتوارێ هۆنەرى ناگونجیت⁽¹¹⁾.

د رەوتێن هەنۆکەیی دا، جەڤەنگ د هەردو رەوتێن تەقلیدى و رومانسی دا هاتییە بکار ئینان. لێ ل ڤێرە وەکو تێرمەکێ خودان دەلالەت جودایە و دورە ژ وێ چەندێ، وەکو شێوازەکێ هۆنەرى، کیانەکێ تایبەت و سروشتەکێ خوەسەر و ئەرکەکێ تایبەت هەبیت. ئوو نە بابەتێ مەیە، کو بەحسى پاشخانەکا بەرفرەها پێزانینێن مرۆڤایەتى، یێن وەکو فیلوسۆفى و دەروونى و دیرۆکیى بکەین، کو کاریگەرییەکا مەزن ل سەر وەرارا جەڤەنگى هەیە. لێ مە دڤێت وێ چەندێ ببینین، کو جەڤەنگ د شعرا تەقلیدی دا گەلەک ژ دەلالەتێن ئاماژەیى یێن بێگەرد نێزیکە، ب مەژیڤە گرێداینە و ل دەف پڕانییا شاعران بەر ب مامک و مەتەلۆکانڤە دچیت یان بەرەف جۆرەکێ ئاڤاکرنا پیشەسازیێڤە دچیت، ل شوینا چەوایەتى یا هۆنەرى، پشتبەستنێ ب شارەزایى یێن شێوازگەریێ دکەن.

 

په‌ڕاوێز:

1- انظر: فصل «مناهج دراسة الصورة» في كتابنا «مقدمة لدراسة الصورة». منشورات وزارة الثقافة، 1982.

2- Bllard، E. M، “In defence of Symbolic” TAAC. Pp.38- 43، DEE. 1956.

3- Urban، W. M “lang & Reality” p. 408.

4-  ئەڤ سروشتێ دوانیزمیى ئێکە ژ وان دیاردە یێن کو ل سەر بنەمایێ وێ سروشتێ جەڤەنگێ کەلتۆرى و سروشتێ جەڤەنگێ نوو پێ ژێکجودا دکەن، ئەوا ئێکێ تنێ خوەییێ خوە هەیە، لێ یا دوێ کەتواریێ و نەکەتواریێ ب خوەڤە دگریت، یان بابەتێ راستەوخۆیێ دەربراندى و بابەتێ بەرانبەر ژى ب خوەڤە دگریت.

5-Whelley، G.، (Poetic Process).

6- Whelley، G.، (Poetic Process).

7- Tindall، W. Y. The Lit. Symbol، P: 65.

8- Lewis، C. D. The poetic image. P: 141.

9- Griffith، D. C. Psycho of lit appreciation. P:60.

10- Jacob، J. The psycho of Jung. P:114.

11- أنظر العالم محمود امين. الاسس الفنية لعملية الخلق. مجلة علم النفس/ 318 تشرين الاول 1946.