ئێمناهى هێزە (تیۆرا مەیە بۆ ئێمناهییێ)

عەبدوڵڵا کۆڤلی

هەر مرۆڤەکى بۆچوونەک هەیە و ژ بۆچوون و دیتنا کەسێن دیتر جودایە و ئەڤە ئێکە ژ بنەمایێن ژیانێ و ل سەر رویێ ئەردى نیشانا مەزناهى و دلوڤانییا خودێ یە، ئەوێ مرۆڤ ب جوانترین شێواز ئافراندى. جوداهییا مرۆڤان د بیرکرنێ دا بنەمایێ ژیانەکا ساخلەم و پێشکەفتى یە، ئەگەر ئێک دو قەبیل بکەن و رێزێ ل ئێک بگرن .

مرۆڤان، تایبەت یێن بیرمەند و زانا د هەمى قووناغێن ژیانێ دا هەول دایە، ل دویڤ دیتنا خۆ وەک تیۆرا دانن و بکەنە شەنگستەیێن دیار و موکم، ل دویڤ باوەرییا وى کار ل سەر بێتە کرن، کو ئەڤ تیۆرە دێ د خزمەتا مرۆڤایەتیێ دا بیت و دێ بیتە پشکەک ژ پێشکەفتنا وێ و پێنگاڤەک بۆ ب دەستڤەئینانا ئارمانجێن شارستانیەتێ و د گەشەکرن و وەرارا وێ دا، خالا سەرەکى یا هەڤپشک د هەمى ئەڤان میتۆدا دا ئەوە، کو ئەڤ میتۆدە بۆ هەمى جهـ و دەم و جڤاکان ب ئێک ئاست نابیت و یا ب مفا نابیت و ب کارئینانا ئەوێ بۆ دەمەکێ دەست نیشان کرییە یان جهەکێ دیارە و جڤاکەکێ دیار کرى و پێتڤى یە راستڤەکرن ل سەر بێتەکرن و کار ب مەرەما درێژکرنا ژیێ ئەوێ تیۆرێ بۆ چاککرنا وێ بێتەکرن و زۆربەى جاران، خودانێ ئەوێ تیۆرێ ئەڤێ راستڤەکرنێ دکەت یان مرۆڤێن دى ب هزرێن خۆ دێ راستڤەکەن یان دێ ل سەر زێدەکەن.

ئەم وەک مرۆڤەک خودان هزر و بیر و پێنوس ب مافێ خۆ دزانین، کو مە ژى تیۆرەک و دیتنەکا تایبەت وجێواز د بوارێ تایبەتمەندییا مە دا هەبیت، ئەو ژى بوارێ ئێمناهیێ یە د گەل باوەرییا مە یا راستەقینە، کو ئەڤ تیۆرە یا پاراستى نابیت ژ کێماسییان و ژ رەخنێ یا ب سلامەت نابیت، ب هیڤییا ئەوێ چەندێ، کو پشتى مە کار ل سەر بێتەکرن و پێشڤەبرن، بۆ بەردەوامیێ یان ئەم ل دویڤ پێشکەفتنا ژیانێ و تەمەنى و پتر شارەزابوونێ گوهورینێ ل سەر بکەین.

کورتییا تیۆرا مە ئەوە، کو (ئێمناهى هێزە) … رامانا ئێمناهى ژ مەترسیا دویرکەفتنە و ژ گەفا ئازاد بوونە و هەست کرنە ب ئارامییێ و پاراستنا وەلاتی یە ژ هەر مەترسیەکا دەرڤە و نافخۆ، هەر قوتابخانەکا هزرى د دیروکى دا پیناسەک ب دیتنەکا جودا دایە ئەڤی زاراڤی، ئێمناهى پێتڤیەکا سەرەکى یە دژیانێ دا و پەیوەندیەکا ب هێز و راستەوخۆ هەیە، د ناڤبەرا ئێمناهیێ و هێزێ دا، مرۆڤ نەشێت ل هەر پارچەکا ئەردى هزر دژیانەکا ئارام و تەنا بکەت، ئەگەر گەل و حکومەتا ئەوێ پارچێ ل ژێر چ ناڤ بیت و ل دویڤ چ سستەمێ سیاسی بیت و چ ئاستێ ئابوورى هەبیت، ئەگەر یا لاواز بیت، ژ بەر کو نەشێت بەرگریێ ژ خۆ بکەت و بەرهنگارییا ئالنگارى و گەفین نافخۆ و دەرڤە بکەت، بەلێ بەروڤاژى ئەڤێ چەندێ؛ هەر کیانەکێ ب هێز بیت، دێ شێت ئێمناهیێ بەرقرار کەت و ئاشتیێ و ئارامیێ بۆ گەلێ خۆ پەیدا کەت و بەرامبەر هەمى ئالنگارى و ئالوزى و گوهورینا راوەستیت.

ڤەکۆلەر و زانا و بیرمەندان بەرى چەندین سالا ڤەکۆلین ل سەر گرنگییا هێزێ بۆ پەیداکرنا ئێمناهیێ کرینە و د چەندین تیۆرێن جودا دا د بوارێن هەمە جۆر دا، بەلێ ئێمناهی ب هێزا لەشکەرى ڤە یان ب هێزا ئابوورى ڤە یان جڤاکى ڤە گرێدایە و ل ئەڤى سەردەمى ب هێزا تەکنولوجیا سەردەم ڤە گرێدایە و چەوانییا کۆنترۆلکرنا بۆشایا ئەسمانى و ئیمناهییا سیبرانى.

ئەڤان هەمى تیۆران خزمەتا مرۆڤایەتیێ کرییە و د بەردەوامن، بەلێ ئەڤ پێشکەفتنا نۆکە دخوازیت تیۆرێن نوى بێنە دانان، ژ بەر کو بیردۆزێن کەڤن بۆ ئەڤى سەردەمى د گونجای نینن و پێتڤى ب راستڤەکرن و گوهورینێ نە و نەشێن بەرامبەر ئالنگارێن نۆکە ب راوەستن و بارودوخێ ئەڤرۆ کۆنترۆل بکەن، زێدەبارى هندەک ژ ئەوان شکەستن ئیناینە و ئالایێ سپى بلند کرییە، بۆ نموونە؛ ئەو تیۆرا ئێمناهیێ ب هێزا لەشکەرى بتنێ ڤە گرێدای شکەستن ئینایە، دەمێ ئێکەتییا سوفیاتی یا بەرێ هەرفتى و پارچە پارچە بووى، سەرەراى هەبوونا هێزەکا لەشکەرى یا مەزن، ژ لایەکێ دى ڤە، ئەو تیۆرا ئێمناهی ب هێزا ئابوورى ڤە گرێدای شکەستنا خۆ راگەهاندن، دەمێ ئەمریکا ل 11 سبتمبر سالا 2001 راستى هێرشێن تیرۆرى بووى و بنتاگۆن و تەوەرێن رێکخراوا بازرگانییا جیهانى و چەندین جهێن دى کەفتینە بەر هێرشێن فرۆکا، ژ لایێ دى ڤە دیار بۆ ل سالا 2011 دەمێ خونیشاندانێن جەماوەرى (بهارا  عەرەبى) زۆربەى دەولەتێن عەرەبى ڤەگرتین و رژێمێن ئەوان هاتینە گوهۆرین، هێزا سیاسی بتنێ ئێمناهیێ پەیدا ناکەت.

هێز، ئانکو شیانێن کارتیکرنى ل سەر یین بەرامبەر، بۆ ب دەستفەئینانا ئەنجامین دیارکرى بۆ لایەنی هیز بکارئینای، هەروەسا شیانێن سەپاندنا ویستایە، ژ لایى کەس و گروپانفە ل سەر یین دی، هیز، ئانکو پشکدارییا کارا د دروستکرن و دانا بریارا گرنگ د کومەلگەهى دا،  هێز بۆ ئافاکرنا هەر دەولەتەکى یان کیانەکى سیاسی بەرى بنیاتێیە، ئەو هێزا ئەم ژێ بەحس دکەین  و مە بۆ تیۆرا خۆ یا ئیمناهیێ کرییە بنیات، ئەو هێزە ب تێگەهێ خۆ یێ گشت گیر و ڤەگیر و رەهاڤە، کو هەمى بوارێن ژیانێ ڤەگریت، وەک هێزا لەشکەرى و سیاسی و ئابوورى و جڤاکى و رەوشەنبیرى و تەندروستى و ژینگەهێ و پیشەسازى و زانستى وهتد … ژ بەر کو ئێمناهییا هەر کیانەکێ سیاسی چ دەولەت بیت یان هەرێم، پاکێچەکا ئێکگرتى و پێکڤە گرێدایە و ژ ئاسایشا نەتەوەیی و سیاسی و ئابوورى و جڤاکى و رەوشەنبیرى و ساخلەمى و پیشەسازى و ژینگەهى پێک هاتییە، دەمێ ئێک ژ ئەڤان پێکهاتا تۆشی شکەستن و ئالوزیێ دبیت یان دکەڤیتە بەر گەف و مەترسیا بێگومان کارتێکرنەکا خراب  ل سەر پێکهاتێن دى دکەت، بەلگە ل سەر ئەڤێ بۆچوونێ دەمێ بەرى چەند سالا ڤایروسێ کورونا (کوڤید 19) ل جیهانێ بەر بەلاف بووى و ل سەر ئاسایشا ساخلەمییا مرۆڤان بوویە مەترسی، دەولەت نەچار بوون پێرابوونێن خۆپاراستنێ و راگەهاندنا قەدەغەیا هاتن و چوونێ بکەن و ب مەرەما خوپاراستنێ گەشتکرن هاتنە راوەستاندن، ئەڤان پێرابوونان د بوارێن دى دا، تایبەت بوارى ئاسایشا ئابوورى و دەروونی کارتێکرنەکا خراب ل سەر ئێمناهییا گشتى یا هەر وەلاتەکى کر.

ژ لایەکێ دى ڤە ئێمناهییا ناڤخۆ یا هەر وەلاتەکى یا ب هێز نابیت، ئەگەر ئێمناهییا خۆ یا ژدەرڤە ب هێز نەئێخیت یان یا لاواز بیت و بەروڤاژى دروستە، ژ بەر هەبوونا گرێدانەکا راستەوخۆ د ناڤبەرا ئێمناهییا نافخۆ و دەرڤە دا و نائێتە جوداکرن.

کورتیا تیۆرا مە بۆ ئێمناهیێ، ئەوە؛ پێخەمەت دابینکرنا ئێمناهییا هەر دەولەتەکێ یان کیانەکێ سیاسی، پێتڤى یە ئەو دەولەت یان کیان، ژ هەمى لایەنانڤە و د هەمى بواران دا یێ ب هێز بیت و پێتڤى یە جڤاک یێ ئێکگرتى بیت و پێکڤەژیان شەنکستا سەرەکى یا وى بیت و سستەمێ سیاسی یێ دادپەروەر بیت و ئابوورەکێ پێشکەفتى هەبیت و ژینگەهەکا پاقژ و ساخلەم هەبیت و پیشەسازى یا دوەرارێ دا بیت و رەوشەنبیرى و دابونەریت د پاراستى بن و پەیوەنیێن نیفدەولەتى ب هێز بن، ل وى دەمى دێ ئێمناهی یا پاراستى بیت و یا بەردەوام بیت و هەر دەمێ ئێمناهییا ئەوى وەلاتى کەفتە بەر گەف و مەترسیان، بلەز دێ ئێتە کۆنترۆلکرن و چارەسەرکرن، ژ بەر کو ئێمناهییا رەها ل چ جهان نینە و هەمى رێژەیى یە.

ب ئەڤێ چەندێ دیار دبیت، کو ئێمناهى و هێز دو تێکەهێن پێکڤە گرێداینە، ئەو کیانێ ب هێز بیت، دێ یێ ئارام بیت و ئەوێ ئارام بیت، دێ بێ هێز بیت. ژ بەر کو ئەڤ بیرۆکە بنیاتێ هەمى پێشکەفتن و وەرارێ یە.

تیۆرا مە بى کێماسی نینە، ژ بەر کو تەنها خودێ مەزن و دلوڤان بێ کێماسی یە و هەمى بۆچوونا ب سینگەکێ بەرفرەهـ وەردگرین و ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت، کو ئەڤە بۆچوونا مەیا دوماهیێ یە، بەلێ دبیت دەم گوهورینێ ب سەردا بینیت و ل سەر زێدە بکەین یان راستڤەکەین و ب حەزکرنا خودێ، ل دویڤ قووناغێن ژیانێ تیۆرەکا نوى پەیدا بکەین.