گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
د. بێكهس بریفكانی رێڤەبەرێ شینوارێن پارێزگەها دهۆكێ
سهردهمێن بەرین، سهردهمێن بکارئینانا بهری، یانکو سەردەمێن بەرین ل دهڤهرا دهۆكێ گهلهك دبهرنیاسن، نهخاسمه پشتی ڤهكولینێن شوینواری ل جهێ نهمریكێ ل ناڤچەیا سكرێ میسلێ (٨٥٠٠- ٦٥٠٠ ب.ز) هاتینهكرن، ئەو خانیێن ژ ئاخێ هاتینه ئاڤاكرن، هاتبوونه دیتن، خهلكێ وێ جۆتیار بوون و پشتا خۆ ب چاندنا دهخل و دانێ گەرم دکر. هژمارهكا گوڕان د ناڤ ژوورێن ئاكنجیبوونێ دا هاتنه دیتن، پاشڕا گهلهك گوڕێن دی ژی وهكی گوڕستانێ هاتنه دیتن. ئهڤه وێ چەندێ دیار دكهت، كو رێكێن پێشكەفتی یێن ڤهشارتنێ ل وان سەردەمان ههبوون.
سهردهمێن دیرۆكی یێن كهڤن، ل ڤێ پارچا دۆلا دو رویباران، ب سەر چهند سهردهمان دهێن دابەشکرن و ژ وان ژی؛ سهردهمێ برۆنزی یێ ئێكێ، یێ كهڤنە (٣٠٠٠- ٢٠٠٠ ب. ز)، كو تێدا ئێكهمین ناڤەندێن شارستانی هاتینه دیتن، وهكی جهێ باستكێ، كو رووبهرێ وێ ژ ٥٠ هكتاران پتره. دیسان ل سهردهمێ پادشاهێن ئهكهدییان (٢٣٥٠- ٢١٠٠ ب. ز) ژی ناڤهندهكا بازرگانی بوو.
ههر ل دهستپێكا ساڵا (١٦٠٠ ب. ز)، گهلهك مهملهكهتان دهستههڵات ل ڤێ دهڤهرێ هەبوو، ژ وان ژی مهملهكهتا (نورگوم) بوو، ل چهڕخێ ههژدێ یێ بهری زایینێ، دبیت كو (گومیل) پایتهختێ وێ بیت.
پاشی مهملهكهتا میتانی یا بهێز د ناڤبهرا چهرخێن (١٦-١٤ ب. ز) ئهڤا ل سهر كوچكا كهمۆنه هاتیيه دیاركرن دهێت. ل چهرخێ سێزدێ یێ بهری زایینێ، ئمپراتۆریيا ئاشووری دهستێ خۆ دانا سهر ڤێ دهڤهرێ، وهكی ههمی دهڤهرێن دی، یێن رۆژههڵاتا دانگێ یا كهڤن، پادشاهێن وان گهلهك شوینوار ل دهڤهرا خوڕستی یا دهۆكێ هێلاینە، وهكی نكراندیێن فهیدیێ، بهندهوایێ، خنس، مالتایێ و جۆكا جەروانه. ژ وی سهردهمی گهلهك پارچەیێن گۆسكا و ئاڵاڤێن جوانكاریێ و مۆرێن لولهیی گههشتینه مه.
پشتی كهتنا ئمپراتوريیا ئاشووریيا یا نوی ل ساڵا (٦١٢ ب. ز) ل سهر دهستێ میدیان، ئهڤ دهڤهره كهفته بن دهستههڵاتا میدیانڤه، پاشی کەڤتە بن دهستههڵاتا ئمپراتوریيا ئهخمینی. ههتا ئهسكهندهرێ مهقەدۆنی ل ساڵا (٣٣١ ب. ز)، دهستێ خۆ دانایه سهر، پشتی د شهڕێ دهشتا گوگمێلا ئهوا دكهڤیته بهرامبهری دهشتا ناڤكوڕێ ل دهڤهرا شێخان دا، ل دژی پادشاهێ ئهخمینی داریۆشێ سیێ ب سهركەفتی.
ئهڤ دهڤهره ما دبن دهستههڵاتا هلنستی و سلوقی دا، ژبهركو یا ههڤتخویب بوو ل گهل ئمپراتوریيا رۆمانی، یا نێزیك ژ هندهك ژ مهملهكهتێن وێ یێن بچویك و سهربهخۆ بوو، وهكی مهملهكهتا حهزهر ل چهرخێ سیێ ب. ز، ئهوا دكهڤته دهشتا ئیراقێ.
ل دویماهییا چهڕخێ سیێ یێ زایینی، ئهڤ دهڤهره كهڤتە د بن دهستههڵاتا ئمپراتۆريیا ساسانی ڤه، کو گهلهك شوینوار لێ هێلانە، نهخاسمه ئهو جهێن، كو مۆركهكا ئایینی ههی و ب زهرهدهشتیانڤه دگرێدایی بوون، مینا جهێ چارستین.
ههر ژ دهستپێكا چهرخێ حهفتێ يێ زایینی، دهڤهرا دهۆكێ وهكی ههمی دهڤهرێن رۆژههڵاتا دانگێ كهفته دبن دهستههلاتا ئیسلامیڤه. ژ خهلافهتا ئهمهوی بگره، خهلافهتا عهباسی ل چهڕخێ ههشتێ زایینی، ههتا كهڤتنا وێ ل چهڕخێ سێزدێ زایینی، پاشی ئمپراتوريیا مهغولی دهستێ خۆ دانا سهر ڤان جهان، ههتا ئمپراتوریيا ئۆسمانی ل چهرخێ شازدێ زایینی هاتی. گهلهك جهێن ڤێ دهڤهرێ دیار دكهن، كو وانا دهستههلاتهكا بهێز ل سهر ڤێ دهڤهرێ ههبوو، وان ئاش پێشئێخستن و جوكێن ئاڤێ ڤهكرن، ههر د ڤی دهمی دا پویته ب چاندنێ كر.
ههر د ڤی سهردهمی دا دیار دبیت، كو گهلهك ژ كێمینهیێن نهتهوهیی و ئایینی مینا ئێزدی و جوهی و مهسیحیان ههبوون، وان رێورهسمێن خۆ یێن ئایینی برێڤە دبرن.
رووپیڤانێن شوینواری، ئەوێن
ل پارێزگەها دهۆکێ هاتینە کرن ئەڤێن خواری نە:
– (٤٠٨) جهێن شوینواری د ناڤبەرا سالێن ١٩٤٠-١٩٦٠ێ دا، هاتینە تۆمارکرن.
– (٥٥٠) جهێن شوینواری، ب هەڤپشکی ل گەل زانکۆیا توبنگن یا ئەلمانی هاتینە تۆمارکرن.
– EHAS (Eastern Khabur Archaeological Survey)
– (١٢٠٠) جهێن شوینواری ب هەڤپشکی ل گەل زانکۆیا ئوردونی یا ئیتالی هاتینە تۆمارکرن.
The Land of Nineveh Archaeological Project (LoNAP) – 2012 – 2021
– (٣١٢) جهێن شوینواری ل ئاکرێ و بەردەرەش، د پرۆژەیێ رووپیڤانا شوینواری دا، ئەوێ د ناڤبەرا رێڤەبەرییا شوینوار و کەلەپووری ل ئاکرێ و زانكۆیا Université Adam Mickiewicz یا پۆلەندی هاتینە تۆمارکرن.
هەلکۆلینێن شوینواری ل پارێزگەها دهۆكێ:
– هەلکۆلانێن شوینواری ل گرێ ئامیان ل گەل ئەنستتیۆتا ئای ئێف پی ئو (IFPO) یا فەرەنسی.
– پرۆژەیێ(The Land of Nineveh Archaeological Project (LoNAP) د ناڤبەرا ساڵێن ٢٠١٢ – ٢٠٢١ێ.
– ههلكۆلانێن شوینواری ل گرێ گومل.
– ههلكۆلانێن شوینواری ل فایدە.
– ههلكۆلانێن شوینواری ل ئاسنگەران.
– ههلكۆللانێن شوینواری ل شیف ئاشا.
– ههلكۆلانێن شوینواری ل خەنەس.
– ههلكۆلانێن شوینواری ل خەتارا.
– ههلكۆلینێن شوینواری تل زێد.
– ههلكۆلینێن شوینواری ل سەر لێڤا بەنداڤا مویسل .
– ههلكۆلینێن شوینواری ل موقبلێ.
– ههلكۆلینێن شوینواری ل کەمۆنە.
– ههلكۆلینێن شوینواری باستکێ.
– ههلكۆلینێن شوینواری ل باژێرە.
نویژەنکرن و دکیۆمێنتکرنا شوینوارێ دهۆکی، ئەڤ جهێن ل خوارێ بخۆڤە گرتینە:
– قشلا ئاکرێ
– خانیێن کەلەپووری ل ئاکرێ
– جهێ چارستین
– شوینوارێن خەنەس
– كنیشتا حزقیال
– دەرگەهێ بەهدینان
– خاندنگەها قوبەهان
– کنیشتا جوهیان ل ئامێدیێ
– پیر حەزان
– منارا مزگەفتا ئامێدیێ
– کورا سریجێ
– کەنیسا ئامێدیێ
– گوڕستانا میرا
– قوبا سولتانیيا
– جهێ شندۆخا
و قەنتەرا جەروانە.
ژ ئەنجامێن ههلكۆلانێن سەرەتایی، دیار بوویە؛ کو گرنگییەکا زۆر هەبوویە و دهێتە هەژمارتن ئێک ژ باژێرێن سەرەکی ل دەشتا بەردەرەش. رەنگە رۆلەکێ گرنگ هەبوویە، ل سەر رێکا دچیت بۆ نەینەوا و جهێن دویر ل باکوور و رۆژئاڤایێ وەلاتی.
ئەڤ جهە ژیان یا تێدا یا بەردەوام بوویە، هەر ژ سەردەمێ چەرخێ بابلی یێ کەڤن، هەتا چەرخێ ئاشووری یێ نوی.
گرێ ئاسنگەران
ژ ئەنجامێن ههلكۆلانێن شوینواری دیار بوویە، کو ئەڤ گرە ل چەرخێ نوحاسی و چەرخێ بەری یێ نوی ل هزارا دوویێ و ئێکێ یێن بەری زاینی، جهەکێ گرنگ بوویە. ئەڤە ژی وێ چەندێ دیار دکەت، کو ژیان ماوەکێ درێژ ل ڤی جهی یا بەردەوام بوویە.
خالەکا دی یا گرنگ ئەوە، کو گەلەک گوڕێن زارۆکان ل ڤی گری هاتینە دیتن، کو د ناڤ گۆسکان دا هاتینە ڤەشارتن، هەبوونا ئاڤاهییان یا کێم بوویە، هەتا نۆکە، رەنگە شێوازەکێ نوی بیت ل چەرخێ نوحاسی یێ کەڤن ل دەشتا ناڤکۆڕێ.
گرێ گومل
پارچەیێن شوینواری، ئەوێن ل گرێ گومل، ل دەشتا ناڤکۆڕ هاتینە دیتن، وێ چەندێ دیار دکەن، کو ٢٦٠٠- ١٦٠٠ نێزیکێ (٣٠) هیکتاران ژیان تێدا هەبوویە، گەلەک یا گرنگ و دەستهەلاتدار بوویە. هەروەسا ئەنجامێن ههلكۆلانان، قەسرەکا گرنگ ل وێرێ هاتيیە دیتن و گوڕستانەک ژی لێ هەیە، کو ژ سەرەتایا چەرخێ برۆنزی هەتا چەرخێن ناڤەراست هاتییە بکارئینان.
گرێ باستکێ
باستکێ باژێرێ مەردەمانا کەڤنە، ئێکەم جار ناڤێ وێ د تێکستێن بسماری یێن ئەکەدی دا ب شێوەیێ (مەردەبان) هاتيیە. پاشان نارام سین (٢٢٧٣ -٢٢١٩ ب. ز.)ێ ئەکەدی، دەست ب سەر ڤی باژێڕی دا گرت. ناڤێ ڤی باژێری د تێکستێن باژێڕێ (کانیش) دا ل ئەنادۆلێ ژی هاتيیە. ئەڤە وێ چەندێ دیار دکەت، کو (مەردەبان) رێکەکا بازرگانی یا گرنگ بوویە، د ناڤبەرا ئاشوور و کانیش.
ل سەردەمێ بابلی یێ کەڤن، ژ مەملەکەتەکا حۆری بوویە و گرێدانەکا موکوم، ل گەل مەملەکەتا ماری ل سوریا هەبوویە.
گرنگترین ڤەدیتن ژمارەیەکا زۆر یا تێکستان بوویە، کو بۆ پاشایێ ئاشوور نازر دزڤڕن، بەحس ل چالاکیێن کارگێری دکەن.
هەروەسا ل سەردەمێ ئەکەدی باژێرەک مەزن بوویە.
