گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
شیان کانیسارکی
ل هەمی وەلاتێن پێشکەفتی کەسێ ئێکێ گرنگی پێ دهێتەدان و خزمەتا وی دهێتەکرن (زارۆک)ه، ئەو هزر دکەن و هزرا وان ژ ئەڤرۆ د بووریت دچیتە سوباهی و سالەکا دی، ئانکو ئەو وی زارۆکی ئامادە دکەن و ڕێکدئێخن ژ هەمی لایان ڤە، داکو هەر ڕۆژا پاشتر خزمەتا وەلاتێ خوە بکەت و شتلەکێ بچینیت. ل ڤێرێ ب تنێ دێ باسێ پەروەردێ و گەشەپێدانێ کەم، بهلێ ب ڕێکا وێژەیێ و ژ وێژەیێ ژی (هەلبەست)ێ، چونکی زارۆک دەمێ هێژ تەمەنێ وی یێ بچویک جهێ تشتێ سەرنجا وی بیت پتر هزرا خوە تێدا دکەت و ل سەر دڕاوەستیت، ئەو ژی ڕادبن ئەو خالێن وان دڤێن دکەن د قالبەکێ هەلبەستێ (شعری)دا و ددانن بەر سنگێ وی، ل وی دەمێ هەر وەکی پارچەیەکا کێکێ زارۆک هەمیێ وەردگرن و حەزژێ دکەن، نە ب تنێ هەلبەست؛ بەلكو فلم کارتۆنێن تایبەت بۆ مەرەمەکا تایبەت بەرهەم دئینن ب تنێ دا هزرەکا باش سەبارەت بابەتەکێ تایبەت بکەنە د سەرێ زانایێ خوە یێ پاشەڕۆژێ دا.
وەکی کا چەوا نڤیسەرا سوێدی سەلما لاگرلۆف Selma Lagerlöf 1858(-1940ز) هزر د بەرهەمئینانا چیرۆکەکێ دا کر، پاشی کرە خەلەک خەلەک، کو چیرۆک ل سەر هەڤالینیيا زارۆکەکی و گیانەوەران بوو، بهلێ پشتی سالا 1940ز ئەوێ ژ دونیایێ بارکری، ژ نوی پشتی حکۆمەتا سوێدی دیتی، کو چ حەزژێکرن و هەڤالینی د ناڤبەرا زارۆکێن وان و گیانەوەران دا نینە و زارۆکێن وان چ دلۆڤانیێ ب گیانەوەران نابەن، دەمێ ب ڕێکا پەروەردێ و وانەگۆتنێ نەشیاین چ ڕێکا ببەنێ، ڕابوون ئەڤ چیرۆکێن هەنێ ڕێکئێخستن و ناڤێ وان کرە (نێلز) و ل سالا 1980ێ پێشکێشی دەرهێنەرێ یابانی هیسایۆکی تۆریۆمی hisayuki toriumiکر، داکو بکەتە فلم کارتۆن یان ئینیمی، لەوڕا ل سالا 1981ێ بەرهەمئینا. بۆ زانین نڤیسەرا سوێدی ژ بەر ڤان چیرۆکان ل سالا 1909ز خەلاتێ نۆبل ب دەست خوەڤە ئینابوو. دبیت من درێژکر، بهلێ دەمێ جهەک خوە ددانیت بەرپرس ژ پەروەردەکرنا تاکێ جڤاکی (ب تایبەت زارۆکی)، دڤێت هەمی ڕێکا بگریتە بەر داکو زارۆکەکێ مێشک ڤەکری بەرهەمبینیت، نە سوباهی هزرەکا ڕەقا گرتی بینیت و ببیتە بەڵا بۆ خوە و مللەتێ خوە!
مە ل کۆردستانێ ژی گەلەک نموونەیێن باش و جوان یێن هەین، هندەک نڤیسکار مە یێن هەین ئەگەر داخواز ژێ بهێتەکرن ئەوا د سەرێ وان دا بنڤیسن و پشتەڤانيیا وان ب هێتەکرن، (بهلێ نە ب تنێ ب دەستخوەشیان)، ئەز ب باوەرم نوکە وان هزر و دیمەنێن گەلەک بالکێش هەنە، ڕێک بۆ گەلەک ئاریشەیێن زارۆکان هەنە، کو دشێن ببنە ڕێکێن ڕوون داکو ئەڤ بەرەبابێ بهێت یێ نازدار نەبیت، بەلکی یێ چەڵەنگ و بیرتیژ بیت، ئەو بیت یێ حەزژێکرنا زانست و زانینێ د مێشکێ وی دا هەبیت. ژ ناڤ تژی نموونهيێن سەرکەفتی و جوان، دێ ب تنێ دویان بۆ هەوەیێن هێژا بەرچاڤ کەم.
من د ڤەکۆلینەکێ دا خواند کو هێژا (د. زۆزان سادق سەعید تروانشی) نڤیسی بوو ل بن ناڤ و نیشانێن «ڕۆلێ دایکێ (ژن)ێ دخواندنا چیرۆکێن فۆلکلۆری دا بۆ زارۆکی و قووناغێن گەشەکرنا زمانێ وی (کێزا تەرەجوان) وەکی نموونە» کو نڤیسکارێ هەولدایە خوەشی (چێژ)ێ و پەروەردا زمانى ب ڕێکا ڤێ چیرۆکێ پێکڤە گرێ بدەت، گرنگیيا زمانێ دایکێ ل دەف زارۆکی و ناڤەرۆکەکا تژی ژ سەربۆڕ و وانەیێن ژیانێ، کو ئێکا هند ژ زارۆکی چێکەت پشتبەستنێ ل سەر شیانێن خوە بکەت و ئێکی هند ل دویڤ وێ گۆتنێ نەچیت ئەڤا دبێژیت «کوڕ کڤانێ بابێ دکێشیت» و «کچ ژی تەشیا دایکێ دڕێسیت»، باشترە کوڕ کڤانێ خوە ب کێشیت و کچ ژی تەشیا خوە ب ڕێسیت داکۆ مێشک و هزرێن نوی بەرهەم بهێن، نە کو ئەڤرۆ ژی هەر وەکی دوهی هزر بکەن.
ژ لایەکێ دی ژی ڤە، خانمێ ئێک چیرۆک وەکی نموونە یا ئینای، لێ فۆلکلۆرێ کوردی، وێژەیا کوردی دەریایەکا بن کویرە د ڤی بواری دا، ئەگەر نڤیسکار و خەمخور هەبن ملێن خوە بدەنەبەر، ئەز ب باوەرم دێ تشتێن باش ژێ بەرهەم هێن دێ شێن ڕێکێ لاو و لاو بۆ زارۆکی خوەش کەن داکۆ لێ نە هلنگڤیت، کا چەوا وەلاتەکێ مەزن یان حکۆمەتەکا مەزن وەکی وەلاتێ سوێد هات و خوە ل پەرتووکەکێ کرە خودان، ب وی شێوەیی ئێدی (نێلز) نەمایە یێ سوێد و یابانێ، کی ژ مە مایە ئەو فلم کارتۆن نەدیتی؟ کی ژ مە نەمایە حەزژێنەکری و مفا ژێ نەوەرگرتی، ئەز ب خوە ژی هێژ نوکە تەماشە دکەم! ئانکۆ وان ڤیا خزمەتا پەیڤ و وێژەیا خوە بکەن»ب تایبەت بۆ زارۆکان» لەورا ئەو سالا 1909ێ بوو خەلات بری و 1981ێ بوو بەرهەم ئینای، لێ ئەڤە من ل دهۆک و 2024ێ ل سەر نڤیسی، هیڤیيە ئەڤ کەسێن چیرۆکێن فۆلکلۆری ل دەڤ هەین یان د مێشکێ وان دا هەین؛ بنڤیسن و ل دەڤ خوە بپارێزن، ئەگەر ئەم نوکە خەمێ ژێ نەخوین، دبیت پشتی 100 سالێن دی خەمێ ژێ بخوین!
نموونا دی یا جهێ سەربلنديیێ، پەرتووک و هەلبەستێن هێژا (ئەلند مزووری) نە کۆ ل شوینا چیرۆکێ مامۆستای یا ڤیایی ب ڕێکا پەیڤێن خوە یێن ڕەنگا و ڕەنگ خوەش دلێ زارۆکان ببەت پەیڤا کوردی، زمانێ کوردی و هزرا باش و تەندروست، ب تایبەت ئەگەر پەرتووکا وی یا ڤێ دویماهیێ وەکی نموونە وەرگریت ئەوا ب ناڤێ (ئاوازێن کەڤۆکان) کۆ د ئەڤ سالەدا چاپ بوویە.
ل ڤێرێ ژی ژ بلی لایەنێ زمانی و خوەشیا پەیڤێ و ژبەرکرنێ، لایەنێ ناڤەرۆکێ گەلەک ب جوانی هاتيیە بەرێکڤەئینان و لێکدان، ئەگەر زارۆک هەمی دیوانێ بخونیت و تێکڤەدەت ژ بلی حەزژێکرنا وەلات، سرۆشت، گیانەوەر و ڕێزگرتنێ چ دی تێدا نابینیت، چونکی ل سەری مە ل سەر هەڤالینیيا گیانەوەران نموونە ئینا، دێ ژ ڤێ دیوانا قەشەنگ ژی دو سێ نموونێن هەڤالینیيا زارۆکی و گیانەوەری نڤیسم. ل لاپەڕێ 37 هەلبەستهك هەیە ب ناڤێ «کویسەلە» کو ل گەل زارۆکان دئاخڤیت و خوە بۆ ددەت نیاسین و داخوازا هەڤالینيیا وان دکەت و پشتڕاست دکە، کو حەز ژ وان دکەت، نڤیسکاری ڤیایە کویسەلەی بکەتە مامۆستا و وانەیەکێ ل سەر ژیانێ پێشکێشی وان بکەت، دەمێ خوە ددەت نیاسین دبێژێت:
کویسەلە مە کویسەلە مە
زارۆکان هەڤالێ وە مە
گیاندارەکێ کویڤی مە
خودان کودەک هەستیکی مە
ژيیێ مە جاران درێژە
تا دو سەد سالان ڤەدکێشە
تم ئارام و دلۆڤانم
لەو هەڤالێ زارۆکانم
یان ژی ل لاپەڕێ 35 هەر د هەلبەستەکا دی دا ب ناڤێ (بەق) دا ڤێ جارێ ڕۆلێ مامۆستای ددەتە بەقێ و هندەک خالان پێشکێشی زارۆکان مە یێن خوەشتڤی دکەت، دەمێ دبێژیت:
زارۆکێن ڕند و دەلال
من ل گەل خۆ بکەن هەڤال
بەقــــەکا بێ زیــــانم
ل گەل هەوە ب ڤـیانم
ل ڤێژێ ژی ناما سەرەکی؛ هەڤالینی و ڤیان بوویە، دیارە ئەم ژی وەلاتێ مە ژی پێدڤی حەزژێکرنێ یە د ناڤبەرا هەمی ئەندامێن خێزانێ دا، د ناڤبەرا هەڤال و جیرانان دا، چونکی نە ب تنێ بۆ گیانەوەران، ئەو زارۆکێ هند دلۆڤان بیت حەز ژ بەقا بکەت تۆ بێژی چەند حەز ژ دایک و بابێن خوە بکەت؟ هوین بێژن حەز ژ وەلاتێ خوە نەکەت؟ هەکە بۆهایێ بەقێن وەلاتێ خوە بزانیت ئەو چەوا بوهایێ دار و بەر و پاقژی و مرۆڤێن وەلاتێ خوە نزانیت؟! ئەگەر وەلاتێن بیانی بەری 100 سالان گرنگی دابیتە نڤیسەرێن خوە و بەرهەمێن وان ب ڕێکەکێ کربن د هەمی مالان ڤە، چەوا ئەڤە 2024ێ يه و ئەم نەشێين خزمەتەکا بچویک پێشکێشی (نە نڤیسەرێ خوە)، بەلکی زارۆکێ خوە بکەین.
گەلەک ژ نڤیسەر و ڤەکۆلەرێن جیهانی یێن د بوارێ زارۆکان دا نڤیسی، دبێژین: کۆ کەسێ ئێکێ بەری هەمیان مفای ژ هەلبەستێن زارۆکان وەردگریت، هەر زارۆکێن وان نڤیسەرا ب خوەنە، ئانکۆ هندی نڤیسین و هەلبەست زێدە ببن، د ئەنجام دا دێ مە پتر مال هەبن زارۆکێن وان د تێگهەشتی و دویربین بن. هەتا ژ لایێ ئایينی ژی ڤە دبیت مەلایێن مە چ جاران ب ژیانا خوە ئەڤ چەندە ل سەر میمبەرێ نەگۆتبیت، لێ کەسێن دیندار و زەلامێن ئایينی هینگێ گەلەک هەلبەست د خواندن و ژبەر دکرن، لەورا گەلەک د ئەزمانخوەش بوون و خەلک زوی ڕازی دکر، کو بهێن و باوەریێ پێ بینن، هەر ژ زاردەڤێ (عومەرێ کوڕێ خەتابی) دەمێ ل دویماهييا ئاخفتنەکا خوە دا دبێژیت: (علموا أبناءكم السباحة والرماية وركوب الخيل، ورووهم ما جمل من الشعر). پشتی هندەک شیرەتا دکەت، دبێژیت نیشا زارۆکێن خوە بدەن و خوەشترین و باشترین هەلبەستان بۆ بخوینن! ، هەروەسان کچا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن عائیشا دبێژیت: (رووا أولادكم الشعر، تعذب ألسنتهم) هەلبەستان (شعران) نیشا زارۆکێن خوە بدەن و ڕێکێ بدەنێ داکو بخوینن، ئەڤە ژی د پاشهرۆژێ دا دێ بیتە ئەگەرێ وێ چەندێ زمانێ وان پتر یێ خوەڕاگرتی بیت و پەیڤێن ڕاست و درست و شرین ژ دەڤێ وان دەرکەڤن. لێ کەس ڤێ چەندێ نابێژیت، ئەو ژی جهێ مخابنیێ یە!
ژێدەر:
– پەرتووکا: ئاوازێن کەڤۆکان، ئەلند مزووری- 2024.
– پەرتووکا: دیدارا ئێکێ یا ئەدەبێ ژنان، ڤەکۆلینا «ڕۆلێ دایکێ (ژن)ێ د خواندنا چیرۆکێن فۆلکلۆری دا بۆ زارۆکی و قووناغێن گەشەکرنا زمانێ وی «کێزا تەرەجوان» وەکی نموونە/ د. زۆزان سادق سەعید تروانشی- 2023».
– مدونة نوری (دور الشعر في تنمية المهارات اللغوية عند الأطفال)- خەیات خەلیفە- 2023.
– پەرتووکا: (العقد الفريد)- ابن عبد ربه الاندلسي- 328هـ..
