گۆڤارا مەتین گۆڤارا مەتین
كۆنێ رهش
د رۆژا یهكشهمێ 1998/10/25ان ده، ههلبهستڤان، نڤیسكار و پێشمهگێ بارزانیێ نهمر (سهبری بۆتانی/ سهبریێ ئەحمەدێ تەمەر)، ل. ئوسلۆ، پایتهختا مهملهكهتا نهروێجێ كۆچا داوی كر و لێ هات ڤهشارتن. ب كۆچكرنا وی ره، ستێرهك گهش و چرسی ژ ئاسمانێ ههلبهستا كوردی ئا رهسهن رژییا.. بهلێ گهلهك ستێركێن ب رۆناهی ل پاش خوه ڤێخستی هشتن. ب راگەهاندنا پهیاما كۆچكرنا وی ره، ئەڤیندارێن گۆتنێن وی، ئەڤ پهیام ب خهم و دلهكی شكهستی پهژراندن.
ئەوێن كو ل ههلبهستێن وی ب دهنگێ محەمەد شێخۆی ئان جوان حاجۆی ئان عزهددین تهمۆی گوهداری دكرن، وهك ڤێ سترانا ب دهنگێ محەمەد شێخۆی:
ئهز بوومه پیرێ خهمجڤین
مهست و بێ ههست ژێر نڤین
ئهڤینا وێ ئەز پیر كرم
یهك جار بێ هۆش و بیر كرم
ل دل ڤهبوونه سهد برین
ژ دهردێ وێ گولا شێرین..
ئان ئەڤ ستران:
تویی بوهشتا رهنگین
گول و ریحان و نهسرین
تویی ژان و تو ئی ژین..
ئان ئەڤا كو عزهددین تهمۆ دبێژه:
دلدارم دل برینم
نه شاشم ئەز نه دینم
ئهز نهخوهشێ ئەڤینم..
وهك كو دیارە مامێ سهبری بۆتانی، یهك ژ ههلبهستڤانێن ژیر و زیرهكە.. ههم ژی ب پێشمهرگهیهكی بارزانیێ نهمر، یێن وهفادار و جانفیدا دهات ههژمارتن.. ئەو بارزانیێ، كو ئازادییا كوردان ژێ ره وهك نان و ئاڤێ بوو و رۆژا ئیرۆ و سبه ههر وێ بمینه سهركردهیێ كوردستانێ… سهبری بۆتانی د دبستانا وی ده فێر و مهزن بوو و دارا ژیانا وی، ب گیانهكی كوردپهروهری هات ئاڤدان.
ڤێجا ههر دهم و گاڤ، هێڤی و ئارمانجێن وی یهكیتی و سهرخوهبوونا گهلێ كورد بوو. ئەڤ یهك، د ههلبهستا وی ئا ب ناڤێ (زهنگلێ من) ده، خوهش بهلوو و دیارە.. ئەڤ ههلبهست ژی جوان حاجۆی كرییه ستران:
زنگه زنگا زهنگلێ من
ڤایه دیسا دهنگ ڤهدا
دهنگێ دۆزا مللهتێ من
دنیا گرت و بهرنهدا
زنگه زنگا زهنگلێ من
خوهش هاوار و گازی یه
ئاوازا ڤی زهنگلێ من
ژ فهرههنگا قازی یه
ههر وهكو برق و برووسكێ
خوه گیهاند چهرخا فهلهك
سهد خوهشی بۆ ڤی دلێ من
كو من دی كورد بوونه یهك..
مرۆڤ دكاره ببێژە، كو گهلهكان ژ هونهرمهندێن كورد، كۆدێن تهنبوورا خوه ب ههلبهستێن مامێ سهبری بۆتانی خهملاندنه.. ب سایه سترانێن وان د ناڤ گهل ده، ئەڤیندارێن ههلبهستێن سهبری بۆتانی پر بوونه و ناڤ و دهنگێ وی بهلاڤ بوویه. نهمازه د ناڤ ئەڤیندار و دلدارێن پهیڤا كوردی ئا رهسهن ده.
سهبری بۆتانی كی بوو؟
ناڤێ وی سهبریێ ئەحمەدێ تەمەرە، لێ ب ناڤێ سهبری بۆتانی خوه دایه ناسكرن و د سهرانسهری كوردستانێ ده ب ڤی ناڤێ داوی هاتییه ناسكرن. ئەو بخوه بۆتی یه، ژ باكۆرێ كوردستانێ هۆزا ژێلیا یه. د سالا 1925 ئان ده، ل گوندێ (لوودێ)، ناڤچهیا (ئهرۆهێ: دهێ)، گرێدای باژارێ سێرتێ، ژ دێ و باڤێ خوه ره چێبوویه.
هێژ ل سهر دهستێ دیا خوه بوو، تركان، شێخ سەعیدێ پیران و ههڤالێن وی ل ئامهدێ بدارڤهكرن. ڤێجا د سالا 1929ان ده، ژ بهر ترس، زولم و زۆرا تركان، باڤێ وی ئەحمەدێ تەمەر، مالا خوه ب دووڤ مالا رهسوول ئاغا محهما و برایێ وی ئەگیت ئاغا سهرۆكێن هۆزا ژێلیێن بۆتان باركر بنیاخهتێ (سووریێ)، ناڤچهیا ئەیندیوهرێ. هنگێ دێركا حهمكۆ، وهك باژار نهبوو، ئەیندیوهرێ باژار بوو، مستهشارێ فرانسی ل ئەیندیوهرێ روودنشت. د سالا 1936ان ده، دیا وی یا ئولدار و ژ خوهدێ ب ترس، كوڕێ خوه سهبری دشینه بال مهلایێ گوندێ سێگركان، مالا میرۆ (نها ئەڤ گوند نهما یه). سهبریێ زیرهك د دهمهك كورت ده قورئانا پیرۆز نیجی (ختم) دكه، لێ ژ بهر ترس و خوهستهكێن مهله زوو دهڤ ژ خوهندنا ئولیتیه بهردده و بهرێ خوه دده خوهندنا فهرمی ل ئەیندیوهرێ. ل سهر ڤێ یهكێ سهبری بۆتانی د پێشگۆتنا دیوانا خوه (دلستان)ێ ده وها دبێژه:
(… ل ههزار و نههسهد و سیهـ و شهش ببووم مینا گولهك گهش، دایكا منا مسلمان ئاشقا دین و ئیمان، ئەز برم بهر خوهندنێ ژ بۆ كارێ دین و دنێ.. ئەز رێكرم سێگركا پایتهختێ مار و مشكا، مالا میرۆ ئاڤا بوو، میرۆ رهوشا مێرابوو، نموونهیێ جامێرا بوو. سهیدایێ خوهدێ كوشتی، كار بازبهند و نڤشتی، ئاشق مریشك و قرووش، دهم و گاڤێ شهڕفرۆش. ههما ب ناڤ مهلا بوو، راستی، دهرد و بهلا بوو، چاڤ ل هێك و سابوونێ، ههتا رۆژا رابوونێ. ئەوێ خوهدێ نههشتی، دارفهلهقه ل دهستی، ههر ههژاند و راههژاند، ههتا ژێ هات ڤهوهشاند، پاتك ل من ههرشاند، دلێ من پێ لهرزاند، وی دل ب كهسی نهدسۆت، دار راكر و هات گۆت: ههی كوڕێ وی سههێ پیس، كێ دیت مزگهفت و نڤیس؟ نڤیس نه كارێ مهیه، دیانهت یارێ مه یه، تو هاتی نیڤێ قورئانێ، پا خهلاتێ من كانی؟).
وەها سهبری بۆتانی خوهندنا ئولیتیێ ل پاش خوه دهێله و ل ئەیندیوهرێ، ل گهل كورێن مالا میرۆ، كو یهك ژ وان حهجی دهحامێ میرۆ بخوه بوو، بهرێ خوه دده خوهندنا فهرمی، تا كو دگهێژه رێزا چاران. ژ بهر گهلهك سهدهمێن چهتن و دژوار دهڤ ژ وێ ژی بهردده.. د ڤی واری ده وها دبێژه:
(..ئهز گهام رێزا چارێ، نهخوهزی من ب وێ بهارێ، من خوهندنا خوه هێلا، ژ نوو كهتم بهر پێلا. بێچاره و دهربدهر، دهردێ وهلات هاته سهر. ژ ئەشقا وهلاتڤانێ، من خوه بەردا مهیدانێ..)
سهبری بۆتانی، بچووكانی و خۆرتانییا خوه ل سوریێ، ناڤچهیا ئەیندیوهر و دێركێ د ناڤ زارۆكێن مالا میرۆ ده دهرباس دكه و د وان سالان ده چاڤ ب گهلهك وهلاتپارێزێن كوردان دكهڤه. نهمازه ئەوێن كو د جڤاتا خۆیبوونێ ده بوون، ههم ژی خوهندهڤانێن كۆڤارا هاوارێ بوون. وهك: رهسوول ئاغا، ئەگیت ئاغا، ئابدولكهریمێ مهڵه سادقی، حاجۆ ئاغا و كورێن وی، ههمزه بهگێ مكسی: یێ كو وێ دهمێ مامۆستا بوو ل ئەیندیوهرێ، در. ئەحمەد نافز زازا: یێ كو وێ هنگێ كلینیكهك ل ئەیندیوهرێ ڤهكربوو.. دبه ژی، كو چاڤ ب میر جهلادهت بهدرخان ژی كهتبه، دهما كو میر ب سهردانی دهات جزیرێ. ههم ژی دبه، كو جهگهرخوین ژی د دهمێ ده دیتبه.. ژ خوه د بن حهزكرنا ههلبهستێن جهگهرخوینی ده، وی ههلبهست هوناندنه.. د دهستپێكێ ده، وی پرانییا ههلبهستێن جهگهرخوینی ژ بهر كربوون. ئەو ههلبهستێن د كۆڤارا هاوارێ ده دهاتن وهشاندن. مرۆڤ دكاره ببێژه؛ كو سهبری بۆتانی یهك ژ شاگرتێن جهگهرخوینی یێن پێشین بوو. ههم ژی مرۆڤ دكاره ببێژه، كو ب سایا كۆڤارا هاوارێ گیانێ نشتمانپهروهری، د هوش و مهژیێ وی ده هاتییه چاندن..
د پێشگۆتنا دیوانا خوه (شین و شادی) ده، وها دبێژه:
(..كوڕۆ سهبرۆ! هێ هێ ئێدی پشتی ئیرۆ ئەز ته نهبینم ها.. ههكه، ئەزێ لنگێ ته بشكینم. وهی بابۆۆۆ، تو دبێژی قهی وی كافرێ جهگهرخوین تفكرییه دهڤێ وی ده، وێ رۆژا هانێ ل سهر بهربانگا مهله خهلیلێ خهڵۆی زره زرا وی دهات و قیركربوو پیرا تۆرێ و ئەی فهلهك..).
ل سووریێ، سهبری بۆتانی حهز ژ ههلبهستان كرییه و دبه، كو نڤیساندبن ژی. ب تهخمین ئەو د سالا 1946ان ده، چوویه باشۆرێ كوردستانێ و د ئەینی سالێ ده ل ور هاتییه گرتن.. هنگی د زیندانا مووسلێ ده ههلبهست نڤیساندنه و گۆتنه.. ئەو ب خوه ڤێ یهكێ شرۆڤهدكه و دبێژه:
(ژ سالا 1944ێ ڤه، ئەز و شیعر ب ههڤره دژین، لێ ژ سالا 1946ێ، د زیندانا مووسلێ ده، ژینا من د گهل ڤههاندنێ دهست پێ دكه؛ دۆست و ههڤالێن من د خوهندنا شیعران ده كێف خوهش دبوون؛ لێ ژ نڤیسین و هلگرتنا وان دلگران دبوون..).
تهمهنێ وی دۆر 20 سالیه، دهما كو دچه باژارێ زاخۆ و د سالا 1957ان ده دكانهك لێ ڤهدكه:
(.. ل سالا 1957ێ، كو دكاندار بووم ل زاخۆ، ژ نووی؛ لهزكه ب لهزینه ئەی قهلهم.. گهلهك بوورینه سال و دهم.. ئەڤ ژینا تههل و دهرد و خهم.. ل دل دژهنن سهد كهلهم.. دهركه ژ دل ژانا ستهم.. دا ڤهژینم گورزێ روستهم..).
ب دهمێ ره، ل باشۆرێ كوردستانێ دبه ئەندامێ پارتییا (پ.د.ك/ ئیراق). وهك كادرهكی چهلهنگ و ژێهاتی د گەل ههڤالێن خوه؛ وهك (عهلی ئەسكهری و هن دن) كار دكه.
د سالا 1961ێ ده، بهشداریێ د شۆرهشا ئیلۆنێ ده دكه، تا كو 1967ان ده ل كهركووكێ تێ گرتن و پێلهكێ د زیندانا مووسلێ ده دمینه.. ڤێ پاشیێ ب ئالیكارییا هن ههڤالان ژ زیندانێ درهڤه و خوه ب سهرێ چیایێن بلند و ئازاد ڤه دگههینه..
رۆژەكێ ژ رۆژان، سهبری بۆتانی خوه ژ بهر شهرێ ئازادییا وهلاتێ خوه نه دا ئالی. بێ ترس د ناڤ بازێن سهرێ چیایێن كوردستانێ ده دژیا. تا كو 11ێ ئادارا 1970ێ پێكهات.. وها ژی پشتەڤانێ شۆڕهشا گولانێ 1976ێ ژی بوو و قهت خوه ژ رێبازا بارزانیێ مهزن نهدا ئالی..
د سالا 1991ێ ده، ژ نهچاری د گەل كهروانێ پهنابهران چوو باكۆرێ كوردستانێ/ سلۆپی.. د سالا 1992ان ده وهك پهنابهرهكی سیاسی چوو ئەورۆپا. ل ئەورۆپا، باژارێ. ئوسلۆ، پایتهختا مهملهكهتا نهروێجێ ب جی و وار بوو.
نه تهنێ سهبری بۆتانی ههلبهستڤانهكی زارخوهش بوو ئان ههلبهستێن وی نێزیكی دلێ خهلكێن كورد بوو، لێ بهلێ ههم ژی ئەو رۆژنامهڤانهكی ژێهاتی دهات دیتن و گهلهك رۆژنامه ب نڤیسێن وی دهاتن خهملاندن وهك: برایهتی، تەئاخی، ئەلئیراق، رهوشهنبیری.. هتد.
ههروها ژی، ب سایا ناڤتێدانێن وی، گهلهكان ژ دۆستێن وی یێن نێزیك، دهست ب هوناندنا ههلبهستێ كرن. وهك كو چاوا ئەو ب خوه، ب ناڤتێدانا سهیدایێ ئەنوهرێ مایی ل سهر هوناندنا ههلبهستێ گور بوویه.. ژ وان دۆستان، مرۆڤ دكاره ڤان ناڤان ب ناڤ بكه: ئابدولرههمان مزووری. خهلهفێ زیباری، در. بهدرخان سندی.. گهلهكی حهز ژ هونهرمهندێن كورد دكر و ب مهردی ههلبهستێن خوه ددان وان، ژ بهر ڤێ یهكێ ژی، گهلهك ههلبهستێن وی بوونه ستران.
دهما كو گۆتن بێ سهر سهبری بۆتانی، نهخاسم ژینهنیگارییا وی، مرۆڤ نكاره د سهر حهزكرنا وی ژ دهنگبێژا كورد (گولبهار)ێ ره بقهڤێزه. چنكۆ وی گهلهكی حهز ژ گولبهارێ دكر و گهلهك جاران ناڤێ وێ د ههلبهستێن خوه ده گۆتییه. وهرن ئەم ب ههڤ ره گۆتنێن وی سهح بكن، بێ وی د ڤی واری ده، چ ل دۆر گولبهارێ گۆتییه:
(.. من گولبهارێ ب چاڤ نهدیتییه، لێ ژ مێژە، كو من ژ دوور ڤه ناسكری. ناسكرنهك باش. نڤیسارێن من، كو ههموو ژ پهسنێ وێ داگرتینه و بهس. بهلكۆ هۆزان ژی، ژ زارێ وێ من ڤههینانه و ههم ل سهر وێ ژی نڤیسینه.
ههر پهرچا تو دخوینی، بێهنا گولێ ژێ تێ. گولا هونهرمهند، پهنجهرا منە. ئەز گهشاتی و سپیاتی یا ههموو دۆل و نزار و چیایێن كوردستانا رهنگین تێرا دبینم..).
سهبری بۆتانی؛ پرانییا رۆژێن ژیانا خوه ب ترش و تالی دهرباس كرن، گهلهك قركتالی و دژواری د رۆژێن خوه ده دیتن، ژ رۆژا چێبوونا وی ل ههرێما بۆتان، تا رۆژا مرنا وی ل ئەورووپا، تهڤ كو ئەو چهند سالێن ل ئەورۆپا ژێ ره خوهش بوون و بێهنا وی هنهكی هاتبوو بهر، لێ د باوهرییا من ده، ئەورۆپا ژ كالهمێرهكی وهكه وی ره، دووری وهلات، ههڤال، دۆست، خزم و كاران نه توو خوهشبوون بوو. وهك كو كورد دبێژن: (خانیكێ پیرێ خوهشتره ژ برجا میرێ جزیرێ).
سهبری بۆتانی ل سهر دژواریێن رۆژێن خوه وها دبێژە:
(..ئهگهر خوهشییا ژینێ، دراڤێ پڕ و خانم و مهیخانهیه، من ددیت، ئەگهر گهشت و سهیران و تهناهییه، دیسان ل من حهرام بت، ههر وهكو گۆشتێ بهرازێ بۆز ل سۆفی سمۆی حهرام. لێ ئەگهر خوهشیا ژینێ حهزكرنا خهبات و كێفهراتا راست و پاقژە، ئەگهر خهمدارییا ژ بۆنا وهلاته، ئەز كهسی ژ خوه كێفخوهشتر و بهختیارتر نابینم..)
و ئەڤه شیرهتا وی ژ كهچ و لاوان ره:
(.. قیزنۆ، لاونۆ! ههردهم هاش و شاد بن، دا هوون تام بێهنا خوهشیا ژینێ بزاببن. چكۆ كهسێ نه هاش و شاد بت، ب كێری خهباتێ ژی نایێ. ههر گاڤ خهمان ژ خوه ره چێنهكن، ژ بل خهما مللهت و وهلات و مرۆڤانتییا دنیایێ..).
بهرههمێن سهبری بۆتانی:
ل گۆر كو ل پاش دیوانا وی دلستان: 1984، رووپهلێ 73ان هاتییه نڤیساندن، بهرههمێن وی یێن چاپكری و نه چاپكری ئەڤن:
ا – چاپكری:
1 – شین و شادی، بەغدا 1979.
2 – دلستان، بەغدا 1984.
ب – ژێرچاپ:
1 – دبێژن (1)
2 – شین و شادی، چاپا دویهم، بهغدا
ج – نهچاپكری:
1 – بلوورا چیان، دیوانا سسیان
2 – پیرا گهرۆك
3 – دبێژن (2)
4 – كولیلكێن مام بههدین: (چیرۆك و شیعر ژ زارۆكان ره).
5 – پاك و پیس (چیرۆك).
لێ ژ بهرههمێن وی، ل گۆر كو كوڕێ وی بهشیر بۆتانی، د ههڤپهیڤینا رۆژا 28/10/1998ان ده، د دهنگێ ئەمهریكا، بهشێ كوردی ده، ژ سهیدایێ خهلهفێ زیباری ره گۆت، كو پرتووكێن باڤێ وی یێن چاپكری ئەڤن: شین و شادی، دلستان، دهنگێ مهتین و جوودی یه، لێ یێن نهچاپكری ئەڤن: كۆمهك چیرۆكێن گهلێری و رۆمانهك ل سهر گهلێ كورد.
د بیرانینا سهبری بۆتانی یا 10ان ده/2008، سێ دیوانێن وی (شین و شادی، دلستان و بلوورا چیان)، ژ رهخ یهكیتیا نڤیسكارێن كورد/تایێ دوهۆكێ ڤه، د پرتووكهكێ ده هاتن چاپكرن. وهك كو دیارە، ههردو دیوانێن پێشی بهرێ ژی هاتنه چاپكرن، لێ دیوانا وی (بلوورا چیان)، جارا یهكهمینه، كو چاپ دبه و دكهڤه بهر دهستێن خوهندهڤانان.
ژێدهر و چاڤكانی:
– دهنگێ ئەمهریكا/ بهشێ كوردی، ههڤپهیڤینهك تهلهفۆنی ب كوڕێ وی (كاوا بۆتانی) ره، رۆژا 26/10/1998
– دهنگێ ئەمهریكا بهشێ كوردی، ههڤپهیڤینهك تهلهفۆنی ب كوڕێ وی (بهشیر بۆتانی) ره، رۆژا 28/10/1998
– پێشگۆتنا دیوانا شین و شادی / 1979.
– پێشگۆتنا دیوانا دلستان / 1984.
– من باش پێزانین ژ گهلهك كهسان گرتنه.. نهمازه ژ میجهرێ ئەگیت ئاغا، سهرۆكێ ئەشیرا ژێلیان ل بنخهتێ/ باژارێ دێركێ و ژ د. ئیسماعیل میرۆی، كوڕێ حهجی دهحامێ میرۆی، یێ كو خوهدیێ گوندێ سێگركا میرۆی بوو.
