چەرخێ دیجیتالی و مرنا رۆمانێ

د. ئەمین عەبدولقادر

ب کێمی نێزیکی پێنج چەرخایە رۆمان دهێتە نڤیسین و فرۆتن و خواندن. پەیدابوونا ئەوێ گرێدای شۆرەشا هزری و بەلاڤبوونا چاپ و چاپەمەنیان بوویە. ب دەربڕینەکا دی رۆمان بەرهەمێ جڤاکێ بورژوازی و شۆرەشا پیشەسازی و سەرمایەداریێیە ل ئەورۆپا. هەر وەک هیگل دبێژیت؛ دەما مرۆڤ هشیارتر لێهاتی و دیتنێن نوی ل دەڤ پەیدابووین ئێدی بەرەڤ ژانڕێن پەخشانکی و نڤیسینا رۆمانێڤە چوون. ئانکو پەیدابوونا رۆمانێ خۆ ب خۆ، پێشکەڤتن و هشیاری و بیرتیژی بوو ل دەڤ مرۆڤان.

ئەڤ ژانڕێ ئەدەبی ب دێژاهییا ئەڤان چار سەد، پێنج سەد سالان کەڤتییە بەر پێلێن گۆڕانکاریێن جڤاکی، ئایدیۆلۆژی، ئابووری و زانستیێن جودا، ئەڤان گۆڕانکارییان رەنگڤەدان و کارلێکرن و کارتێکرن ل سەر ئەڤی ژانڕێ ئەدەبی هەبووینە. د هەر قووناغەک و وەرچەرخانەکێ دا نڤیسەر و رەخنەگران هزر و دیتنێن خۆ ل سەر داینە و د پڕانییا وەرچەرخانێن جڤاکی دا هزرکرییە ئێدی ئەڤ ژانڕە مر و بەردەوامی نامینیت. لێ هەر وەک میخائیل باختینی گۆتی؛ رۆمان تاکە ژانڕێ ئەدەبییە، یێ کو هێشتا فۆرمێ خۆ یێ دویماهیێ وەرنەگرتی. ئەڤجار چەند گوهۆڕینەک چێبووی و مرنا وێ بەرگۆمان بووی، ئەوێ ب تەرز و شێوازەکێ دی خۆ خەملاندییە و ب فۆرمەکێ نوی دەرکەڤتییە. د ئەڤێ گۆتارێ دا دێ بزاڤێ کەم ب کورتی بەحس ل مژارا مرنا رۆمانێ و پەیدابوونا دژە-رۆمانێ کەم.

       هەلبەت رۆمان ئەو ژانڕێ ئەدەبییە، ئەوێ خواندەڤانەکێ مەزن ل دۆر خۆ کۆمکری و نڤیسەرێن بیرتیژ و بلیمەت پەیداکرین. ئەڤجار ژانرەکێ ئەدەبی یێ ب ئەڤی شێوازی، دێ بیتە ئەگەرێ گەنگەشەیێن جودا. هەر ژ سەرهلدانا ئەوێ ل بریتانییا ل سەدەیێ هەژدێ (هەلبەت پشتی دەرکەڤتنا دۆنکیشووتی ژ لایێ میگێل دی سەرڤانتیس ل ئسپانییا ل چەرخێ هەڤدێ) ئەڤ مژارێن گەرم هەبوونە، نە ب تنێ ل دەڤ رەخنەگران، بەلکو رۆماننڤیسان ب خۆ ژی، ئەڤ چەندە د نڤیسینێن خۆ دا بەرجەستەکرینە و بوویە سەدەما فۆرم و ناڤەرۆکێن نوی و نویتر. بۆ میناک هەر ژ دامەزرێنەرێن رۆمانێ ل بریتانیا، هێنری فیلدینگێ بریتانی شێوازێ رۆماننڤیسینێ ل دەڤ ساموئیل ریجاردسۆنی، یێ کو شێوازێ نامەنڤیسین و سەتیرەیی بکاردهینا رەتکر. ئەڤە بۆ ئەگەر فیلدینگ ببیتە ئێک ژ نڤیسەرێن سەرکەڤتی و پەیدابوونا رۆمانەکا جوداتر(بنێرە: Kermode, 1965).

ل ناڤەراستا سەدێ بیستێ ژی ئالان رۆب گریە ئاماژە دا ئەوێ یەکێ، کو رۆمان دێ مریت و ب دویماهیک هێت، ئەگەر ئەوی شێوازێ ل سەدێ نوزدێ بەربەلاڤ بدومینیت و خۆ نەگوهۆڕیت. لەوما ئەوی بزاڤێن رژد کرن، کو رۆمانەکێ بنڤیسیت ژ ئالیێ پلۆت و دەم و جهـ و کەسایەتییانڤە یا جیاواز بیت. ئەڤە ژی بۆ سەدەما پەیدابوونا رۆمانێ ب تەرزەکێ دی دگۆتنێ nouveau roman رۆمانا نوی. ئارمانجا رۆب گریە ئەو بوو، کو خواندەڤان ئێدی نەمینیت بەرکارخۆر، بەلکو ئەو ژی ببیتە بەرهەمهێنەر و پشکداریێ د ئاڤاکرنا تێکستی دا بکەت (Delahoyde, 2014). پشتی ئەڤێ گۆرانکاریێ ئێدی نڤیسەر و رەخنەگران مژارا نەمان و مرنا رۆمانێ کرە بابەتێ رۆژەڤێ. چەندین گۆتار و پەرتووک ل سەر ئەڤێ مژارێ هاتنە نڤیسین. ئەڤ تەوژمێ نوی یێ نڤیسینا رۆمانێ ب دژە-رۆمان Anti-novel هاتە نیاسین. واتە پێگیری نەکرن ب شێوازێ بەربەلاڤێ نڤیسینا رۆمانێ ژ ئالیێ فۆرم و شێوازێ ڤەگێرانێڤە. رۆمانێن تەوژما هۆشی Stream-of-consciousness و ئەزمۆنگەری Experimentalism ل نیڤا ئێکێ ژ سەدێ بیستێ و رۆمانا نوی ل ناڤەراستا سەدێ بیستێ نموونێن ئەڤی جۆرێ رۆمانێنە. ژ نڤیسەرێن ب ناڤودەنگێن ئەڤ جۆرە رۆمانە نڤسین Virginia Woolf، James Joyce،Matthew McIntosh ،John Banville، Alain Robbe-Grillet و گەلەکێن دی (Somers, 2018).

ل ئەڤان سالێن دوماهیێ ژی جارەکا دی مژارا مرن یان ژی نەمانا گرنگییا رۆمانێ وەکە ژانڕەکێ ئەدەبی گەرمبوویەڤە، هزر دهێتەکرن، کو پشتی سەرهلدانا چەرخێ دیجیتالی و پێشکەڤتنا تەکنۆلۆژی و سرۆشت و ستایلێ ژیانا نوی، ب زەحمەتە رۆمانێ گرنگییا جاران هەبیت. هندەک رەخنەگر هزردکەن، کو ئەڤ شێوازێ نوی یێ ژیانێ و ل ئەڤی سەردەمێ دیجیتالی، ئێدی خەلکی ئەو دەم و ئەو ڤیانا جاران نینە پەرتووکەکا ڤەگێڕانکی یا درێژ بخوینن، بەلکو ئێدی خواندەڤان پتر حەز دکەت چیرۆک و تشتێن گەلەک کورت ب رێکا تووڕێن جڤاکی بخوینن. ژ ئالییەکێ دیڤە کەنالێن دیتنێ وەکی یوتیووب و تێلەفزیۆنان وەکرییە، ئێدی ل جهێ خواندنا رۆمانەکێ تەماشەی ڤیدیوویەکا دەنگ و رەنگ بکەن. هەروەسان ب سایا ئنتەرنێتا بەردەوام و ل بەردەست شۆرەشا پێزانینان ب شێوەیەکێ گەلەک بەربەلاڤ دەستپێکرییە و ب هەبوونا مۆبایلێن زیرەک یاری و ئالاڤێن دەم بووراندنێ گەلەک خۆشتر و ب ساناهیترن بۆ بەرەبابێن نوی. ئەڤ هۆکارە هەمی بووینە سەدەم، کو مرنا رۆمانێ بهێتە راگەهاندن (بنێرە: Actina, 2019). ل گۆرەی ئەوان مژارێن ژ ئالیێ نڤیسەرێن جوداڤە هاتینە ئازراندن ل دۆر نەمان یان ژی مرنا رۆمانێ، ئەم دشێین بۆچوونێن پالپشتییا ئەڤێ مژارێ دکەن بۆ ئەڤان هۆکاران بزڤڕینین:

– پەیدابوونا تەکنۆلۆجیا نوی: سەرهلدانا پەرتووکێن ئەلکترۆنی، بەلاڤکرنا کەسۆکی ب رێکا تووڕێن جڤاکی و پلاتفۆرمێن دیجیتالی، یێن بووینە سەدەم، کو نڤیسەر بەرهەمێن خۆ ب ساناهی بەلاڤ بکەن، لێ ئەڤە بوویە سەدەم ژی رۆمان کێم بهێنە فرۆشتن ب رێکا تەقلیدی (بنێرە: حطيط، 2017). دیسان پەیدابوونا مۆدێلا فۆرمێن کورت و نوی یێن ڤەگێڕانان ل شوینا رۆمانێن درێژ.

– گوهۆڕینا حەزێن خواندەڤانان: ژ بەر کو ژیانا خەلکی هاتییە گۆهارتن بەر ب ژیانەکا بلەز و ئالۆز، ئێدی ئەو حەژ نڤیسینێن درێژ و ئالۆز ناکەن، بەلکو حەز دکەن تشتێن کورت و سەرپێ بخوینن (بنێرە: جیرفیە، 2019). د ئەنجام دا ئەو شێوازێ بەربەلاڤێ نڤیسینا رۆمانێن درێژ یێ بەرەڤ کێمیێڤە دچیت.

– سەرهلدانا ژانڕێن ئاشۆپی: ئێکە دی ژ سەدەمێن کێمییا بهایێ رۆمانێ، د ئەڤی سەردەمی دا سەرهلدانا ژانڕێن ئاشۆپییە، وەک نڤیسینێن فانتازی و خەیالا زانستی و رۆمانسان، کو شێوازێ ڤەگێڕانان گوهارتییە. ئەڤە ژی بۆ ئەگەرەک، هندەک نڤیسەر هزر بکەن؛ ئێدی بهایێ نڤیسینا رۆمانا ئەدەبی ژ جاران کێمتر لێهاتییە.

– کارتێکرنا تووڕێن جڤاکی: تووڕێن جڤاکی بووینە هۆکار، کو نڤیسەر راستەوخۆ بەرهەمێن خۆ یین داهێنانان بگەهیننە خواندەڤانێن خۆ، ئەڤە ژی ئەگەرەکە ئێدی چاپ و وەشانان رۆل نەمینیت. هەلبەت ئەڤ جۆرە پەیوەندییا راستەوخۆ بوویە ئەگەر شێوازێ نڤیسینێ ژی وەک جاران نەمینیت.

لێ سەرەرای ئەڤان ئاستەنگێن ل بەر نڤیسین و بەلاڤکرنا رۆمانان، نڤیسەر ل سەرانسەری جیهانێ ماینە، کو بەرهەمێن خۆ وەک پەرتووک و ب شێوازێ رۆمانەکا ئەدەبی ل وەشانخانەیان بەلاڤ بکەن و خواندەڤانێ رژدێ رۆمانان ژی یێ بەردەوامە. ئانکو دشێین بێژین هەردەما، کو رەخنەگر و نڤیسەران هزرکری رۆمان یا مری، رۆمانێ خۆ ب رەنگ و شێوازەکێ نویتر و جوداتر خەملاندییە و دەستپێکا ژ دایکبوونەکا نوی راگەهاندییە. رەخنەگرێ فرەنسی برتراند جیرفیە ل دۆر ئەڤێ چەندێ دبێژیت: «رۆمان نەمریە، بەلکو بەرۆڤاژی وەک ژانڕەکێ ئەدەبی خۆ ژ سەپاندنێ نەراوەستاندییە. ترسا ژ مرنا ئەوێ ب تنێ دەربڕینەک بوو ژ میتافۆرەکێ ژ بۆ خراپتربوونا کاودانێ قەیرانێ و دانانا سنورێ ئەوێ یێ دوماهیێ» (جیرفیە، 2019). ئەڤجار رۆمان و ململانا مان و نەمانێ یا بەردەوامە و گەلەک ئەگەر هەنە مانا وێ بپارێزن، ژ وانان:

– بەردەوامییا بەربەلاڤی و فرۆشتنێ: سەرەرای سەرهلدانا پلاتفۆرمێن دیجیتالی و گوهۆڕینا شێوازێ بەلاڤکرنێ، خەلک هێشتا رۆمانان دکڕن و دخوینن. ئەڤە ژی ئاماژەیە، کو رۆمان نامریت؛ بەلکو ل گەل پێشڤەچوونا تەکنۆلۆجی و گوهۆڕینا کەلتووران پێشدکەڤیت.

– شێوازێن نوی یێن ڤەگێڕانێ: رۆمانێ سرۆشتەکێ نەرم و نیانێ هەی و دشێت خۆ ل گەل گۆڕانکاریان ب گونجینیت و داهێنانان بکەت. ب پێشکەڤتنا تەکنۆلۆجی رۆماننڤیس ژی خۆ پێشڤەدبەن و ئاوایێ ڤەگێڕانێن خۆ پێشدئێخن.

– گرنگییا کەلتوورێ هەبوونا رۆمانێ: ئەڤە چەندین چەرخە رۆمان یا بەردەوامە و خۆ ل گەل هەمی کاودان و گۆڕانکارییان گونجاندییە و بەردەوام خۆ دگوهۆڕیت. ئێدی رۆمان بوویە کەلتوورەک و ل گەل تەکنۆلۆجیایێ ژی یا ب رێڤە دچیت و خۆ دپارێزیت.

– تیۆرێن مرنا نڤیسەری: هەرچەند ل گەل سەرهلدانا هزر و تیۆرێن راگەهاندنا مرنا نڤیسەری، هندەک رەخنەگران هزر کر؛ رۆمان ژی وەک بەرهەمەکێ ئەدەبی دێ مریت، لێ هندەک رەخنەگران ژی دووپاتکر، کو ئەڤە ژی دەرفەتەکا دییە رۆمان بمینیت و دیمۆکراتییا خواندن و تێگەهشتنێ بدەتە خواندەڤانێ خۆ.

ل دویماهیی دشێین بێژین سەرەرای هەبوونا هزر و بۆچوونێن جودایێن بەحس ل مرنا رۆمانێ دکەن، رۆمان دێ یا بەردەوام بیت. ژ بەر کو شیانا پێشکەڤتن و خۆ گونجاندنان هەیە ل گەل گوهۆڕینێن ژیانێ و سەردەم و تەکنۆلۆجیایێ. رۆماننڤیس ژی بەردەوام دنڤیسن و رۆمانێن خۆ دوەشینن و خۆ ل گەل خواندەڤانێ نوی دگونجینن. ئێدی هەبوونا رۆمانێ وەکە چالاکییەکا هزری یا مرۆڤی و ژانڕەکێ ئەدەبیێ پێشکەڤتی دێ یا بەردەوام بیت. لێ ب شێواز، فۆرم، ناڤەرۆک و قەبارەیێن جودا. ئەو شێوازێ رۆمانا بۆ سەردەمەکی گونجای و دهێتە پەژراندن، دبیت ل سەردەمێ د دویڤ دا بهێتە رەتکرن و تەرزەکێ نوی ب خۆڤە بگریت.

پەراوێز و ژێدەر:

  ١- بۆ پتر پێزانینان بنێڕە: عەبدولقادر، ئەمین (2012). تیۆر و تەکنیکێن شرۆڤەکرنا رۆمانێ. دهۆک: رێڤەبەریا چاپ و بەلاڤکرنێ.

– Kermode, Frank (1965). “Life and Death of the Novel”. NYbooks. Available at: https://www.nybooks.com/articles/1965/10/28/life-and-death-of-the-novel/. (accessed 31/12/2023).

– Delahoyde, Michael (2014). “Robbe-Grillet, Jealousy”. Washington State University. Available at: https://public.wsu.edu/~delahoyd/20th/robbe.html. (accessed 31/12/2023).

– Actina, Eliza (2019).“Turning A New Page: The Destiny Of Literature In The Digital Era”. Honours Review. Available at: https://honoursreview.com/blog/2019/1/28/turning-a-new-page-the-destiny-of-literature-in-the-digital-era. (accessed 1/1/2024).

– Somers, Jeffry (2018). “Flex Your Reading Muscles with These 10 Anti-Novels”. B&V Reads. Available at: https://www.barnesandnoble.com/blog/flex-your-reading-muscles-with-these-10-anti-novels/. (accessed 1/1/2024).

 – جیرفیە، برتراند (٢٠١٩). «موت الرواية La mort du roman». موقع الانطولوجيا. ت: ابراهيم محمود. ژ لینکێ: https://alantologia.com/blogs/18672/. (ڤەکریە ل ١/١/٢٠٢٤).

– حطيط، ندى (2017). «هل تمر الرواية الغربية بحالة موت سريري؟». الشرق الاوسط. ژ لینکێ: https://aawsat.com/home/article/920381/. (ڤەکریە ل ١/١/٢٠٢٤).

– عەبدولقادر، ئەمین (2012). تیۆر و تەکنیکێن شرۆڤەکرنا رۆمانێ. دهۆک: رێڤەبەریا چاپ و بەلاڤکرنێ.

ڤان بابەتان ببینە

پەیوەندییا د ناڤبەرا ڤەگێڕانا رۆژنامەڤانی و ڤەگێڕانا رۆمانێ دا رۆمانا (كریستال) یا (ئەحمەد جاسم)ی وەك نمونە

عەبدولرەحمان بامەڕنی كریستال(1)  جۆرەكێ ماددێ بێھوشكەرە و نڤیسەر ئەحمەد جاسمی ئەڤ ناڤە بۆ ناڤلێنانا رۆمانا …