پێکڤەژیان ب دیتنەکا دی

د. ھەوار بەللۆ

یا گرنگە ئەم بزانین ẍ کو بەرەڤاژی ئەو چەندا بەربەلاڤ بوویی د ناڤ خەلکەکێ دا، پێکڤەژیان د جڤاکەکا فرەژێبەندی دا پرۆسێسەکا قورس و ئەکتیڤە. ئانکو مرۆڤ ب سروشتێ خۆ حەز ژ ڤی جۆرێ پێکڤەژیانێ ناکەت، و ھەردەم حەز دکەت کو ئەو کەسێن د گەل وی دا د عەینی جڤاکێ دا دژین، ژێبەندییێن وان یێن نەتەوەیی و نەژادی و ئایینی و مەزھەبی ـ ب لایێ کێمیڤە ـ د نێزیکی ھەڤدو بن، لەورا پێکڤەژیان د جڤاکەکا فرەژێبەندی دا پرۆسێسەکە پێدڤی ب زەحمەتێ و خەم ژێ خوارنێیە ھەتا کو وەکی سەقا د ناڤ ڤێ جڤاکێ دا بەرقەرار ببیت.

گەر ئەم ب واتەیەکا دی ببێژین، ئەڤ وەلاتێن ل ڕۆژا ئەڤرۆ ئەم دبینین، کو پێکڤەژیان و تۆلەرانس تێدا د بەرقەرارن، ئەو وێ ئێکێ دگەھینیت کو خەلکێ ڤان وەلاتان – سەرباری جوداھییێن خۆ یێن نەژادی و نەتەوەیی و ئایینی و مەزھەبی – ھەڤدو قەبوول دکەن چونکی کارەکێ مەزن د ڤان وەلاتان دا ھاتیە کرن ھەتا کو زھنییەتا وەلاتییان تێدا ھاتیە گوھۆڕین، و د ئەنجامدا ئەڤ زھنییەتە شیایە دەستھەلاتەکا باش بینیتە ھەبوونێ و سیستەمەکێ خورت و سازییێن ڕێکخستی و بھێز د ڤی بیاڤی دا پەیدا بکەت. بلا ئەم چو جاران ھزر نەکەین کو ئەم ب خۆزاییا خۆ و ب شیرەتان ڕۆژەکێ دێ بشێین پێکڤەژیانەکا ھۆسا خورت و موکم پەیدا بکەین. ئەڤە ژی وێ واتەیێ ددەت کو خودێ سروشتەک د ناڤ لەشێ مرۆڤاندا چاندیە، و د ئەنجامدا مرۆڤ دبیتە بوونەوەرەکێ دەمارگیر بۆ نەتەوەیا خۆ، نەژادێ خۆ، ئایینێ خۆ، مەزھەبێ خۆ، ڕەنگێ پیستێ خۆ، عەشیرەتا خۆ، و ھەتا بنەمالا خۆ ژی. ئەڤ سروشتە یێ چاندییە د ناخێ مرۆڤیدا و مرۆڤ ب خۆزاییا خۆ یێ ھۆسایە. ھەر ژ بەر ڤێ چەندێ، کەساتییا مرۆڤی پێدڤی ب وێ ئێکێیە کار ل سەر بھێتە کرن داکو ئەڤ تشتێ چاندی و خۆزایی تێدا بھێتە کێمکرن، و د ئەنجامدا ئەندامێن جڤاکی بشێن ھەڤدو قەبوول بکەن و بپەژرینن، و تۆلەرانس و پێکڤەژیان د جڤاکیدا بەرقەرار ببن.

دەما خودێ د قورئانێ دا بەحسا چیرۆکا مووسا پێغەمبەری دکەت، وێ پەیامێ دگەھینیتە مە کو خۆ پێغەمبەر ژی ژ ڤی سروشتی خلاس نەبووینە، چونکی ئەو سرۆشتەکێ خۆزایی و چاندییە د لەشێن مرۆڤاندا و پێغەمبەر ژی ھەر ل داوییێ مرۆڤن. خودێ بەحسا مووسا پێغەمبەری دکەت و دبێژیت:

(ۆدَخَڵ الْمَدِینَەَ عَڵی حِینِ غَفْڵەٍ مِّنْ ڕَەْلِەَا فَۆجَدَ فِیەَا رَجُڵیْنِ ێقْتَتِلانِ ەَژَا مِن شِیعَتِەِ ۆەَژَا مِنْ عَدُوِّەِ فَاسْتَغَاپَەُ الَّژِی مِن شِیعَتِەِ عَڵی الَّژِی مِنْ عَدُوِّەِ فَۆکَزَەُ مُوسَی فَقَچَی عَڵیْەِ قَاڵ ەَژَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْگَانِ إِنَّەُ عَدُوٌّ مُّچِلٌّ مُّبِینٌ) (١).

واتە: (و ب خافلەتیڤە چوو ناڤ باژێری، ڤێجا دیت کو دو زەلام یێن ب شەڕ دچن، ئەڤە ژ مللەتێ وییە، و ئەڤە ژ دژمنێن وییە، ڤێجا ئەڤێ ژ مللەتێ وی ھەوارا خۆ گەھاندێ ب دژی وی یێ کو ژ دژمنێن وی، مووسایی ژی کولمەک لێدا و کوشت. گۆت: ئەڤە ژ کارێ شەیتانییە، یا ڕاست ئەو دژمنەکێ گومراکارێ ئاشکەرایە).

سوحبەت ھەمی ئەو بوو کو مووسا پێغەمبەری دیت دو کابرا ل باژێری یێن ب شەڕ دچن؛ ئێک ژ مللەتێ وییە (کو ئیسرائیلی بوو) و یێ دی نە ژ مللەتێ وییە (کو قوپتی بوو). یێ مللەتێ وی گازی مووسا پێغەمبەری کر و ھەوارا خۆ گەھاندێ، مووسا پێغەمبەری ژی بێی دانوستاندن کولمەکا کوژەک ل کابرایێ دی دا و کوشت. ئانکو ئەم دشێین ببێژین کو ل ڤێرێ خۆزاییا مووسا پێغەمبەری شوول کر و دەمارگێرییا وی خۆیا بوو، ھەتا کو یا دیارە د ئایەتێدا مووسا پێغەمبەری دان ب وێ ئێکێ ژی دایە کو ئەڤە خەلەتییەک بوو وی کری. دەما خودێ د قورئانێدا بەحس دکەت کا چاوا وی کەساتییا مووسا پێغەمبەری بۆ پێغەمبەراتییێ بەرھەڤ دکر، دبێژیت:

(ۆڕَلْقَیْتُ عَڵیْکَ مَحَبَّەً مِّنِّی ۆلِتُێْنَعَ عَڵی عَیْنِ) (٢).

واتە: (و من ژ لایێ خۆڤە محبەتەک بەردایە سەر تە و داکو ل ژێر چاڤدێرییا من بھێیە چێکرن).

ھەر وەکی خودێ دڤێت بێژیتە مووسا پێغەمبەری کو ئەز دێ ل دووڤ حەزا خۆ و ل ژێر چاڤدێرییا خۆ تە چێ بکەم. ئەڤە ژی وێ واتەیێ ددەت کو کەساتییا مرۆڤی پێدڤییە کار ل سەر بھێتە کرن داکو ھێدی ھێدی لایەنێن وێ یێن نەرێنی وەکی خۆ نەمینن و ل کێمییێ بدەن. خودێ پەیڤا (چێکرن) د ئایەتێدا ب کار ئینا کو یا بەرنیاسە ئەڤ پەیڤە بۆ مرۆڤی ناھێتە ب کارئینان، بەلکو بۆ مرۆڤان پتر پەیڤا (ئافراندن) گونجایتر و دروستترە، لێ ب دیتنا من ئەڤە ژی ئیشارەتەکا ڤەشارتییە کو مرۆڤ ب خۆزاییا خۆ ل سەر ھندەک سروشتێن نەرێنی دھێتە ئافراندن، لێ داکو ئەو ملکەچی ڤان سروشتێن نەرێنی نەبیت، پێدڤییە ئەو سەر و ژ نوو بھێتە چێکرنڤە، کا چاوا تو ب تەفشوویی بووکەکێ ژ دارەکا خۆزایی بۆ زارۆکان چێ دکەیی، ب عەینی ئاوایی مرۆڤ ژی پشتی دھێتە ھەبوونێ بوونەوەرەکێ خۆزاییە و دڤێت سەر و ژ نوو بھێتە پەروەردەکرن و ئاڤاکرنڤە. ھەلبەت مەرەم ژ چێکرنێ ژی ل ڤێرێ ھەر ئەڤ پەروەردەکرن و ئاڤاکرنا مرۆڤانە.

مرۆڤ د ھەر جڤاکەکێ دا دەما ژ دایک دبیت دو جۆڕەیێن ژێبەندییان ب دەست خۆڤە دئینیت، دبیت بارا پتر ژ جاران ئەڤ ژێبەندییە د خۆزایی بن، و د گەل ژ دایکبوونا مرۆڤی پەیدا دبن، ومرۆڤی چو ھەلبژارتنەک دەرباری وان نابن، بۆ نموونە: نەتەوە، نەژاد، عەشیرەت، بنەمال، ڕەنگێ پیستی.. و ھتد. و دبیت ژی مرۆڤ ب حوکمێ کولتوورێ خۆ ھندەک ژ ڤان جۆڕە ژێبەندییان وەربگریت، بۆ نموونە: ئایین، مەزھەب، و ژێبەندییا سیاسی، و ھتد. لێ ب ئاوایەکێ گشتی مرۆڤان د جڤاکەکا دەستنیشانکریدا ھندەک ژێبەندییێن ستوونی و ھندەکێن ئاسۆیی ھەنە. مەرەم ژ ژێبەندییێن ستوونی ئەو ژێبەندینە یێن کو خەلکی د ناڤ جڤاکێدا پۆلین دکەن و ژ ھەڤدو جودا دکەن و ل سەر گرۆپان دابەش دکەن، مینا: نەتەوە، نەژاد، عەشیرەت، بنەمال، ڕەنگێ پیستی، ئایین، مەزھەب، و ژێبەندییا سیاسی، و ھتد. و ھەلبەت چو جڤاک نینە کو ب دەھان ڤان جۆڕە ژێبەندییان د ناڤ خۆدا نەحەوینیت، چونکی یا ڕاست پۆلینکرنەکا ئالۆز ل دووڤ ھەر ناسنامەیەکێ د ناڤ جڤاکیِدا ھەیە، ھەر ناسنامەیەک ژ دەھان پێکھاتە و ژێبەندییێن دی پێک دھێت و ب دەھان چەق و تا ژێ دچن، و ھەر تاکەکێ دەستنیشانکری ب چەند کەس و کۆمێن دیرا خڕڤە دبیت. ئاریشەیا مرۆڤان ھەردەم ئەو بوویە وان ئەڤ ژێبەندییە پیرۆز ڕاگرتینە، و شەڕ و پێکدادان ل سەر کرینە، و خوین د ڕێکا واندا ڕێژتییە. ڕاستە ئەڤ ژێبەندییە وەکی مە گۆتی د گەل ژدایکبوونا مرۆڤی پەیدا دبن، یان ب حوکمێ کولتوورێ مرۆڤی و ژینگەھا وی دھێنە ھەبوونێ، لێ یا ڕاست ئەڤ جۆڕە ژێبەندییە ب ھیچ ئاوایەکێ نە د پیرۆزن و نابیت ژی پیرۆز بھێنە ڕاگرتن، چونکی بلا ئەم ھزرا خۆ بکەین: گەر نھا زاڕۆکەک ژ دایک ببیت، و ئەم وی ئێکسەر ژ دەردۆرا وی دوور بکەین، و ببەینە د ژینگەھەکا نوو و بیانیدا، ھینگێ بلا ئەم باش لێ بنێرین کا ئەڤ زاڕۆکە دەما مەزن دبیت دێ چەند ژێبەندییێن ستوونی یێن سەختە ب دەست خۆڤە بینیت، و د عەینی دەمیدا دێ چەند ژێبەندییێن وی یێن ستوونی یێن ڕاستەقینە بھێنە ژدەستدان؟

ئەڤە، دەرباری ژێبەندییێن ستوونی بوو. دەرباری ژێبەندییێن ئاسۆیی ژی، مەرەم ژێ ئەو ژێبەندییێن گشتگیرن یێن کو دشێن گەلەک ژ ژێبەندییێن ستوونی د ناڤ خۆدا ھەمبێز بکەن. ھەلبەت ئەو ژێبەندییێن ستوونی یێن مە گۆتین د شیاندایە د ھندەک جڤاکاندا ببنە ژێبەندییێن ئاسۆیی. ئانکو ب واتەیەکا دی: دبیت ژێبەندییەک بۆ جڤاکەکێ یا گشتگیر بیت، لێ عەینی ژێبەندییێ بۆ جڤاکەکا دی یا ستوونی بیت. بۆ نموونە: گەر مە جڤاکەک ھەبیت بەشەک ژێ کورد بن و یێ دی ئەرەب، لێ ئایینێ ھەردو بەشان ئیسلام بیت، ل وی دەمی نەتەوە دبیتە ژێبەندییەکا ستوونی یا ژێکڤەکەر، لێ دشیاندایە ئایین بۆ ھەردو بەشان ببیتە ژێبەندییەکا گشتگیر یا خڕڤەکەر. ھەروەسا گەر مە جڤاکەک ھەبیت بەشەک ژێ موسلمان بیت و یێ دی ئێزدی، لێ نەتەوەیا ھەردو بەشان کورد بیت، ل وی دەمی ئایین دبیتە ژێبەندییەکا ستوونییا ژێکڤەکەر، لێ دشیاندایە نەتەوە بۆ ھەردو بەشان ببیتە ژێبەندییەکا گشتگیر یا خڕڤەکەر.

سروشتێ مرۆڤی یێ وەسایە کو ھەردەم ژێبەندییێن وی یێن ستوونی خورتر و بھێزتر ژ ژێبەندییێن وی یێن ئاسۆیی خویا دکەن. ئانکو ئاڕاستەیا دەمارگیرییا مرۆڤی پتر بۆ ژێبەندییێن وی یێن ستوونییە. نەکو وی د بنیاتدا چو ژێبەندییێن ئاسۆیی و گشتگیر د گەل ھەڤوەلاتێن خۆ یێن دی نینە، بەلکو وی ئەڤ ژێبەندییێن گشتگیر ژی د ناڤ جڤاکیدا ھەنە، لێ بەلێ ب تەنێ ژ بەر ھەبوونا ژێبەندییێن ستوونی مرۆڤ وەکی تاک ھەست ب ھەبوونا ڤان ژێبەندییێن گشتگیر ناکەت. بۆ نموونە: کێم موسلمان ھەنە ل ھەمبەر ھەڤوەلاتییەکێ خۆ یێ کرستیان یان جوھی یان ئێزدی ھەست ب ژێبەندییا خۆ یا مرۆڤاتییێ بکەن سەرباری کو مرۆڤاتی بۆ وان ھەمییان ژێبەندییەکا گشتگیرە؟ ھەمان سوحبەت بۆ مرۆڤێ کرستیان و جوھی و ئێزدی ژی دھێتە گۆتن. ھەروەسا ژ موسلمانان ژی کێم سوننە_مەزھەب ھەنە ل ھەمبەری ھەڤوەلاتییێ خۆ یێ شیعە ـ مەزھەب ھەست ب ژێبەندییا خۆ یا ئیسلامی بکەن سەرباری کو ئیسلامەتی ژی بۆ وان ھەردوو جوونان ژێبەندییەکا گشتگیرە؟ عەینی سوحبەتێ بۆ موسلمانێ شیعە_مەزھەب ژی دھێتە گۆتن. ھەردەم ژێبەندییێن ستوونی حزوورەکا بھێزتر ژ ژێبەندییێن گشتگیر و ئاسۆیی ھەیە، و ھەردەم دەمارگیرییا مرۆڤان ل سەر ئاستێ ژێبەندییێن ستوونی پتر و بھێزتر خویا دکەت.

ئیبن خەلدوون د پرتووکا خۆ ئەلموقەددیمە ـیێدا نموونەیەکا جوان ل سەر ڤێ چەندێ دئینیت. ئەو بەحسێ سروشتێ وێ ئالۆزییا دیرۆکی دکەت یا کو دەمارگیرییا تاکێ ئەرەب ل گزیرتەیا ئەرەبی دەستنیشان دکر. ئەو وەسا ددەتە خویاکرن کو دەمارگیرییا ئەرەبان ل سەر ئاستێ ژێبەندییێن وان یێن بچووک د ناڤ ھۆزێدا خورتتر و بھێزتر ژ ژێبەندییا وان بۆ ھۆزێ ب خۆ دھاتە پێش. ئانکو ژێبەندییێن وان یێن ستوونی د ناڤ ھۆزێدا بھێزتر ژ ژێبەندییا ھۆزێ ب خۆ ـ کو ژێبەندییەکا گشتگیر بوو ـ خویا دکرن، لەورا ژی پێکڤەژیان و تۆلەرانس د ناڤخۆییا ھۆزێ ب خۆ ژیدا پەیدا نەدبوون.

ئیبن خەلدوون دبێژیت: «بزانە ھەر تاخەک یان ئووجاخەک ژ ھۆزان، خۆ گەر ئەو د نەسەبا خۆ یا گشتی ژیدا ئێک کۆم بان، لێ ژ بەر نەسەبێن وان یێن تایبەت وان گەلەک دەمارگیرییێن دی ھەبوون، و ئەڤ نەسەبێن تایبەت بۆ وان گەلەک موکمتر و ئێکگرتیتر بوون ژ نەسەبێن وان یێن گشتی، بۆ نموونە وەکی: ئێک عەشیرەت، یان ئێک بنەمال، یان ژی برایێن ئێک باب» (٣).

ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ئاڕاستە و سروشتێ ژیانێ ل جەرگێ گزیرتەیا ئەرەبی، بەری کو ئیسلام بھێت و ھەولا پەیداکرنا ژێبەندییەکا ئاسۆییا گشتگیر بکەت، پتر بەر ب ژێکڤەبوون و دابەشبوونێڤە دچوون، و پێکڤەژیانێ وەکی سەقایەکێ جڤاکی ھیچ ھەبوونەکا خۆ ل گزیرتەیا ئەرەبی نەبوو. ھەر ھۆزەکا ئەرەبی ل سەر چەند ئووجاخ و بنەمالان دابەش دبوو، و د ئەنجامدا ھندەک تاگیری و ژێبەندییێن دی د ناڤ ھۆزێدا پەیدا دبوون و ب ھێز دکەڤتن، و ڤان تاگیری و ژێبەندییان ژی سەر بۆ کەرب و کینەکا ناڤخۆیی دکێشا، ڤێجا دا گەلەک جاران ببینی کو دژمنکاری یا د ناڤبەرا ھندەک کۆماندا پەیدا بوویی، ئەو د ڕاستییا خۆدا ل ژێر سیھوانەیا ژێبەندییەکا گشتگیرن کو سیھوانەیا ھۆزا وانە، لێ ئەڤ ژێبەندییێن بچووک د ناڤ ھۆزێدا حزوورا وان ل نک خەلکەکی خورتتر و بھێزتر بوو. بۆ نموونە: دژمنکارییا ئەوس و خەزرەجێ ل یەتربێ، دژمنکارییا بەنوو ھاشم و بەنوو ئومەییەیی ل مەککەھێ، دژمنکارییا عەبس و زوبیانێ ژ قەیسێ، و دژمنکارییا بەکر و تەغلوبێ ژ رەبیعەیێ، و دژمنکارییا دارم و یەربووعێ ژ تەمیمێ. ھەژی گۆتنێیە کو گەلەک جاران شەڕ و پێکدادانێن مەزن و دۆمدرێژ د ناڤبەرا ھندەک کۆماندا ڕوو ددان کو سەر ب عەینی ھۆزێ بوون و ھەڤبەندییا خوینێ د ناڤبەرا واندا ھەبوو.

ھەلبەت ئەڤ چەندە ڕاستییەکا جڤاکییە و دشێت دەربازی دیوارێ دیرۆکێ ببیت و بھێتە شۆرکرن بۆ ناڤ ھەر جڤاکەکێ ھەڤچەرخ ژی. دەما ژێبەندییەکا گشتگیر د ناڤ جڤاکەکێدا دھێتە پشتگوھکرن، ژێبەندییێن ستوونی و بچووک د ڤی جڤاکێدا خورتتر و بھێزتر لێ دھێن. ژ بەر ڤێ ڕاستییا جڤاکی و گەلەک ڕاستییێن دی ژی، ھزرا گرێبەستا جڤاکی ھاتە ھەبوونێ، ھەتا کو دەستھەلاتەک پەیدا ببیت و ب رێکا وێ پێکڤەژیان و ئارامی وەکی سەقا د ناڤ جڤاکێدا بەرقەرار ببن. گۆمان نینە کو ھەر مللەتەکێ کاری ل سەر خورتکرن و بھێز- ئێخستنا ڤان ژێبەندییێن ستوونی بکەت، ئەو ب ئاوایەکێ ئۆتۆماتیک دەمارگیرییێ ل سەر ئاستێ ڤان ژێبەندییان پەیدا دکەت، و پاشی بلا گازندەیان ژ چو جھـ و لایەنان نەکەت. تو چەند ڤان ژێبەندییێن ستوونی و ژێکڤەکەر قۆلتر و کوورتر لێ بکەیی، ب قەدەر وێ ئێکێ تو دێ دەمارگیرییێ ژی بۆ ڤان ژێبەندییان خورتر و کوورتر لێ بکەیی، و د ئەنجامدا تو دێ پێکڤەژیان و تۆلەرانسێ د ناڤ جڤاکێدا لاوازتر لێ بکەیی.

ل ڤێرێ گەلەک یا فەرە ئەم ببێژین کو ئەڤ چەندا مە گۆتی ناھێتە وێ واتەیێ کو پێدڤییە دەستھەلات ژێبەندییەکا ئاسۆیی پەیدا بکەت داکو ژێبەندییێن ستوونی د ناڤ وێدا بحەلییێن و پووچ ببن و نەمینن. نەخێر، ئەڤە ھزرکرنەکا زێدە بەرتەنگە گەر ئەم وەسا تێ بگەھین.. بەلکو یا گرنگە کو تایبەتمەندییێن ھەر ژێبەندییەکا ستوونی وەکی خۆ بمینن، چونکی ئەو دەولەمەندییەکا کولتوورییە بۆ جڤاکێ. ب تەنێ پێدڤییە دەستھەلات کار ل سەر خورتکرن و بھێزکرنا بازنەیەکا مەزنتر بکەت د ناڤ جڤاکێدا داکو ھەمی وان بازنەیێن بچویک د ناڤ خۆدا خڕڤە بکەت و بحەوینیت. ئانکو مە دڤێت دەستھەلات ژێبەندییەکا گشتگیر خورت بکەت و بھێز بئێخیت داکو ئەڤ ژێبەندییێن ستوونی قەبارەیێن خۆ یێن ئاسایی و نۆرمال د ناڤ جڤاکێدا وەربگرن. دبیت ئەم نموونەیەکێ بینین و سوحبەت ڕۆنتر لێ بھێت: گەر مە جڤاکەک ھەبیت دو نەتەوە تێدا بژین، کورد و ئەرەب. ھەلبەت دێ مە دو ژێبەندییێن ستوونی د ڤێ جڤاکێدا ھەبن، و د ئەنجامدا دبیت دەمارگێرییا نەتەوەیی د ناڤ ڤێ جڤاکێدا پەیدا ببیت: دەمارگیرییا کوردان بۆ نەتەوەیا خۆ، و یا ئەرەبان ژی بۆ نەتەوەیا خۆ. لێ گەر مە بڤێت ئەم کار ل سەر خورتکرن و بھێزکرنا ژێبەندییەکا ئاسۆییا گشتگیر بۆ خودانێن ڤان ھەردو ژێبەندییان بکەین داکو دەمارگیرییا وان یا نەتەوەیی ل کێمییێ بدەت و ئەڤ ژێبەندییا وان یا نەتەوەیی قەبارەیێ خۆ یێ نۆرمال و ئاسایی وەربگریت، ھینگێ دەستھەلات دشێت ژێبەندییا وان یا ئایینی خورت بکەت، چونکی ڕاستە جوونەک کوردن و یێن دی ئەرەب، لێ ـ بۆ نموونە ـ ھەردو جوون موسلمانن و ئەھلێ عەینی ئایینینە. ئانکو ئەم دشێین ژێبەندییەکا گشتگیر د ناڤبەرا واندا ڤەبینین کو ژێبەندییا وان یا ئایینییە. لێ گۆمان نینە کو سوحبەت ھەمی جاران نە ھۆسا یا سادە و ساکارە، چونکی یا ڕاست پۆلینکرنەکا ئالۆز ل دووڤ ھەر ناسنامەیەکێ ھەیە، ھەر ناسنامەیەک ژ دەھان پێکھاتە و ژێبەندییان پێک دھێت، و ھەر تاکەکێ دەستنیشانکری ب چەند کەس و کۆمێن دیرا خڕڤە دبیت. ئانکو د جڤاکەکا مۆزایکدا پڕانییا جاران گەلەک بزەحمەتە تو بشێی ژێبەندییەکا ھۆسا گشتگیر د ناڤبەرا تەخ و جوونێن وێدا ببینی، لەورا پڕانییا جاران دڤێت ژێبەندییەکا ب ڤی ئاوایی بھێتە دەستنیشانکرن و کار ل سەر خورتکرنا وێ بھێتە کرن داکو ژێبەندییێن دی یێن ستوونی خۆ بچویکتر ببینن و قەبارەیێن خۆ یێن ئاسایی و نۆرمال تێدا وەربگرن. بلا تایبەتمەندی و جوداوازییێن ھەر ژێبەندییەکێ بمینن، لێ ھەروەسا بلا قەبارەیێن خۆ یێن دورست و تەندروست ژی د ڤێ ژێبەندییا گشتگیردا وەربگرن نەکو زێدەتر.

ھەلبەت چێکرنا ژێبەندییەکا گشتگیر کو ڤان ھەمی ژێبەندییێن ستوونی و بچووک د ناڤ خۆدا ھەمبێز بکەت پێدڤی وێ ئێکێیە کو کارەکێ مەزن بۆ بھێتە کرن و زەحمەتەکا بێوێنە بۆ بھێتە مەزاختن. دڤێت ئەڤ ژێبەندییا گشتگیر ھەستەکا ڕاستەقینە و ڕاستگۆ بیت بۆ ڤی مۆزایکێ خەلکی. نابیت ئەو ب تەنێ درووشمە و سلۆگان بن بۆ خەلکەکێ بھێنە گۆتن داکو ئەو ژی ل دووڤدا ڤەبگێرن و سترانان پێ ببێژن. نەخێر، دڤێت ئەم ھەستەکا ڕاستەقینە و ڕاستگۆ ل نک ڤی مۆزایکێ خەلکی چێ بکەین کو وان ژ ڕاستی ژی ژێبەندییەکا مەزنتر ھەیە وان ھەمییان خڕڤە دکەت و بازنەیەکا بەرفرەھتر ھەیە وان ھەمییان د ناڤ خۆدا کۆم دکەت د سەر وان ھەمی جوداھییێن وان د ئۆل و مەزھەب و نەتەوە و عەشیرەت و بنەمالێن خۆدا ھەین. ھەلبەت چو ژێبەندییێن ھۆسا گشتگیر و ئاسۆیی وەکی ژێبەندییا وەلاتینییێ د گونجایی نابن کو دەستھەلات د جڤاکێدا کار ل سەر پەیداکرن و خورتکرنا وێ بکەت. گەر ژ ڕاستی ئەم بشێین وەلاتینییێ بکەینە ھەستەکا ڕاستەقینە و ڕاستگۆ ل نک مۆزایکێ خەلکی د جڤاکێدا، ل وی دەمی ھەر تاکەک دێ بزانیت کو ھەمی د جڤاکیدا وەکی ئێکن و کەس ب ئەگەرا ئایینێ خۆ یان مەزھەبێ خۆ یان نەتەوەیا خۆ یان بنەمالا خۆ یان ڕەنگێ پیستێ خۆ د سەر کەسەکێ دیدا نینە، و د ئەنجامدا ھەمی دێ ھەڤدو وەکی برایان قەبوول بکەن و دێ ب ھەڤڕا ژین و ژیارا خۆ دەرباز بکەن. لێ جارەکا دی من دڤێت تەکەزییێ ل وێ ئێکێ بکەم کو ژێبەندییەکا گشتگیر وەکی وەلاتینییێ نە ب تەنێ گۆتار و سلۆگان و پێگۆتنن. ئانکو سوحبەت نە ب تەنێ ئەوە ئەم سپێدەیێ ھەتا ئێڤارێ ببێژینە خەلکێ خۆ ھوون ھەمی وەکی ئێکن و چو جوداھی د ناڤبەرا وەدا نینە، و خلاس. نەخێر، بۆ چێکرنا جۆڕە ژێبەندییەکا ھۆسا گشتگیر سازییێن وەلاتی پێدڤی ب پلان و کار و زەحمەتکێشانێنە.

ھەر ژ بەر ڤێ چەندێ ژی، نیشانێ ھەری گرنگ یێ پێکڤەژیانێ د وەلاتەکێ تژی ئۆل و نەتەوە و مەزھەب و ژێبەندیدا ھەبوونا ژێبەندییا وەلاتینییێیە. گەر وەلاتینییەکا ڕاست و دورست ھەبیت ل وی دەمی دێ ھەستەکا ڕاستەقینە و ڕاستگۆ ژی ھەبیت کو ھەمی تاک د ڤی وەلاتیدا د وەکھەڤن. دبیت ئەم نموونەیەکا سادە ببێژین ھێشتا ڤێ ھزرێ بۆ مە نێزیکتر لێ بکەت: گەر دو برا ھەبن، و بابێ وان سەرەدەرییەکا تایبەتتر و جوداوازتر د گەل ئێکێ ژ وان بکەت، بۆ نموونە: پتر حەز ژێ بکەت و سەرپشکییان پێ ببەخشیت و پارەیان پتر بدەتێ. ھەلبەت برایێ دیتر ب بۆرینا دەمی دێ ھەست بکەت کو بابێ وی پتر حەز ژ برایێ وی دکەت، و زێدەتر ڕەحما خۆ ددەتێ و پتر سەرپشکییان پێ دبەخشیت. ل وی دەمی گەر ئەڤ برایێ پشتگوھکری چ نەکەت ژی، دێ کەرب و کینێ ژ برایێ خۆ ڕباکەت و نەڤیانا وی بکەتە د دلێ خۆدا. ڕاستە برایێ وی ب خۆ چو تشتێن خەلەت د ڕاستا ویدا نەکرینە و گونەھـ ژی نە گونەھا وییە کو بابێ وی پتر حەز ژ وی دکەت، لێ بلا ئەم باش بزانین کو ئەڤ سەرەدەرییا جودا و جوداواز یا کو باب د گەل ڤێ کوڕی دکەت ئەگەرەکێ سەرەکییە کو ئێدی ھەردو برا ھەڤدو قەبوول نەکەن و د گەل ھەڤدو نەقەتینن. ب عەینی ئاوایی ئەم دشێین ڤێ سوحبەتێ شۆڕ بکەینە سەر تێگەھێ وەلاتینییێ ژی. دەما دەستھەلات سەرەدەرییەکا تایبەت و جوداواز د گەل ئەھلێ ژێبەندییەکا تایبەت د ناڤ جڤاکێدا دکەت، ڤێجا چ ئەڤ ژێبەندییە یا ئایینی بیت، یان مەزھەبی بیت، یان نەتەوەیی بیت، یان بنەمالکی بیت، یان ھەتا حزبی ژی بیت، بلا ھەر ب ئاوایەکێ فەرمی وێ ئیتیرافێ ژی نەکەت و ب دەڤێ خۆ ژی نەبێژیت کو ئەھلێ فلان ژێبەندییێ ل نک من تایبەتترە، لێ ل وی دەمی ئەھلێ ھەمی ژێبەندییێن دی دێ ھەست ب ڤێ ئێکێ بکەن و ئێدی نەشێن حەز ژ ئەھلێ ڤێ ژێبەندییا دەستنیشانکری بکەن، و د ئەنجامدا دێ کەرب و کینێ ژێ ڕابکەن؛ و ئەڤ چەندە ژی دێ سەری بۆ وێ ئێکێ بکێشیت کو ئەڤ مۆزایکێ خەلکی ئێدی ھەڤدو قەبوول نەکەت و پێکڤە نەقەتینیت و ب چاڤێ ستەمکارییێ ل دەستھەلاتا خۆ بنێریت. و ل داوییێ دێ ببێژم کو ناھێتە ڤەشارتن دەما دەستھەلاتێن پاشڤەمایی ڤێ فەرق و جوداھییێ د ناڤبەرا تەخ و چینێن جڤاکێدا دکەن ئەو ھەمی گاڤان ھەول ددەن ڤێ نەدادپەروەرییا خۆ بئێخنە د قالبێن بەرئاقل و ئەفسانەییدا داکو د جڤاکێدا ئاسایی بھێتە وەرگرتن و قەبوولکرن، و ئەڤە ژی  – ب کەنیڤە-  بیرا مە ل وێ گۆتنا ناڤدێر دئینیت یا کو د ڕۆمانا (جۆرج ئۆروێل) ـیدا ھاتی ئەوا ب ناڤێ (زەڤییا ئاژەلان)، دەما کو بەرازان دەستھەلاتا زەڤییێ ب دەست خۆڤە ئینایی؛ دگۆتنە جانەوەرێن دی: (جانەوەر ھەمی د وەکھەڤن، لێ ھندەک ژ ھندەکێن دی وەکھەڤترن)!!

پەراوێز:

 ١. قورئانا پیرۆز ــ سوورەتا ئەلقەسەس (١٥)

٢. قورئانا پیرۆز ــ سوورەتا تاھا (٣٩)

٣. بنێڕە: مقدمە ابن خلدون، عبد الرحمن بن خلدون، دار الفکر، بیروت، ٢٠٠١، ێ١٦٤.

ڤان بابەتان ببینە

پەیوەندییا د ناڤبەرا ڤەگێڕانا رۆژنامەڤانی و ڤەگێڕانا رۆمانێ دا رۆمانا (كریستال) یا (ئەحمەد جاسم)ی وەك نمونە

عەبدولرەحمان بامەڕنی كریستال(1)  جۆرەكێ ماددێ بێھوشكەرە و نڤیسەر ئەحمەد جاسمی ئەڤ ناڤە بۆ ناڤلێنانا رۆمانا …