هزرکرن ل بەر رۆناهییا فەلسەفا زمان و رۆشنگەرییێ نموونە: دیالێکتیکا زمانێ رۆشنگەرییێ، وەک هۆنەرێ بوونێ

جوان عزه‌ت

د هێلا دیرۆکا فەلسەفێ دا، دو تشت زۆر د گرنگن: “زمان و هۆنەر”، د پاشخانا دیرۆکێن بەرى هەزاران سالان دا، رۆلێ زمان و هۆنەرى، رۆلێ پێشکەفتن و دامەزراندنا تێکستێن ژیانێ بوو. هەتا ئەگەر بنێرین ل دەڤەرا میزۆپۆتامییا ئەو فەلسەفا هاتییە ژیانێ، هەتا نها ژى رۆلێ نەمرییا زمانناسى و هۆنەرسازیێ دیار دبیت. بۆ نموونە نڤیسنا تێکستێن بلێڤکرنێ ل سەر دیوار و هەرییا قماندى؛ ب تایبەتى نڤیسینا مێخى د دیرۆکا سومەرى دا و دروستکرنا زمانێ سامى د دیرۆکا سەلجۆکیان دا، رۆلێ خوە یێ زمانى هەبوو. مللەتێن کەڤن نە دهاتنە نیاسین، ئەگەر ئەو ئیشارەت و دەنگ نەکربوونە هێزا دامەزراندنا “تیپ و پەیڤ و هەڤۆکان”.

د هەر قووناغەکێ دا ڤان هەردو ئالاڤان رۆلێ خوە هەیە. د ئاستێ هۆنەرى دا، ئەگەر سومەریان وێنە نەکێشا بان، گەلۆ ما مرۆڤ دشیا نها تێبگەهیت کا دیرۆکێن وى سەردەمى چاوان رووبەرووى نیاسین و زیندیبوونێ هاتینە؟ واتە، ئەڤ پرۆسەیە هێدى هێدى پشتى دروستکرنا هێلا كشتوکال و هاتنا مللەتان ژ چیایان بۆ خوارێ و دەشتێ وەکر، بزاڤا هۆنەرێ گۆتاربێژیێ دروست ببیت. ب تایبەتى تێکەلییا مرۆڤێ وى سەردەمى د گەل دروستکرنا چاندن و کۆمکرنا هێزا ئابۆرى مۆرا زمانى سەردەست کر، لەورا ل وى سەردەمى زێدەکرنا ئالاڤێن نوو بهۆژینە د ناڤ مللەتان دا و مرۆڤێن وى چاخى زمان ب زمانێ پیرۆز ناڤ کر.

پشتى پەیدابوونا “تیپ و پەیڤ و هەڤۆکێ”*، مرۆڤى گرنگى دا ئالاڤێن زێدەکرنا تێگەهشتنێ. وەکو “دامەزراندنا پەرستگەهان”، بەرفرەهکرنا “هێزا كشتوکالى” و تێکەلبوونا ملله‌تەکێ د گەل ملله‌تەکێ دیتر د دروستکرنا “بازارێ کڕین و فرۆتنێ”دا. ئەڤ پرۆژە بوونە هێزەک بۆ هندێ رۆلێ زمانى د ئاستێ دامەزراندنا پەیڤ و خواندنێن نوو دا بچیتە پێش. ل وى دەمى هێشتا ئاستێ هۆنەرێ گۆتاربێژیێ ب باشى نەچوو بوو پێش، چونکو جڤاکێن وى سەردەمى جڤاکێن دەستپێکى بوون، ئاکنجیبوونا وان ب دروستى بنەجھ نەببوو. بەلێ خەیالا وى سەردەمى خەیالەکا بهێز بوو، ژ بەر کۆ مرۆڤێ کەڤن گرێدایى پرسێن خوەزا و گەردوونى بوو. ئانکو گرێبەستا مرۆڤێ کەڤن د گەل سرۆشتى گرێبەستەکا خەیالى و رۆحى بوو و سەر راوەستیانا وى ب خوەزایێ ڤە، هەر زوو دشیا هەڤکارییا وى د چارەسەرى و زانینا تشتێن نوو دا بکەت. ئەڤێ خواندنێ وەکر، کو هێزا مرۆڤێ وى چاخى گرێدایى کێم هەلبژارتنان بیت، بەلێ زۆرتر د خزمەتا ئەرشیفکرنا دیرۆک و گاتا و زمان و فەرهەنگێن وى زەمەنى دا مرۆڤەک پاک و بێ بەرژوەندى تر بیت.

د گەل بوورینا قووناغێن دەم و سەردەمان، ئێدى رۆلێ زمانى خوە کێشا د ناڤ جیهانا فەلسەفى دا و فەلسەفە شیا ب رێکا زمانى، گوهەرینێن هزرى و ئابوورى و سیاسى و رۆشنگەرى دروست بکەت و رۆشنگەرى بوو دایکا سازکرنا پرسێن شۆرەشێ، ب تایبەتى ئەو پەیوەندییا د ناڤبەرا خەلک و رۆشنگەران “ ڤولتێر، رۆسو و دیدرۆ و مونتیسکیو و…هتد” دا هەى، شیان پەیوەندیێن شۆرەشێ ل سەر بنگەهێن هێزا هزرى و بەرخوەدان و گوهەرینێ ئاراستە بکەن. هەتا کو فیلۆسوفەکێ وەک “مارکس” گەهشتە وێ باوەرێ، کو “بەرهەمئینانا هزر و چەمکێن شۆرەشگێرى دەستپێکێ راستەوخۆ پەیوەندى د گەل چالاکیێن مادى، یێن مرۆڤى و تێکەلبوونا زمانێ ژیانا واقیعى ڤە هەیە و بەرامبەر بەرهەمئینانا وێ هشمەندییا ماددى، جۆرەکێ بەرهەمئینانا زمانێ سیاسەتێ، مافی، ئەخلاقی، ئاینی و میتافیزیکی ژێ دەردکەڤیت”(١). مادام ب ڤى شێوازى زمانى رۆلێ بەرهەمئینانێ هەبوویە و هەر ل سەر ڤى ئەردى مرۆڤى شیایە وێنەیێن ئەفسانەى، بکەتە ئالاڤێن تومارکرنا نڤسینێن ئافراندى. گەلۆ پا بۆچى نەشیایە وى زمانى بکەتە ئالاڤێ دروستکرنا شۆرەشێن تێهزرکرنێن رۆشنگەرى و ئازادیێ؟ ب پرسیارەکا دى، ئەرێ د ناڤ جڤاکێن رۆژهەلاتێ دا زمانێ رۆشنگەریێ دروست بوویە، هەتا کو شۆرەش دروست ببن؟ هەر وەها بۆچى ل جڤاکێن پێشکەفتى زمان و رۆشنگەرى بوونە بەرهەمێ دروستکرنا شۆرەشان و ل جڤاکێن پاشکەفتى نە زمانى جهێ خوە گرت و نە رۆشنگەرى بەرپابوو؟!.

ئەز هزر دکەم، هەتا کو ئەم د واتەیا زمانى بگەهین، گرنگە بزانین، کو ئه‌و په‌یوه‌ندییا د ناڤبه‌را بوونا مرۆڤى وه‌كو “ماف، د زمان و رۆشنگه‌ریێ” دا پەیوەندییەکا بهێز و چالاکی یا هزرى و مورالى یە‌. په‌یڤ وشه‌یه‌كا فه‌رهه‌نگى یه‌. زمان ب خوه‌ ژى وه‌ك دۆنیایا ده‌رڤه‌ى مرۆڤى، ئانكو جیهان بینین دیتنه‌كا تایبه‌ت یا گه‌ردوونى و لێگه‌ریانێ هه‌یه‌. هه‌ر چ ئالاڤه‌كێ هه‌بیت جهێ هزركرن و دامەزراندنا زمانى یه‌. هزر ب خوه‌ ژى ئه‌و پێكهاته‌ یه‌، ئه‌وا كو مه‌ به‌ر ب نێرینا زمانى دبت. زمان هندێ ب هێزه‌ هندى د گه‌ل بزاڤا رۆشنگه‌ریێ خوه‌ ئیفاده‌ دكه‌ت. هەتا کو ئەم رۆشنگەریێ پێناسە بکەین پێدڤییە زمانەکێ زەلال بکەینە د خزمەتا هۆشیارییا زاتێ تاکێ مرۆڤ دا، رۆشنگەریێ پەیوەندى ب زات/ تێگەهشتنا ئەقلێ مە مرۆڤان ڤە هەیە، بەلێ هەتا کو مە زمانەکێ رۆشنگەر هەبیت، گرنک مە ئەقلەکێ رۆشنگەر هەبیت. گونەها رۆشنگەریێ نینە، ئەگەر داگیرکارى و نەزانین و هەلنگافتن و سنوور و چاڤدێرى و خوەپەرستى و کۆشتن و تولهدان هەبیت، گۆنەها نە تێگەهشتن و خەلەت رەفتارکرن و بێ مەعریفەزانى و نە راستەرێکرنا هزر و دیتن و خواندنێن مە مرۆڤایە، بۆ نە نیاسینا فەلسەفا رۆشنگەریێ. بنێره‌ ده‌وله‌ته‌كا، وه‌كو ئه‌لمان ب فه‌رهه‌نگا خوه‌ یا زمانى پالپشتیێ ل سەر بوونا زمانێ خوە دکەت و  زمانێ خوه‌ ب هێزا پێشكه‌ڤتن و پیشەیا فەرهەنگا خوە زۆرتر به‌ره‌ڤ جیهانا رۆشنگه‌ریێ دبەت. ئانكو، زمانێ بێ دیالۆگ و هه‌ڤبه‌شى چ واته‌یێن خوه‌ نینن. هەر وەکو هایدیگه‌ر د په‌رتووكا “بوون و كات” دا دبێژیت: “ئه‌م مرۆڤ ب خوه‌ دیالۆگین و زمان ماڵا بوونێ یه‌“(٢). ل ڤێرێ مەبەستا هایدیگەر ئەوە، کا چاوان هەر ملله‌تەک د نیشتمانێ خوە دا ئاکنجى دبیت و ئاخا وى سەرکێشى یا پاراستنا جۆگرافییا وى دکەت. ئها وەسا ئەم مرۆڤ ژى پێدڤییە د ناڤ جەوهەرێ زمانى دا سەرکێشییا پاراستنا مرۆڤبوونا خوە بکەین و زمان جهێ ئاکنجى بوونا مەیە، وەکو دروستکرنا مالەکێ/ نیشتمانەکێ. هەر وەها پێش مەرجێ بوونێ زمانە و زمان پێش مەرجێ بوونا گۆتار و گۆتن و داهێنانا “ لۆگۆس”ە*. سه‌ره‌راى ڤێ باوه‌ریێ دڤێت ئه‌م وه‌ك تاك و مرۆڤ بزانین، كو مرۆڤی و هزرێ ب رێگا زمانى به‌رده‌وام وه‌رار كرییه‌. ئه‌گه‌ر زمان به‌رهه‌منه‌هاتبا، شارستانیه‌ت ژى به‌رهه‌م نه‌ دهاتن و بوونا مرۆڤى ژى، وه‌كو جھ و فه‌لسه‌فه‌ و ده‌م و جۆگرافى زوو ب زوو ئاشكه‌را نه‌دبوو. ئانكۆ زمان د گەل مرۆڤى په‌یوه‌ندییه‌كا زیندى یه‌، به‌لێ مەبەست ل ڤێرێ نە ئەو زمانە، ئەوێ ل سەر فیزیکا تشتان د راوەستیت و توندى و وێرانی و مرنێ ل بار دکەت، نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر دیرۆكا مرۆڤى دیرۆكا پارچه‌ و به‌لاڤى و تەمەنێ تراژیدیێن داگیرکرنێ و وێرانکرنێ و ژناڤبرنێ بیت! بەلکۆ مەبەست ئەو زمانە، ئەوێ ژ ناڤ رۆح و هۆش و جەوهەرێ هزر و تێگەهشتنا زانستێ زمانى یێ مرۆڤى دەردکەڤیت. لەورا به‌رى ئه‌م ل سه‌ر په‌یوه‌ندییا دروستبوونا رۆشنگه‌ریێ راوه‌ستین، پێدڤییه‌ دەستپێکێ ل سه‌ر بنگەهێ زمانێ رۆشنگەریێ راوه‌ستین، چونكۆ زمان ب خوه‌ به‌رهه‌مێ دروستبوونا دیالۆگ و رۆشنگه‌ریێ یه‌. ئه‌گه‌ر زمان و ده‌نگ و ره‌نگ و هزر وه‌ك گۆهه‌رین نه‌بیت، دیالۆگ و رۆشنگه‌رى ژى نابیت. ب ڤێ تێگه‌هاندن و هزركرنێ مرۆڤ دشێت بێژیت، زمان ب رێكا په‌یڤان دبیته‌ رسته‌/ هه‌ڤۆك و ل سه‌ر وان هه‌ڤۆكان وێنه‌ درۆست دبن و ب وان وێنه‌یان هزر و ئازادى چێدبن. ئها ل ڤێرێ پێدڤییه‌ ئه‌م گۆتنا فیلۆسۆف و هەلبەسڤانێ ئەلمانى هولده‌رلین ژ بیرنه‌كه‌ین؛ ده‌مێ دتێکستەکێ خوە دا بێژیت “زمانى مەترسیدارترین خەلات بەخشییە مرۆڤى، بۆ هندێ مرۆڤ گرنگیێ بدەتە ماهیەتا بوونێ کا چىیە؟”(٣) پاشى پشتى فەلسەفا بوونگەرایى هایدیگەر دەربارەى پرسیارا هۆلدەرینی “زمان چاوان مەترسیدارترین خەلاتە؟” بەرسڤێ ددەت و بێژیت: “هۆلدەرین راست دبێژیت، کو زمان مەترسیا هەموو مەترسیانە، چونکو زمان دەستپێک و بنگەهە بۆ دروستکرنا ژینگەهێن مەترسیێ”(٤) ب هزرکرنا من ژى، زمان جەوهەرێ خولقاندنا بوونا چەمک و تشتایە و هەر زمانە ژینگەهەکا نەساقامگیر و توندرەو و پاشکەفتى دئێتە بوونێ و د هەمان دەم  هەر زمانە ژینگەهەکا ئاشیتخوازى و نویخوازى و بوونگەرایى دخولقینیت و ساز دکەت. بۆنموونە/ ئەو پێکهاتەیێن د ناڤ ڤى گەردوونى دا وەک بوونا زمانێ جیهانى هەموویان ناڤێ خوە هەیە، وەکو “ شەڤ و رۆژ، هەیڤ و ستێر، ئەرد و ئاسمان، گیانەوەر و زیندەوەر و… هتد” سەرەراى وێ پەیوەندییا د ناڤبەرا ناسناما “مرۆڤی و گەردوونێ، مرۆڤی و سرۆشتی، مرۆڤی و گیانەوەرى” دا هەى نەشێن هەبن، ئەگەر هەبوونا وان وەک زمان بوون ل ڤێرێ نەبیت. واته‌، مه‌به‌ستا هۆلده‌رین و هایدیگەری ژى نه‌ زمانێ فەرهەنگى و رێزمانى بوویە، بەلکو زمانێ رۆشنگەرییا دیالۆگ و دامەزراندنا بوونا پەیڤ و تێکستنێن ژیانکرنێ بوویە. هەر وەها زمانێ پاراستنا هزر و بها و پره‌نسیپ و دادپه‌روه‌رییا تاكی، جڤاكی، ده‌وله‌ت و سەروەرییا جیهانێ، وەک “بوون ل ڤێرێ” بوویه‌. ب ڤێ هزرکرنێ پرسیارەک خوە ئاراستە دکەت، گەلۆ ئەم کورد هەتا نها د نیشتیمانێ خوە دا، شیاینە زمانێ خوە بکەینە زمانێ پاراستنا مافێن خوە یێن مرۆڤى و نەتەوەى و فەرهەنگى؟ هەر وەها ئەرێ ئەم شیاینە زمانێ خوە بکەینە زمانێ بوونا زمانێ من بوونا زمانێ جیهانێ یە؟ ئەرێ زمانێ پەیڤینا مە بوویە زمانێ مەعریفەناسى و فەلسەفەکاریێ، کو هەولبدەت تاکێ مرۆڤ ژ زمانێ بندەستى و نەزانین و خوەکێمدیتنێ رزگار بکەت؟

دیارە هەتا نها گەلێ کورد، وەکو پارچە و وەکو ناوچە و وەکو زاراڤ دابران د ناڤبەرا بوون، وەکو زمان دا هەیە! ئەڤ دابرانە نەب تنێ ئاراستەیێ گەلێ کورد ئالۆز و بەلاڤە کرییە، بەلکو هزر و زمانێ تاکێ کورد بەر ب فەرهەنگا دوئالیزما زمانى ڤە برییە، هەر پارچەیەک د هوشمەندییا خوە دا زاراڤێ خوە گرنگتر دبینیت، بێ کو هزرا هوشمەندییا زمانێ هاوبەش و نێزیکبوونا فەرهەنگا کوردى ل سەر بوونا وى زمانى دابیتە خواندن و جێبجێکرن. د ڤێ پاشخانێ دا پێدڤییە ئەم بزانین، کو زمان په‌یوه‌ندیه‌كا گه‌هاندن و وێنه‌كرنێ یه‌ د ناڤبه‌را “من و ته‌ و یێ دى دا”. هه‌ر وه‌ها ژ بلى كو زمان، په‌یڤ و گه‌هاندن و وێنه‌ بیت، زانستێ رۆشنگه‌ریێ یه‌ ژى. هه‌تا كو ئه‌م بزانین رۆشنگه‌رى چىیە؟ دڤێت به‌رى هێنگێ ب زانستى بوون بزانین، “زمان” چىیه‌؟ له‌ورا د پێكهاتا ڤان به‌شان دا مافێ مه‌، وەکو کورد هه‌یه‌ پرسیارا سه‌دێ هه‌ڤدێ و هه‌ژدێ “رۆشنگه‌رى چىیه‌؟/كانت”(٥)، بدانینه‌ به‌ر تێهزركرنا داڤه‌ و راڤه‌كرنێ و بەرسڤا ڤێ پرسیارا جەوهەرى بدەین. رۆشنگه‌رى ئانكو، دروستکرنا زمانێ هۆشیارى و ڤەگەراندن بۆ ناڤخوەیا زاتێ مرۆڤى بەرامبەرا نیاسینا زاتێ گەردوونى. ب هزرەک دى رۆشنگەرى، ئانکو سازکرنا مافێن چارەنڤیسى د ئاستێ تاک و جڤاک و گەلێن بندەست و بێ دەسەلات دا، هەر وەها رێژەدارییا رۆناك بینین و ئه‌قل و پاراستنا پره‌نسپێن مرۆڤى به‌رامبه‌ر قووناغێن كه‌ڤن یێن كه‌لتوورێ دۆگمایى و تێنه‌گه‌هشتى د لۆتکەیا لاوازییا ئه‌قلى دا. د قووناغا دۆگمایێ دا تاکێ مرۆڤ شیانێن زمان و تێگه‌هشتنا بکارئینانێ زوو ب زوو بۆ كارێكته‌ره‌كێ ره‌سه‌ن به‌رهه‌مهێنانا ژێرخانه‌ى نینە. ژ لایەکێ دىتر، ئه‌گه‌رێ بكارنه‌ئینان و نه‌تێگه‌هشتن و لاوازییا ئه‌قلێ تاکێ مرۆڤى د گەل دروستبوونا پرسا رۆشنگه‌ریێ، ئه‌گه‌رێ نه‌فامكرن و هەژارییا هۆشى ب تنێ نینه‌، به‌لكو د ئاراستەیا سیسته‌م و قانوونێن نەریت سالارى و زربارییا دەسەلاتداریێن دوورى ئەرکێ بەرپرسیارى بێ کردارى دا، ئه‌گه‌رێ ترس و بێ ئیراده‌یى و ژێرده‌ستییا ئازادییا هزر و ئه‌قلى یە. نموونە/ کانت نەشییا بێژیت ئەز نە رۆشنگەرم، چونکۆ دیرۆکا مرۆڤاهیێ هەتا نها ل بەرسڤا پرسیارا رۆشنگەرى چی یە؟ دگەریت. بەلێ هێتلەر و ستالین ب تنێ شیان بێژن ئەم رەشەنبیرین، چونکۆ ب ئەقلێ خوە یێن توند و دەمارى و نەهۆشیار، نازیم و فاشیزم دروستکر! واتە رۆشنگەریێ پەیوەندى ب هێزا فەلسەفەکارییا رێژەى و رەفتار و پرەنسیپ و ئەزموونسەروەرییا تێگەهشتن و هزرکرنەکا تەندرۆست و زانەبوونێ ڤە هەیە، بەلێ زۆرینەیا کەسێ رەوشەنبیر و ستەمکار پەیوەندى ب هێزا رەهاگەرى و وێنە و رەفتارێن نەتدروست و دابەشکرنا تێکستێ “ئەز هەمە، یێ دى نەشێت هەبیت”ڤە هەیە. راستە رۆشنگەریێ وەکو تیۆر شۆرەشەکا مەزن یا زانستى ئاراستە کرییە، بەلێ هێشتا رۆشنگەرى وەکو پراکتیک شورنەبوویە ناڤ هزر و رۆح و مەژى، جڤاک و جەوهەر و بوارێن مە یێن ژیان و پەروەردەکرنێ دا.  هزر بکە د رۆشنگه‌ریێ دا، “ئه‌قلێ خوه‌ بكاربینه‌ و دلێربه‌/ كانت”(٦)، ئه‌ڤ درۆشمه‌ ئێخسته‌ ژێر بارێ به‌رپرسیارییا ئاوروپا و دیرۆكا مرۆڤایەتیێ. ئه‌ڤ درۆشمێ پێش بزاڤا رۆشنگه‌ریێ “یێ دى” چاڤدێرییا من دكه‌ت و هەر وەها ئه‌نجامێ سه‌قامگیرییا من به‌رهه‌مێ سه‌رپه‌رشتییا كه‌سانێن دى یه‌، دیسا ماده‌م په‌رتوۆك هه‌یه‌ ده‌رقه‌تا تێگه‌هشتنا مه‌ژیێ من دده‌ت و  پێش من ڤه‌ هزردكه‌ت و بابه‌ك هه‌یه‌ من برێڤه‌ دبه‌ت و  پزیشكه‌ك هه‌یه‌ ده‌رمان و خوارنا من ل سه‌ر من دابه‌ش دكه‌ت، ئێدى من پێدڤى ب چ نینه‌ و پێدڤى ناكه‌ت خوه‌ ماندو بكه‌م، ئه‌ڤ درۆشمه‌ و چه‌ندین درۆشمێن دى بوونه‌ ده‌رئه‌نجامێ رازیكرنا ئه‌قلێ زۆرینەیا تاكان. له‌ورا ب ڤێ به‌رنامه‌ و سیسته‌مكرنێ تاكێ مرۆڤ به‌ره‌ڤ كاره‌ساتێن بنده‌ستى و نه‌زانین و كۆله‌داریێ هات.  ژ بلى ڤێ چه‌ندێ، تاكێ مرۆڤ د ڤێ بێ هه‌لویستییا خوه‌ دا كه‌ڤته‌ ژێر بارێ سه‌پاندنا هێزا گۆهى و ژ هێزا هزرى هاته‌ دابران، كو هزر بكه‌ت و ڤێ پرسیارێ ئاراسته‌ى خوه‌ یێ تاك بكه‌ت، گه‌لۆ هه‌موو ئه‌و سنوورێن ئازادییا من یا مرۆڤى ته‌نگ دكه‌ن، دشێن نه‌بنه‌ ئاسته‌نگ ل به‌رامبه‌ر رێكا من یا هزرکرن و زمانێ رۆشنگه‌ریێ؟

گرنگترین فەلسەفا، کو تاک و گەلێ کورد تێدا دەرباز دبیت ئەوە، کو هزر بکەت، زمان ب سێ پێكهاتێن سه‌ره‌كى درۆست دبیت، ئه‌و ژى “كریارا په‌یڤێ، به‌رپرسیاره‌تییا په‌یڤێ و هێز و مه‌به‌ستا په‌یڤێ” هه‌تا كو تو وەکو تاکەکەس خوه‌دان زمانێ خوه‌ یێ رۆشنگه‌ری و رەوشەنبیریێ بى، تو پێدڤى ب ئه‌رگۆمنتێن تێگەهشتنا هزر و ئه‌قلى یی. ئه‌گه‌ر زمان نه‌ بوو دامه‌زرێنه‌رێ ته‌كنیكا هۆنه‌ر و ئه‌خلاقى، واته‌ هینگێ دیاردبیت، كو لاوازییا زمانى ژ ئه‌نجامێ لاوازییا نه‌ تێهزركرن و نه‌ به‌رگریكرن و  نه‌ به‌رپرسیاریێ یه‌. “هایدیگه‌ر” ئه‌گه‌رێ ڤى جۆڕه‌ زمانى بۆ “نه‌ره‌سه‌نبوونا مرۆڤ/ تاكى” دزفرینیت. دیارە ئه‌ڤرۆ هاڤیبوونا مرۆڤى و نه‌ هۆشیارییا مرۆڤى گه‌هشتییه‌ ئاستەکێ، کو هەمى تشتەک د مراندنا زمانێ تەکنولۆژیایێ دا کورت ببیت. دیاره‌ زمانێ ئه‌ڤرۆ كه‌فتییه‌ د قووناغه‌كا باربه‌را ئالۆزى و گوهه‌رینێ دا، ژ بەر کو ئه‌ڤرۆ مرۆڤ ب رێكا ته‌كنۆلۆژیایێ دشێت ببیته‌ به‌رهه‌مێ زمانه‌كى نوى، نه‌مازه‌ ئه‌وا نها د ناڤبەرا جەوهەربوونا زمان و نەرەسەنییا مرۆڤى دا، نە بسپۆرییا زمانێ پیشه‌یێ یه‌. ئێدى ئه‌قلێ بازرگانى، سەرمایەدارى، سیاسیکرن و دیپلۆماسى رۆلێ خوه‌ سه‌رهه‌ڤ دكه‌ن. ب ڤێ دامه‌زراندنێ زمانى وه‌ك تێگه‌ھ بیاڤه‌كێ مه‌زن د بوارێ رێڤەبرنا سیاسى دا وه‌رگرتییه‌. چونكۆ ڤى سەردەمى بزاڤێن سیاسه‌تێ ژ بزاڤێن بازرگانى و سەرمایەدارییا سیاسى ده‌ردكه‌ڤن و ب ڤێ رێكێ ئه‌و بزاڤ ده‌ربازى درۆستبوونا زمانێ توندۆتیژى و تێکەلگەرایى، بەرژوەندخوازى، چێکرنا مرۆڤەکێ نارسیستى دبیت.

ل سه‌ر ڤێ تێگه‌هشتنێ، ئه‌گه‌ر ئه‌م بزڤرینە تێکستا بەرى نها یا هایدیگەرى “زمان مالا بوونێ یه‌“ ئه‌گه‌ر بكه‌ینه‌ “ئه‌زم بەرهەمێ ژدایکبوونا زمانێ خوه‌“ پێدڤییه‌ به‌رى ریفۆرمێ د پرسێن خوه‌ یێن نەتەوەى، سیاسى، جڤاکى و ئابوورى دا بكه‌ین، ریفۆرمێ د زمانێ نه‌ كاریكته‌رکرنا خوه دا، وەکو تاکێ مرۆڤ بكه‌ین. ژ بەر کو هه‌تا زمانێ كارێكته‌را مرۆڤى نه‌هێته‌ پاككرن! زمانێ نەتەوەى، سیاسى، جڤاكى و ئابوورى ژى خوه‌ پاك ناكه‌ت. مه‌به‌ستا من ل ڤێرێ زمان، وه‌ك ئاراسته‌یێ هزرکرن ل بەر رۆناهییا  بوون و فەلسەفا زمان و رۆشنگەریێ یە. مادا‌م كو هزر و ئاراستەیێن مه‌ یێن جەوهەر و ژیانێ ژ زمانى ده‌ردكه‌ڤن، یا گرنگه‌ ره‌خنه‌یێن مه ‌ژى ره‌خنه‌یێن به‌رهه‌مهێنانا زمانێ ب روون هزرکرنا مرۆڤبوون و تێكستێن ژیانێ بن. هەر ئەڤێ چه‌ندێ وه‌كر، كو ملله‌تێن رۆژئاڤا رۆشنگه‌ریێ ل سه‌ر بەهایێن رەوشەنبیریا زمان و ناسناما خوەنیاسینێ بدەنە ئاڤاکرن. هزربکە، كا چاوان زمان و ئازادى ژ ناڤ دچن، وه‌سان مرۆڤ و ناسنامه‌ ژى ژ ناڤ دچن، نەمازە ئەگەر رۆشنگەرى نەبوو زمانێ پراکتیکى، وى دەمى هێزا سەردەم و سەرمایەداریێ یا ئامادەیە ل جهێ مرۆڤەکێ ئازادهزر و روونهزر و جوانهزر و پرەنسیپخواز بەرهەم بینیت، دێ هەولدەت مرۆڤەکێ مشەخۆر و بەرخۆر و پارەخۆشەویست و تێکدەر و هززرەشبین و لاواز دروست کەت.

 له‌ورا ئه‌وا كو مه‌ دكه‌ته‌ كارێكته‌رێن ره‌سه‌ن/ ب مانا هایدیگه‌ر، زمانێ فه‌لسه‌فه‌ و پرسیاركرن و لێگەریان ل واته‌یێن هەبوونا بەرسڤا زمانێ رۆشنگەرى چی یە؟ چاوان د رۆشنگەریێ بگەهین؟ بۆچى گرنگە بەرسڤا ڤێ پرسیارێ بدەین؟ کەنگى ئامادەبین دیرۆک و میراتێ خوە یێ دیرۆکى بخوینن و دانپێدانێ ب واقعێن خوە یێن شاش بکەین؟ هەتا کو تێبگەهین، زمان ئەو سازییە، ئەوا ئەم مرۆڤ وەکو ئەندام د ناڤ دا دژین و وەکو بوونەکا ناسنامەى د ناڤ دا خوە ناس دکەین. ب کورتى، زمان دیرۆکە و دیرۆک ژى ل سەر زمانى پێش دکەڤن و دەولەمەند دبن. ب تایبەتى هه‌ر دیرۆكه‌كا ئاڤا به‌رهه‌مێ ئەقل و هوشمەندیێن ئاڤا بوویه‌، هه‌ر دیرۆكه‌كا نه‌ ئاڤا، به‌رهه‌مێ ئه‌قل و هوشمەندیێن نه‌ ئاڤابوویه‌. ئەقل، دشێت سەربەستى، زمانێ رەسەن، ئاشتى و لێبورینێ، حەزکرن وپێشکەفتنێ بەرهەم بینیت و د هەمان دەم دا، هەر ئەو ئەقلەیە دشێت ستەمکارى، بێدادى، توندوتیژى، رەق و کین و ژناڤبرن و دەمارگیر و پاشکەفتنێ ژى بەرهەم بینیت. ئەوا دبیتە سەرئەنجاما هەلبژارتنا ئەقلێ “باش یان خراپ”، “حیکمەتزان یان نەزان”، “دادپەروەر یان بێداد”، پەیوەندییەکا “وژدانى و زمانێ ئەخلاقناسی” یا مرۆڤى یە، بۆ تێگەهشتن و زانەبوونا چەمکان یان نەتێگەهشتن و نەزانەبوونا چەمکان. بنێرە ئه‌و جڤاکێن پێشكه‌فتین، ژ ئاشكه‌راكرنا شاشێن ئەقلى و دروستراڤەکرنا تێگه‌هێن شرۆڤەکاریێ، گەهشتینە قووناغێن رونیدارییا رۆشنگەریێ. ل ڤێرێ پرسیارەکا جەوهەرى خوە بەیان دکەت، گەلۆ نها چەند چەمک وەک زمان د ناڤ جڤاکێ مە دا بێ شرۆڤەکارینە و کەڤتینە د خزمەتا ئەقلێن شاش دا؟ ئێک ژ گرنگترین کارێن زمانێ رۆشنگەریێ ئەوە، رەخنەکرنەکا هۆشیارانە و ل ئاست یا ل بار بیت. ئەگەر رەخنە هەبوو، ئازادییا هزرى دێ ساز بیت، ئەگەر ئازادییا هزرى ساز بوو، مەعریفە دێ بەرپا بیت، ئەگەر مەعریفە بەرپا بوو، چارەسەرى دێ سەرهەڤ بیت و ئەگەر چارەسەرى یەیدا بوو، هزر و رەفتار و زمانێ رۆشنگەریێ دێ ژ دایک بیت.

هزر بکە، د دیرۆکێن کەڤن دا د گەل ده‌ركه‌فتنا ئه‌فسانا، ئێدى ملله‌ت بۆ ملله‌تى هه‌ولدا هزر و بیرێن خوه‌ ل سه‌ر تێگه‌هێن په‌رستن و پیرۆزییا د بوارێ بنگەهێ بوونێ دا نوى بكه‌ن. پشتى رەخنەیێن شرۆڤه‌كرن و وێنه‌كرنێ ل سه‌ر بوونا “گەردوونێ، سرۆشتی و مرۆڤى” هاتینه‌ ئه‌نجامدان ب تایبەتى فەلسەفا “ئاڤ، هەوا، ئاگر، چاندن/ئاخ” بوونە نێشانێن هزركرن و سه‌رده‌مێن بوونگەرایا مرۆڤ و جڤاکێن وى چاخى و مرۆڤ شیا ب رێكا هێزا هزرى و فەلسەفى، زالى ئه‌فسانه‌ و هزر و بیرێن كه‌ڤنار ببیت. ئه‌ڤێ هه‌وێ شارستانیه‌تا ملله‌تان بله‌ز ئێخست و مرۆڤ شیا ببیته‌ كارێكته‌ره‌كێ هزرکەر و دوزا خوە، وەکو مرۆڤ و بوون د پیشەیا نیشتیمان و جۆگرافى دا بپارێزیت. به‌لێ به‌رى ئه‌قلانیه‌ت سه‌رهلده‌ت، زمانى رێكێن خوه‌ یێن بنجینه‌یى درۆست كرن. نه‌مازه‌ زمانێ ره‌ها پشتى تێزا “کۆپۆرنیکوس”ی و “دیكارت”ی بوو “زمانێ رێژه‌ى”. زمان د پێشڤەچوونا گۆمان و رەخنەکرنێ دا، بوو به‌شەکێ سه‌ره‌كى یێ پێشڤه‌چوونا دیرۆكا رۆشنگه‌ریێ. ب ڤێ واته‌یێ، زمانى ده‌رگه‌هێ رێكخستنێ بۆ رامانا پرسیارا (رۆشنگه‌رى چىیه‌/ كانت) ڤه‌كر. رۆشنگه‌رى ژى ب واتەیا خوه‌ یا زمانى و هزرى و فه‌لسه‌فى ڤه‌، بوو ده‌ركه‌ڤته‌یه‌ك ژ گه‌له‌ك ده‌ركه‌فه‌تێن ته‌ڤگه‌ران. نەمازە وان ته‌ڤگه‌رێن مرۆڤ دشێت بێژیت، هه‌ر جاره‌كێ خوه‌ ل سه‌ر دیرۆكه‌كێ دایە دامه‌زراندن. مینا “رۆشنگه‌رییا شۆره‌شگێرى”، “رۆشنگه‌رییا فه‌لسه‌فى” و “رۆشەنگەرییا هزر و ئازادییا ئه‌قلى”، كو ئەڤ هەرسێ تەڤگەرە ژ زمانێ ئه‌لمانى و فەرەنسى هاتنه‌ ژ دایکبوونێ. ب تایبه‌تى پشتى ده‌ركه‌فتنا فیلۆسۆفێن ئه‌لمانى، ڤان زمانان به‌رسڤێن خوه‌ ژ پرسیار و فەلسەفا رۆشنگه‌رى چى یه‌؟ ل سه‌ر هزرا كانت وه‌رگرتن. سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ ئەڤ تێکستە گەهشتە بلندبوونا ئاستێ دامەزراندنا زاراڤى ل سەرانسەرى جیهانێ، هزرا رۆشنگه‌رى وەک شێوەزار چىیه‌، ئه‌و زه‌مینه‌ ل به‌ر سنوورێن رێنیساسێ، سه‌دێ پازدێ و شازدێ ڤه‌كرن، كو ته‌ڤگه‌را هیۆمانیزمێ سه‌رهلده‌ت و گوهه‌رین د زمانێ نه‌ریت و باوه‌ریێن ئۆلى/ کەنیسێ و كه‌سى دا درۆست ببن. ب ڤى سیسته‌مى زمان و رۆشنگه‌رى ژ لایێ دیرۆكا ئه‌ورۆپا ڤه‌ بوونه‌ پاشخانه‌كا هه‌را بلند بۆ دووباره‌ نوویبوونا ئه‌قل و هزرێن پێشكه‌فتى یێن وى سه‌رده‌مى. ئه‌ڤێ چه‌ندێ پالپیشتیه‌كا مه‌زن ل سه‌رگه‌شه‌پێدانا پەیوەندیێن ده‌ربه‌گ و جۆتیارێن وى چاخى درۆست كر و هزرێن ئه‌فسانه‌ و دیرۆك و کەنیسێ ژى وه‌ك بنگه‌هێن گۆهه‌رینێ و ئالاڤێن به‌رهه‌مهێنانێ، بوونه‌ زانستێن وى سه‌رده‌مى. له‌ورا زانست و دیرۆك كه‌ڤتنه‌ د ململانەکا به‌رده‌واما پێشكه‌فتنێ دا. هەتا زمانێ رۆشنگەریێ ل سەر ئاستێ فەرهەنگى گەهشتە وێ تێگەهشتنێ، کو ل ملله‌تێن پێشكه‌فتى “په‌یڤ” ب واته‌یه‌كا ده‌روونى و جڤاكى و سیاسى بهێتە ئاراستەکرن. به‌لێ ل ملله‌تێن پاشكه‌فتى، چونکو هێشتا هزرا رۆشنگەریێ نەگەهشتیە ئاستێ شۆرەشێن هزرى “په‌یڤ” پێچه‌وانه‌ى وێ واته‌یێ ب دەروونەکێ نەسەقامگیر و هاڤى و دوورى بەرپرسیاریا جڤاکى و ئابوورى، ئەخلاقى، سیاسى دهێتە ئاراستەکرن‌. ژ به‌رهندێ گرنگه‌ ئەم وەکو تاک و مللەتێ کورد، بزانین پێشكه‌فتنا زمان و رۆشنگه‌ریێ ل ئاورۆپا، دەسپێکێ ژ به‌رهه‌مێ تێهزركرنا “توما ئەکوینى” ل قووناغێن چەرخێ ناڤین و سەردەستییا حوکمێ پاشاگەرایێ، هەر وەها “مارتن لۆسەر” هزرکرن ل بەر چاکسازیا رۆلێ کەنیسێ، “توماس هوبز” رەخنە ل تاریبوونا دەسەلاتدارییا رەهاگرتن و نوویبوونا ئەقلێ دەسەلاتداریێ “دانتى” نوینه‌رێ زه‌مینه‌سازییا رێنیساسێ . “دیكارت”  گومان و پرسیارکرن ل هەمبەر فەشارتنا راستیێن واقعى. “جۆن لۆک”، نوێنەرێ دامەزراندنا مافێن ئازادى وهەلبژارتنێن ژیانێ و گه‌له‌ك بیروباوه‌رێن دى كه‌ڤتنه‌ د ناڤ سەروەرییا قووناغا دانپێدان ب راستیێن واقعێ رۆشنگەریێ دا. راستە به‌رى سه‌رهلدانا رۆشنگه‌ریێ، ته‌ڤگه‌را ئه‌قلى ل ئاوروپا د زه‌مینه‌سازیێ دا بوو، به‌لێ پشتى بزاڤا رۆشنگه‌ریێ ته‌ڤگه‌را ئه‌قلى ژ فۆرمێ تایبه‌ت بۆ فۆرمێ گشتى گه‌شه‌كر، كو بزاڤا ئه‌قلى بوونه‌كا راست یا مرۆڤى و پێشڤه‌چوونا ئێكگرتنا جڤاكى یه‌. ته‌ڤگه‌را رۆشنگه‌ریێ، ئه‌و زه‌مینه‌ د ناڤ ملله‌تێن پێشكه‌فتى دا درۆست كر، كو د نرخ و بها و تایبه‌تمه‌ندییا تاک و جڤاکى بگه‌هن، چۆنكو بزاڤا رۆشنگه‌ریێ بزاڤا تێگه‌هشتنا ئازادیێ بوو. بگرە هه‌ر ژ یۆنانا كه‌ڤن و هه‌تا دگه‌هیته‌ ڤێ قووناغێ، زمانى كار ل سه‌ر گوهه‌رینا جڤاكى كر و ب هاریكارییا زمان و هزرێ فیلۆسۆف و كارێكته‌رێن نوى چێبوون. ب ڤێ بیرۆباوه‌رێ رۆشنگه‌رى بوو ته‌ڤگه‌ره‌كا به‌رده‌وام د خواندن و زانستێن مرۆڤى و جڤاكى و جیهانى دا. “رۆسل” ڤێ ته‌ڤگه‌رێ ڤه‌دگه‌رینته‌ بزاڤا ئه‌زمونى یا به‌ریتانییا، كو ژ تولێرانس و ئاشتیێ ده‌ست پێ كر. ژ ده‌رئه‌نجامێ سەرهەڤییا هزر و بیرێن فەلسەفێ دیاربوو، كو گوهه‌رین درێژەپێدان و پراکتیکەکا دیرۆكى یه‌. پرۆژێ گوهه‌رینێ بێ پرۆژێ رۆشنگه‌رى ناهێته‌ كرن. ژ لایه‌كى دى ڤه،‌ مرۆڤ نه‌شێت ده‌رباره‌ى هه‌ر قووناغه‌كێ بێ پێشكه‌فتن و تێگه‌هشتنا هزرى شرۆڤه‌یێن بابه‌تى بده‌ت، چۆنكو گوهه‌رین خوه‌ ل ده‌رڤه‌ى هزرێ نابینیت و د گەل ڤێ چه‌ندێ، مرۆڤ نه‌شێت بێ قووناغێن هوشیاریێ ل سه‌ر قووناغێن رۆشنگه‌ریێ ده‌ربازببیت، ژ بەر کو به‌رهه‌مێ رۆشنگه‌ریێ به‌رهه‌مێ هزرا دیرۆکا فەلسەفێ و بەرهەمئینانا فیلۆسۆفێن فەلسەفەکار بوویە. پشتى ریفۆرما “دیرۆكى، ئۆلى، جڤاكى” رێفورما پیشه‌سازى ده‌ست پێ كر.

د گەل چێبوونا ئه‌قلى پیشه‌سازى، زمانێ تاك و جڤاكى زۆرتر گه‌شه‌كر. هەر وەها پیشه‌سازى بخوه‌ ژى بوو ئه‌و سه‌نته‌ره‌، ئه‌وێ كو ده‌رگه‌هێ دیالۆگ و هزركرن و شرۆڤه‌كرنێ، ل به‌ر كێشه‌یێن تاك و جڤاكى ڤه‌كرین، به‌لێ به‌رى شۆرەشا پێشه‌سازى سەرهلدەت، زەمینەسازییا  هزر و دیالۆگێ ب رێكا زانستێ ره‌خنه‌ى شیا زانستێ ئه‌خلاقى دروست کەت و ب ڤى ره‌نگى مرۆڤێ كه‌ڤنار هه‌ولدا گوهه‌رین و نویبوونێ د زمان و ئاستێ خوه‌ یێ گه‌هشتن د ئازادیێ دا به‌رهه‌م بینیت و پیشەسازى بوو ڤەکرنا دەرگەهێن پیشەکرنا ئەقل و تێگەهشتنێن وى یێن ژیانێ. داکو ئەم باشتر د زمانێ رۆشنگەریێ بگەهین، دخوازم ڤان پرسیارێن جەوهەرى ئاراستەى هزر و بیرێن خواندەڤایێ کورد بکەم، بۆچى کورد نەگەهشتنە وى ئاستى، زمانێ خوە د ئاستێ رۆشنگەریێ دا ئاراستە کەن؟ ئەرێ کوردان ئاستەنگ هەبوونە یان کێشە هەبوونە؟ ئەرێ کورد وەکو مللەت شیاینە بگەهنە وێ قووناغێ، کو خوە ل ئاستێ روشنگەریێ ببینین؟

خالەکا دى، گەلۆ ما کوردا هزر کرییە، کو تولێرانس/ لێبوورین و ئاشتى گرنگترە ژ هزرا دەمارگیرى و توندوتیژى و نە قەبوولکرنا هەڤدوو؟ تشتێ ژ هەموویان گرنگتر ئەوە، هەر ویستگەهەک ب ناڤێ وەرگرتنا ماف و ئازادیێ گەهشتییە مەملەکەتەکا بلند، لەورا مرۆڤ دشێت پرسیارێ ئاسانتر لێ بکەت و بێژیت، گەلۆ کورد ئەگەر ب زمانێ خوە هەول نەدەن خوە بگەهینە کاروانێ روشنگەریا جیهانێ، ئەرێ پا ب چ پاشخانە دێ شێن خوە گەهیننە ڤى کاروانى؟ هەر وەها ئەرێ کورد، شیاینە ل بەرامبەر بەرسڤا پرسیارا کانت چ ئالتەرناتیڤەکێ تەندروست وەربگرن؟!.

ژێدەر:

 * دیارە ئالۆزییا زمانى ژ ئالۆزییا بوونێ پەیدا بوویە، دەمێ کو بوون بوویە ئێک ژ پرسێن گرنگێن بوونا فەلسەفى، هەر ل وى دەمى زمانى ژى ئالۆزییا خوە کێشایە د ناڤ دروستکرن و بوونا «تیپ و پەیڤ و هەڤۆکان» دا و د گەل وێ سەروەرییا زمانى وەکرییە، فەلسەفا «ناسنامە و جۆگرافییان» سەردەست ببیت. هەر وەکو د خواندنێن دیرۆکا میزوپوتامیایێ دا «محسن ئوسمان» دیار دکەت و بێژیت، کو «پەیڤێ» رۆلێ «فیشەکێ» ب ئاراستەیا « زالبوونا زمانێ من، زالبوونا منە ل سەر بوونا تە/ یێ دى» گێرایە و ب ڤێ گرنگیێ، زمانێن دەردووران ئەم ئێخستینە ژێر دەسەلاتا کولتوورێ داگیرکرنێ». بنێرە گۆڤارا هاڤیبوون ـ گوڤارا لێکولینێن کوردى، ژمارە ١٩ـ ٢٠/ ٢٠٠٨ محسن ئۆسمان:ـ بەشێ «زمانێ کوردى و یێن دەڤەرێ پێداچوون و هەڤبەرکرن» ل٣٩.

١) تێری ئیگڵتۆن، «مارکس و ئازادى» وەرگێران لە فارسى و ئینگلیزى: ـ دانا شوانى، چ١ـ چابخانەى حەمدى/ سلێمانى، سالى ٢٠١٦، ل ١٦ ـ ١٧.

٢) مارتن هایدیگەر، «بوون و کات» وەرگێران لە دەقى ئینگلیزیەوە « د. محەمەد کەمال.›› زانکویا مالبورن/ ٢٠١٢،ل ٢٧٤.

* لۆگۆس: پەیڤەکا یوونانى یە، ئێکەم دانەرێ دامەزراندنا ڤێ پەیڤێ فیلۆسوفێ گریکا کەڤن هیراکلیتس بوویە. ئەو دەربارەى پەیڤا لۆگۆس دبێژیت: «پێویستە هوین مرۆڤ هەموو بوونا خوە بدەنە رامان و ناڤەرۆکا لۆگۆسێ»، ئانکو لۆگۆس ل گۆر هزرا هیراکلیتسی « زمانێ ئاخڤتن و نڤیسینێ»، بەلێ ل گور هزرا «هایدیگەری» واتە «زمانێ لۆگۆس بنگەهێ هەبوونێ یە»، ئانکو ئەو زمانێ د ناڤبەرا مرنا واتەیێ دا، بەرگریێ ل بوون و هەبوونا واتەیێ دکەت.

٣) فریدریش هۆلدەرلین، «نان و شەراب»، وەرگێران ژ دەقێ ئەلمانى: ـ دلاوەر قەرەداغى، چ١، چابخانەى تاران ـ سلێمانى، سالى٢٠٢٠، ل ٧.

٤) فریدریش هولدەرلین، هەمان ژێدەر، ل ٨.

٥) حسن العطار/ إيمانويل كانط: فيلسوف التنوير الأكبر

 https://elaph.com/Web/opinion/2022/02/1463653.html

٦) أمانويل كانط/ شعر وفكر: دراسات في الأدب والفلسفة، الإجابة على سؤال: ما هو التنوير؟

https://www.hindawi.org/books/52615163/13

بابەتێن گرێدای

ڤان بابەتان ببینە
Close