جھێن شوونواری ل باعەدرێ

حسین حاجی باعەدری

ئیرۆ رۆژ، شوونوار یێن بووینە ناسنامەیا مللەتان و ژ جھێن شوونواری دیار دبت مێژوویا وی جھی و کەڤناتی وکانێ باب وکالان ژیانا بەرێ ھەزارێن سالان چاوا بۆراندینە و ئەو جھێن شوونواری پتریا وان یێن گریدایینە ب ژیانا وی دەمێ بەرێ کو ل ڤان جھا ژیانە و خۆ تێدا د پاراستینە وھەموو دەست کارێ وان  ئیرۆ رۆژ بووینە شوونوار و وەلات پێ سەربلند دبت کو ل دەمەکی شارستانییەتەک بوو .

باعدرێ پایتەختێ ئێزدخانێ وەکو گەلەک جھێن دی ژیانا مرۆڤا د کەڤن دا لێ بوویە وھندەک شوونوار ھەتا ڤێ گاڤێ جھێ وان ماینە مینا ناوسکا وشکەفتا و ئاشا ونیشانگەھێن ئۆلی وھەجرکا، سەرارای گەلەک جارا باعەدر ھاتیە چۆلکرن بەلێ ئەو شوونوار ھەر یێن ماین ل جھێ خۆ و ژ وان جھا ئەڤەنە:

1 – شکەفتێن زەندەخۆر:

دکەڤنە باکورێ باعەدری ل سەرێ چیایێ زھێرا  ڕامانا ناڤی (رۆژ ھەلاتی) ب رێکەکە ئەندەزیاری دچێکرینە جھێ روونشتێ ونڤستنێ لێ ھەیە. سالا ٢٠٠٩ێ رێڤەبەریا شوونوارێن دھۆکێ ڤەکۆلین ل سەر کر ب سەرپەرشتیا شوونوارناس دکتور حسن ئەحمەد  بەرواری، دیار بوو کو ئەڤ جھە زۆر یێ کەڤنە و ومێژوویا وان ڤەدگەرێت بۆ دەمێ رۆژ پەرستان.

2 – شکەفتێن زھێرا:

 ئەو شەکەفت ل سەر ئەردێ راستن کو دەمەکی ژیان لێ بوویە و چەندین شکەفتێن مەزن و بچووک لێ ھەنە. ھەر وەسا جھێ گۆڕستانەکێ لی ھەیە و چەندێن کێلێن گۆڕا لێ ددیارن و میژۆیا وان  نائێتە بیرا دانعەمران.

3 – کۆپێ قەسرکێ:

 دکەفتە باکورێ باعەدرێ و ھەر ژناڤی دیارە شوونوارێن قەسرەکا کەڤن ل سەرێ وی کۆپی ھەیە وەکی کەلایەکێ یا دیارە وھێش تاقێت وی یێن ماین ل بلندیا مترەک ونیڤە و ھەموو ب بەرێت مەزن ھاتیە ئاڤاکرن  و یا دیارە دو نھۆم بووینە.

4 – ناوسک:

چار ناوسەک یێن ل گەلیێ حەلاج نێزیکی گەر زەلال وھێش وەکی خۆ یێن ماین و دیار دبت کو کەسانێن بەرێ تێدا ژیاینە و یێن بووینە جھێ خلمەتێ بۆ خودای یان ژی جھێ پاراستنا وان بووینە.

5 – ئاش:

ل باعەدرێ و دۆر وبەرێن وێ شوونوارێن ھەفت ئاشا ھەنە ل دەمێ بەرێ ڤان ئاشا کارکریە و ئاڤ دگەھتە ھەمووان و دووماھیک ئاش ژ کار کەفتی ل سالا ١٩٧٥ بو و ھەر ئاشەک ب ناڤێ مالباتەکێ یە.

6 – ھەجرک:

خالەکە ب بەرا ھاتییە چێکرن نیشانە رۆژێ یە ل سەر ئەردی و ل سنورێ باعەدرێ ٣ ھەجرک ھەینە وبەرێ ھەر سێ ھەجرکا بەرو رۆژ ھلاتە و بەرێ ١٣٠ سالان ئەڤ ھەجرک ژناڤ چۆبوون و ل سەر دەستێ خلمەتکار بابا عیسۆ ھاتینە نوژەنکرن و دو ھەجرک ژ ڤان گۆرێن زارۆکاننوێ ل بەر وھجرکا شێخ گەمبول دارەک مەزن لێ یە و تەمەنێ وێ داری پتر ژ سەد سالایە.

7 – قەسرا علی بەگ:

ئەڤ قەسرە ل بلندییا دو سەد مترا ژ ئەردێ راست ب کێچ و بەرا ل چەرخێ بۆری ھاتییە ئاڤکرن. ئەڤ قەسرە، سێ نھۆم بوو. ژ  سالێن شیستان، ژیان ل ناڤ ڤێ قەسرێ نەمایە و کەسی خەم لێ نەخوارییە ئەڤ قەسرە ب سالێن  درێژ ژناڤچوویە بتنێ یەک دیوار ژێ مایە.

8 – قوب ونیشان ل باعەدری :

چەند قوب و نیشان ھەینە وھەر ژکەڤن دا جھێ پەروەسەتبوونێ خێر وخلمەتێ بۆ ناڤێ خودێ بوون. ل ڤان جھا لاڤ ودوعا دکرن کو خودایێ مەزن ھەموو رێکێن خێرێ بۆ وان ڤەکەت. قوبا پیر حەجی عەلی جھەک کەڤن و دێرینە میژوویا وێ ڤەدگەرێت بۆ بەری ھەزار سالان  و گۆرستانەک زۆر کەڤن و مەزن ل جەمە.

9 – گر ل باعەدرێ:

چەند گر ھەینە و ھەر یا دیار ئەڤ گرە ژ کەڤن دا ب دەست یێن ھاتیە چێکرن و رۆژەکێ ژیان لی بوویە وەکو گرێ دەقاسێ و گرێ باقلکا وگ رێ فەقیرا و گرێ حەسەنیێ و گرێ ئاخا بچووکە و گرێ ئاخا سپیکێ.

10 –کاڤلێن زیبۆقێ:

دکەفتە رۆژھەلاتێ باعەدری ب درێژییا دو کیلومەتران ھەر یا دیارە بەری نھا ژیان لێ بوویە وھەتا بەری چەند سالا شوونوارێن خانیا لێ بوون و دارەک بەرۆیێ لێ بوو و کاسیلۆتکێن شکەستی ل وێدەر دمشەبوون.

11 – چەند بەرێن ھەمە رەنگ:

چەند بەرێن مەزن وجوان وئەنتیکە ل باعەدرێ ماینە کو ل دەمێ بەرێ دھاتنە ب کار ئینان  وەکو جۆنیێ گاوران وئەو جۆنی وێ ھاتیە ڤەگوھاستن بۆ نک کانیا بابا عیسو وھەر وەسا بەرێن دنگە وێن ئاشە ھێش وێت ماین وبەرەک جوان  ب رەنگێ نافورە ھێش وێ مایی و ناڤێ میر حسێن بک ل سەرا ونھا ل باغچێ مالا خێری بەگێ یە.

12 – کانیێن گوندی:

چەند کانی ل گوندی باعەدرێ ھەبوون و زۆر دکەڤنبوون ئیرۆ رۆژ ئاڤ لێ نەمایە یێن حشکبووین ژ وانە (کانیا تای و بایا و کانیا گەر زەلال وکانیا خدر بەگێ و کانیا بێدەران) و کانیێن ئاڤ لێ دھۆرت ئەڤەنە (کانیا بابا عیسو و کانی سارک وکانیا سەرما خانێ).

ئەڤ جھێن مەبەحسکرین جھێن فلکلوری ومیژۆینە وشوونوارێن تایبەتن ودیدەڤانن بۆ پاشەرۆژێ کو ژیانا خەلکێ مە یا دەست پێکی نە ھەر یە ب سەناھی بوو سەرا رایی فرمانە یان سرۆشتێ دەڤەرێ یێ دژوار چی زڤستان بت یان ھاڤین بت و دبنە بەلگە بۆ دیرۆکناسا کو ژ کەڤندا ئەڤ جھا شارستانییەکا مرۆڤایتێ لێ بوویە.

ژیدەر‌:

 – پەرتووکا باعدرە بقایا امارە خالدە نڤیسکار شمال محمد ادیب سالا٢٠٢٠ لاپەر٤٤-٤٥.

– دیدارەک دگەل شوونوارناس محەمەد عارف تاتار ل رێکەفتی ٢٤/١/٢٠٢٥.