مـژارا خانی.. ھەڤركییێن ئەمریكا و ئیرانێ و كاریگەرییا وان ل سەر رۆژھەڵاتا ناڤین ب گشتی و كوردستانێ ب تایبەتی (مژارا ھەیڤا شوباتا 2024ێ)

بەرھەڤكرن: مەتین

مژارا خانی، مژارەكا ڤەكری یا ھەیڤانەیە، ژ لایێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەھاندنێ ڤە دھێتە برێڤەبرن، ھەر جار دۆسێیەكا گەرم یا رۆژەڤێ، گەنگەشە و بنكۆل دكەت. ل رۆژا چارشەمبی رێككەفتی 14ی شوباتا 2024ێ، ژ بۆ پێنجەم مژارا ڤی سەكۆیێ ھەیڤانە، ھەژمارەكا كەسێن بژاردە ژ شرۆڤەكارێن سیاسی و ئەكادیمیستان مێھڤان كربوون، داكو ل دۆر مژارا “ ھەڤركییێن ئەمریكا و ئیرانێ و كاریگەریا وێ ل سەر رۆژھەڵاتا ناڤین ب گشتی و كوردستانێ ب تایبەتی” دیتن و بۆچوونێن خۆ خویا بكەن.

مژارا خانی ژ لایێ (ئیحسان ئامیدی، پ. د. ئیبراهیم ئەحمەد سمۆ، د. فازل عومەر و شەمال ئاکرەیی)ڤە دهێتە بەرهەڤکرن.. مژارا ڤێ جارێ ب رێڤەبرنا د. فازل عومەر بوو.

د. فازل عومەری د پێشەكییا مژارا خانی دا، روناهى ئێخسته سەر ھەڤبەندیێن سیاسی یێن ئەمریكا و ئیرانێ و گۆت: «ل گۆڕ ژێدەران وەسا ھاتییە دیاركرن، كو سەد ساڵییا نۆزدێ دەستپێكا پەیوەندییێن ئیران (پێرژیا) و ئەمریكا بوویە. بەلێ ئەڤ پەیوەندییە پێشڤە نەچووینە ھەتا سەد ساڵا بیستێ. ئانكو؛ ل دەستپێكا سەد ساڵا بیستێ دەینامۆیێ پەیوەندییێن دوقۆلی یێن ئەمریكی – ئیرانی ھاتینە مەیدانێ. ئەو ژی ب دانەكارا ھندەك ئەمریكییان وەكو گەنجینەدار؛ ئەمیندارێن خزینەیا ئیرانێ. ئەڤ پەیوەندییە نە ساڕ و نە ژی گەرم بوون، بەلكو ھێدی ھێدی و ل سەر ئاستێن نزم بوون و ھلچۆن و داچۆن تێدا بوون».

د. فازلی خویا كر: «پشتی شەڕێ جیھانی یێ دویێ و ل گەل دەركەفتنا ئەمریكا وەكو نووترین ھێزا سیاسی – دبلۆماسی ل سەر ئاستێ جیھانێ، ئێدی گوھۆڕین ب سەر ھەمی ئاستێن پەیوەندیێن نێڤدەولەتی دا ھاتن و ب ڤی شێوەیی پەیوەندیێن ئەمریكا و ئیرانێ كەفتنە د نووترین و باشترین ئاست دا.

ژبەر گرنگییا جیۆپۆلەتیكا ئیرانێ، ئێدی ئیران بوو خودان پێگەھەكێ بلندتر د سیاسەتا دەرڤە یا ئەمریكا دا، ب تایبەت پشتی كۆدەتایا 19ی تەباخا 1953ێ و ئێخستنا حكومەتا مسەددەقی، كو دھێتە گۆتن دەزگەھێن ھەوالگیری یێن نیشتمانی یێن ئەمریكا (CIA) و دەزگەھێ ھەواڵگێریا بەریتانیا (SIS) ھەردویان دەستەكێ مەزن و بھێز ل پشت وان روودانان ھەبوویە، و ڤێڕا شاھ و حكومەتا ئیرانێ یا نوو بوونە باشترین ھەڤپەیمان و ھەڤپشكێن ستراتیژی یێن رۆژئاڤایی ل دەڤەرێ، ب تایبەت پشتی سەرنەگرتنا خۆمالیكرنا نەفتا ئیرانێ و كۆدەتایێ. ھەتا زڤڕینا خۆمەینی ژ پاریس ل ساڵا 1979ێ و  شۆڕەشا ئیسلامیا ئیرانێ، و ژناڤبرنا سیستەمێ شاھاتیێ؛ ئەڤ پێڤاژۆیە یا بەردەوام بوویە. بەلێ ئەم دشێین ببێژین: پشتی ڤی ماوەیی، ئیران و حكومەتا وێ ئێدی ژ كاڤلۆژانكێ خۆ ھاتە دەرێ و نەما وەكو ھەڤپەیمانەك، بەلكو وەكو ھێزەكا سیاسی بوو جھێ مەترسییێ ل سەر بەرژوەندیێن ئەمریكا و رۆژئاڤایێ ل دەڤەرێ. و پشتی شەڕێ ھەشتسالیێ ئیراق-ئیرانێ، ئیرانێ بریار دا، كو ژ دەرڤەی ئیرانێ بكەتە مەیدانا ڤاڤارتنا ڤان ناكۆكیێن خۆ یێن سیاسی و ھەژمۆنگەری».

تاكو نھۆ، ئیرانێ خوە ل بەر ئابلۆقا ئابۆری گرتیە، ئیرانێ ھەژمۆنا خوە دەربازی چار دەولەتێن رۆژھەلاتا ناڤین كریە، ئیران ب دووڤەلانكێن خوە ھێزا خوە دیاردكەت، ئیرانێ بەرنامەیێ رۆكێتێن بالیستی و چەكێن نوو ھەیە و نێزیكی بۆمبا ئەتۆمیە، ئیرانێ بەرەیەكێ دژی ئەمریكا ل دەڤەرێ دامەزراندیە.. ژ ئیراقێ ژی، تنێ زۆنا زەر نەچۆیە بن نیرێ ئیرانێ و ھەژمۆنا وێ.. ئەرێ ئەڤ مەیدانە دێ چ لێ ھێت؟ دا گوھ بدەینە ھەڤالان و خواندنێن وان بۆ ئیرۆ و سوبەھی..

د. رێبەر فەتاح؛ شارەزایێ ئابۆری و مامۆستایێ زانكۆیا دھۆكێ تایبەت ل سەر ناكۆكیێن ئەمریكا و ئیرانێ و خاندنەكا ئابۆری، گۆت: «پشتی شەڕێ دویێ یێ جیھانی ب ھەمان شێوەیێ سیاسەت و دبلۆماسیەتێ ئێدی گوھۆڕین ب سەر سیستەمێ نێڤدەولەتی یێ ئابۆری یێ جیھانی ژی دا ھاتییە. ئانكو رۆھن و ئاشكرا دبیت، كو سیاسەت، ئابۆر و شەڕ و گرژییان پەیوەندییەكا گەلەك بھێز ل گەل ئێكدو ھەیە. نموونا ژ ھەمیێ باشتر ژی قەیرانا دارایی یا جیھانی یا ساڵا 1929ێ بوو. ھینگێ ل گۆر ئابۆرناسێ بناڤ و دەنگ یێ جیھانی (كێنزی) پێدڤی بوو حكومەتێن لیبڕال خۆ بخۆ دراڤی پەیدا بكەن، وی گۆت: ب كۆلانا چالەكێ و تژی كرنا وێ ب زێری دەلیڤەكا كاری پەیدا دبیت، ب دوبارە پەچینین و داگرتنا وێ دەلیڤەكا دیتر پەیدا دبیت. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ وێ چەندێ، كو خەلك ڤی زێری ببەتە بازاری و پێدڤییێن خۆ پێ بكڕیت، دێ خودانێن كارگەھان كار كەن، ھەم خەلكی بدەنە كاری و ھەم بەرھەمی بفرۆشن… بڤی شێوەیی دێ زڤرۆكا بازاری و دینامۆیێ وێ دێ بلەزتر پێشڤەچیت. بەلێ پشتی شەڕێ دویێ، (فریدمان)ێ ئەمریكی ب توند ئەڤ تیۆرە رەخنەكر و گۆت: ب دورستكرنا مۆشەكەكێ دێ دەلیڤەكا كاری ھێتە پەیداكرن، ب ھاڤێتنا وێ دەلیڤەكا دی و دوبارە ب ئاڤاكرنا وی جھێ مۆشەكێ وێرانكری دێ دەلیڤەكا دیتر پەیدا بیت. ئانكو؛ بتنێ ب دورستكرنا ئێك مۆشەك دێ سێ دەلیڤێن كاری پەیدا بن. ئەگەر ئەم ب ھویری ھزر د ڤێ تیۆرێ دا بكەین دێ بۆ مە دیار بیت، كو شەڕ و گرژی ژی پشكەكن ژ ئابۆری و شه‌ڕ دەلیڤێن باش یێن كاری پەیدا د كەتن. حكومەتێن لیبرال یێن دیمۆكرات ب رێژە ھەر 9 – 12 ساڵان د كەڤنە د قەیرانەكێ دا. دیرۆكێ ئەڤ چەندە گەلەك ب رۆھن و ئاشكرایی بۆ مە داینە دیاركرن. نموونە ژی شەڕێ كۆریا ل ساڵا 1950 – 1953ێ، شەڕێ فیتنام و كەمبۆدیا ل دویماھیێن 1970ێیان، فۆكلاند ل 1982ێ، ئیران – ئێراق 1980 – 1988ێ، كوێت 1990ێ، قەیرانا سبتمبەرا 2001ێ، خۆپێشاندانێن وەڵاتێن عەرەبی ل 2013ێ و كورۆنا 2021ێ …».

د. رێبەری ل سەر جھێ كوردستان و رۆژھەلاتا ناڤین د نەخشەیێ كێشە و ناكۆكیێن سیاسی – لەشكەری یێن نێڤدەولەتی دا گۆت: «ئەمریكا وەكو سەركێشا ئابۆرێ سەرمایەداری یێ جیھانی و زلھێزا سیاسی – لەشكەری، پێدڤی ب مەیدانەكا گەلەك دویرە ژ وەڵاتێ وێ، كو بشێت تێدا كێش و بێشێن خۆ ئێكلا بكەتن. ل گۆر، پەرتووكا (كۆلونجی ئۆنۆ)ی ئەوا ل سەر ئەزموونا ژاپۆنێ نڤێسای، كو نەخشەیەك تێدا ھاتییە وەكی ھێكێ، سەرێ ھێكێ یێ ل ژاپۆنێ و سەرێ دێ یێ ل شاھنشینا ئێكگرتی یا بەریتانیا و ژ بەدبەختییا مە؛ كوردستان ب تایبەت و رۆژھەلاتا ناڤین د كەڤیتە د نیڤا زەركا ھێكێ دا، ئانكو باشترین مەیدانێن شه‌ڕێن نێڤدەولەتینە. ھەروەسا دەڤەر ب ھەمان شێوە بوویە جھێ ڤاڤارتنا ناكۆكیێن سیاسی – ئابۆری یێن ھەڤبەندێن بریكس (BRICS) ئانكو ھەر ئێك ژ؛ بەرازیل، رۆسیا، ھندستان (بھارات)، چین و ئەفریقا باشۆر ل گەل ئەمریكا و ھەڤبەندێن وێ بۆ دەرئێخستن و سستكرنا دۆلاری ل دەڤەرێ و دەرئێخستنا دراڤەكێ دیتر. گۆمان تێدا نینە ئەمریكا ب چ شێوەیان ناھێلیت پرۆژێ بریكس سەربگریت، ھەروسا دەربازبوونا رێكا ئاوریشمی ب ھەمان شێوە، كو ھێلا وێ یا سەرەكی رۆژھەلاتا ناڤین و عێراقێ ڕا دەرباز دبیت. ھەبوونا دو زۆنێن سیاسی ل ھەرێمێ. خالا دیتر یا ژ ھەمیان گرنگتر، كو بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ دەڤەر ببیتە مەیدانا شه‌ڕ و ناكۆكییان؛ جھێ جیۆستراتیژی یێ عێراقێ یە، كو ئیران و كەنداڤی ب دەریا سپی و ئەورۆپاڤە گرێددەتن. لەوما ژی ئیران بۆ دویرئێخستنا مەترسیان ژ خۆ تەكتیكا شه‌ڕێ ژ دەرڤەی ئیرانێ بكارئینایە، كو ئەڤرۆ ئەم دبینین یا شه‌ڕێ بەرژوەندیێن خۆ ل عێراق، سووریا، لبنان، یەمەن و كەنداڤی دكەتن».

ناڤبری د دویماھیكا ئاخفتنا خۆ دا ئاماژە دا خواستێن ئەمریكا و ئیرانێ ل دەڤەرێ و گۆت: «ئەمریكا ھەمی بزاڤا د كەتن، كو بھایێ وزێ جێگیر بكەتن د بەرژوەندییا رۆژئاڤایی دا، ب چ ئاوایان ناھێلیت سەربۆرا ساڵێن 1970ێیان دوبارە ببیتەڤە، كو ھینگێ وەڵاتێن عەرەبی ب دەستكاریكرنا بھایێ وزێ سەرەدەری ل گەل ئاراستەیێن سیاسی یێن جیھانێ دكر، ھەروەسا ژ لایەكێ دیترڤە عێراق بوویە باشترین مەیدانا پەیداكرنا دولاری بۆ ئیرانێ، ئیران ئەڤرۆ ب شێوەیەكێ سەرەكی پشتگەرما عێراقێ یە ژ رویێ ئابۆری ڤە، وە لێ ھاتییە، كو ئابۆرێ ئیرانێ ب یێ عێراقێ ڤە بھێتە گرێدان، ئانكو ب چ شێوەیان نە ئەمریكا و نە ئیران و نە ژی ھندەك لایەنێن دی یێن لاوەكی ھەنە، كو دەستبەرداری عێراقێ و دەڤەرێ ببن».

د. عومران عەلی؛ مامۆستایێ زانكۆیا دھۆكێ، شارەزایێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی ل سەر مژارا خانی یا ڤێ جارێ، گۆت: «د شرۆڤەكرنا رەوشا نھا یا ھەیی ل دەڤەرێ، مە پێدڤی ب خاندنەكا ستراتیژی یا كویر ھەیە ل سەر ستراتیژییەتا سیاسی – لەشكەری یا ئەمریكا. ستراتیژییەتا ئەمریكا، ب تایبەت پشتی دەركەفتنا وێ وەكو مەزنترین ھێزا سیاسی – لەشكەری ل جیھانی پێكھاتییە ژ گوھۆڕینا رژێمان (Regimes Changing)، كو ھاوای، فیتنام و كۆبا باشترین نموونەنە ل سەر ڤێ چەندێ، ھەروەسا گوھۆڕینا دۆژمنێ خۆ ب رێكا ھێزێ و كرنا وی بۆ ھەڤال و ھەڤپەیمانێن خۆ ئالیەكێ دیتر یێ ستراتێژیەتا ئەمریكایە، ھەروەكی د رابردوویدا ل بەرامبەر ئەلمانیا و ژاپۆنێ ئەڤ سیاسەتە ھاتییە مەشاندن. پشتی ژناڤچوون و نەمانا ئێكەتییا سۆڤیەتا جاران و ب سەركەفتنا رژێما سەرمایەدار و لیبرال ئێدی ھەژمۆنەكا بەرفرەھخوازیێ ژی ھاتە مەیدانێ و رژێما سەرمایەداری كەتە ھەولێن ژناڤبرنا سیستەمێن دیكتاتۆری و دامەزراندنا دیمۆكراتیەتێ.  ھەروەسا ل سەر ڤی بنەمای ھزر یان ژی تیۆرەكا وەسا ھاتە پێش، كو رژێمێن دیمۆكرات و لیبرال چ جاران ناكۆك نابن ل گەل رژێمەكا دیتر، كو ب ھەمان شێوەی لیبرال بیت. بەلێ ئەمریكا ژ ڤێ چەندێ پاشگەز بوو، ئەو ژی پشتی ل ساڵا 2005ێ حكومەتا ئیسلامی یان بێژین رژێمەكا ئیسلامی ل عێراقێ ھاتیە دامەزراندن و ل مسرێ ژی ئیخوانان كورسییێن پەرلەمانی بدەستخۆڤە ئیناین و ل 2006ێ حەماس دەستھەڵات گرتییە دەست.. ئەڤە ھەمی ئەو رویدانێن نەخواستی بوون یێن ئەمریكا چ جاران حەز نە دكر بھێنە رویدان، ژبەركو؛ ب چ رێكان ئەڤە دگەل سیستەم و ستراتیژیەتا وێ ناھێتە گونجاندن. ژبەركو؛ ھەتا ئەڤرۆ ئەمریكا مەزنترین و بھێزترین ھێزا سیاسی یا ھەژمۆنخوازە ل سەر ئاستێ جیھانێ. چ جاران بەرازیل، كۆبا و كەنەدا نەبووینە مەترسی ل سەر بەرژوەندیێن ئەمریكا و نابن ژی، بەلێ ئەمریكا ب رژدی گەفێ ل سەر سەروەرییا وان دكەتن. ئەڤێ چەندێ ژی وەكر كو ئەمریكا نەھێلیت ئەلمانیا د شه‌ڕێ ئێكێ یێ جیھانێ دا ب سەركەڤیت ببیتە ھێزا ئێكێ ل سەر ئاستێ ئەورۆپا، ھەروەسا ل چین و رۆژھەلاتێ ئاسیا، ل پشتی شه‌ڕێ دویێ یێ جیھانێ ژی ئەڤە ب دژی ئێكەتیا سۆڤیەت پەیرەوكر».

د. عومران؛ د بەردەوامییا ئاخفتنا خۆ دا گوت: «ئیرانا پشتی ساڵا 1979ێ خۆمەینی ھەمان ستراتیژییەتا ئەمریكا برێڤە دبەتن ب تایبەت ل دەڤەرێ، ئەو د ھەوڵێن بەرفرەھكرنا ھەژمۆنا خۆ یا سیاسی دایە ب تایبەت ل رۆژھەلاتا ناڤین و كەنداڤێ فارسی. ئەو رژێما سیاسی یا ل ساڵا 1979ێ ل ئیرانێ ھاتییە سەر تەختێ دەستھەڵاتێ ب ھاریكارییا فەرەنسا، ئەمریكا و بەریتانیا، د نھا دا پرۆپاگندا وێ چەندێ دھێتە كرن، كو ئەو دوژمنا بەرژەوەندیێن رۆژئاڤایی و ئەمریكا، ئەورۆپا، وەلاتێن عەرەبی یە و ئەمریكا ب ھەمی رێكان پالپشتی  و پشتەڤانییا عێراقێ كر بۆ لێدانا ئیرانێ و شه‌ڕەكێ 8 سالی پێ دا كرن، بەلێ ئەنجام ھەر دۆڕانا عێراقێ بوو».

د دویماھیكا ئاخفتنا خۆ دا، د. عومرانی گۆت: «كا چەوا چ ئالی مەترسی نینن ل سەر بەرژەوەندیێن بلند یێن ئەمریكا، ب ھەمان شێوە ل دەڤەرێ ژی چ ئالی دوژمنێن بەرژوەندیێن رژێما ئیرانێ نینن؛ نە عێراق، نە سووریا، نە كەنداڤێ عەرەبی و سعودی و نە ژی ئەفغانستان، ئەڤ نیمچە گرژییێن ڤێ دویماھیێ د ناڤبەرا ئیران و پاكستانێ ژی پەیدابووین پرۆباگندەیێن بێ بنەما بوون، ئەڤا ھەی ئەم نەشێن بێژین شه‌ڕێ راستەوخۆ یێ ئەمریكا و ئیرانێ یە، بەلكو گرژی ئالۆزینە، بەلێ مخابن ئالیێن وەكی مە كوردان ل دەڤەرێ وەكی ھەمی دەمان دبنە قوربان و ل بەر پێچوویێن ناكۆكیێن خەلكی. یا ئیرانێ وەكی مە ل بەری نھا ژی دایە دیاكرن دوبارەكرنا تەكتیكا شه‌ڕی یا ئەمریكا یە، كو د خوازیت بۆ پاراستنا مالا خۆ شه‌ڕێ خۆ ژ دەرڤە بكەتن».

لیوا چیا حەسەن محەمەد، شارەزایێ سەربازی و شرۆڤەكاری سیاسی ل سەر مژارێ دیتنا خۆ ئاشكرا كر و گۆت: « گەلەك یا شاش و بێدادی یە ئەم بێژین شه‌ڕێ ئەمریكا و ئیرانێ، بەلكۆ ئەم دشێن ڤێ تەكتیكا دوقولی ب گرژی و ناكۆكی بناڤ ببەین. ھەروەسا گەلەك شرۆڤە و دیتنێن شاش سەبارەت ب ئیرانێ دھێنە گوتن، مە گەلەك قەبارە و سەنگەكێ گەلەك مەزنتر یا سیاسی، لەشكەری، دبلۆماسی و ئابۆری دایە ئیرانێ ژ یا راست. بۆ زانین وەكو دیرۆك چ جاران ئیران د چ شه‌ڕان دا یا ب سەركەفتی نە بوویە. بەلێ ب مخابنی ڤە سۆتەمەنیێ ڤان ھەمی شه‌ڕان یێن، كو ل دەڤەرێ ھاتینە كرن كورد بوون».

ناڤھاتی د بەردەوامیا ئاخفتنا خۆ دا گوت: «ل پشتی شه‌ڕێ دویێ یێ جیھانی، بۆ وێ چەندێ، كو ھندەك پرۆژەیێن رۆژئاڤایی ل دەڤەرێ بنەجھ ببن، رۆل و قەبارەكێ گەلەك مەزنتر ژ یا ھزركری ب ئیرانێ ھاتە دان. ئەو بوو ل سەر ڤێ چەندێ ژی قولپا بەغدا ھاتە پێكئینان بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن رۆژئاڤای، كو پێكدھات ھەر ئێك ژ ئیران، بەغدا، پاكستان، بەریتانیا و ئەمریكا، لەوما ژی ل گۆر رەوشا سیاسی گوھۆڕین ب سەر قەبارە و ئاستێ سیاسی یێ ئیران و پەیوەندیێن وێ یێن نێڤدەولەتی ژی دا ھاتییە. پێدڤییە وێ چەندێ ژی ژبیر نەكەین دامەزرێنەرا سیستەمێ ئەتۆمی ئەمریكا و رۆژئاڤا بووینە، كو د ماوەیێ خۆ دا قەبارێ وێ 56 مێگاوات بوو ل دەستپێكێ ئەڤ بەرنامەیە ب دیاری ھاتبوو دان بۆ شاھ فەیسەلی ل ئێراق، پاشی ھاتە دان ب ئیرانێ، كو ئەمریكا ب ھەمان شێوە دەستەكێ بلند ھەبوو تەنانەت د پەرەپێدانا وی ژی دا».

لیوا چیا ئەو چەندە ژی گۆت كو: «حكومەتا شاھی ل ئیرانێ ل دویماھیێن ژیێ خۆ تژی ببوو ژ گەندەلیێ و گەلەك جاران ئەمریكا و ئالیێن دی یێن رۆژئاڤایی ھوشداریێن توند دانە ئیرانێ ل سەر ھەبوونا گەندەلیێ و قەبارێ وێ یێ مەزن ل سەر ئاستێ سیاسی – كارگێری و ئەو چەندە ژی پێ راگەھاند، كو ئەو دێ كەڤنە بەر گەفێن مللەتێن ئیرانێ، ھەتا ب وی شێوەیی شۆرەشا ئیرانێ ب ناڤێ شۆڕەشا گەلێن ئیرانێ ل ساڵا 1979ێ ھاتیە رویدان. ئەمریكا و رۆژئاڤای گەلەك ئیران ھاندا و پێ دا گوتن، كو ئیران ھژمارە پێنجە ل سەر ئاستێ جیھانێ، ب ھەمان شێوەیێ ئێراقێ دەركەت، كو ھێزا وێ بتنێ بۆ مللەتێ وی یە».

لیوا چیای ئەو چەندە ژی گوت: «چ بنەما نینن بۆ وێ چەندێ بێژین ئیران ژ رویێ سیاسی – لەشكەری و دبلۆماسی ڤە ھەڤڕكا ئەمریكا بیت، بۆ زانین ب تنێ د ئێك ساڵ دا بۆدجا ھێزا بەرگرییا یا ئەمریكا 860 ملیار دۆلارن، كو د بیتە بەشە بۆدجا ھەشت ساڵا یێ ئێراقێ یە. دڤێت وێ چەندێ ژی ژبیرنەكەین، كو ھیچ جارەكێ ئیرانێ راستەوخۆ نە شه‌ڕ ل گەل ئەمریكا و نە ژی ل گەل ئیسرائیلێ كرییە، ئانكو ئیران ب چ شێوەیان نە ب دژی بەرژەوەندیێن ئەمریكا و ئیسرائیلێ یە. بەلێ ئەڤ تەكتیكا د نھا دا دھێتە بكارئینان ژ ئالیێ ئیرانێ ڤە ھەمان سیناریۆ و تەكتیك بوو یا ئەلمانیا د شه‌ڕی دا بكارئیناین، ئەلمانیا ھند یا بھێز بوو ھندی نە ھێلای مۆشەكێن ھەڤپەیمانانا ب نافخویا ئەلمانیا نە كەفتین».

د دویماھیكا ئاخفتنا خۆ دا لیوا چیای گۆت: «پێگەھێ كوردان د ڤێ ململانێ دا و رولێ وێ و گرنگییا وێ د جھێ وێ یێ جۆگرافی دا د دەركەڤیت، كو مخابن ئەگەر مە خاندنەكا باش و رێكخستنەكا سیاسی یا ئێكگرتی نەبیت، ئەم كورد د ھەمی قووناغان دا دێ بینە قوربانی ئەجندایێن سیاسەتا ئالیێن ھەرێمی و نێڤدەولەتی».

هۆشەنگ تاجر؛ چاڤدێرێ سیاسی و ئەندامێ دەستەیا نڤیسەران ل کۆڤارا مەتین سەبارەت ب ناکۆکیێن ئەمریکا و ئیرانێ دیار کر: «ئەوا نها روی ددەت شەڕەکێ کۆنترۆل کرییە د ناڤبەرا ئیرانێ و ئەمریکا دا، چونکی هەر دو وەلات هەتا نها ب رەنگەکێ راستەوخۆ هێرشا هەڤدو نەکرینە و ئیران سیاسەتا راگرتنا هەڤسەنگییێ ل دەڤەرێ برێڤە دبەت و نەڤێت ب رەنگەکێ راستەوخۆ چو شەڕان ل گەل ئەمریکا بکەت، چونکی رەوشا ناڤخۆ یا ئیرانێ گەلەک خرابە و بەرپرسێن وی وەلاتی ژی ژ بۆ بەرژەوەندییێن خۆ بەرهەڤ نینن مەترسییان دروست بکەن و ئیران هەرێما کوردستانێ ب تایبەتی ژی زۆنا زەر، وەکو نوینەرا هزرا نەتەوەیی یا کوردی دبینیت، ئیران باش دزانیت زۆنا زەر نوکە نوینەراتییا هەموو کوردێن نەتەوەیی و ئازادیخواز دکەت و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی ب هەمی رەنگەکێ کار دکەت دا پێگەهێ هەولێرێ د ئاستێ ئیراقێ و رۆژهەلاتا ناڤین دا لاواز بکەت، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی دۆرپێچا ئابۆری دانا سەر هەرێما کوردستانێ و گرۆپێن چەکدار سەر ب ئیرانێ ژی بەردەوام ئێرشی هەولێرێ دکەن».

ناڤهاتی ئەو یەک ژی دیار کر: «ئەمریکا ژ بۆ بەرژەوەندیێن خۆ ل دەڤەرێ یا بەرهەڤ نینە ب رەنگەکێ راستەخۆ شەڕێ ئیرانێ بکەت، ئیرانێ ژی هەمان ستراتیژی ل هەمبەر ئەمریکا هەیە، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی یێن بنە قوربانیێن ناکۆکیێن ئیرانێ و ئەمریکا هندەک وەلاتێن دی یێن دەڤەرێ نە، کو ل سەرێ لیستێ دا ژی ئیراق دهێت، مخابن بەرپرسێن ئیراقێ هەتا نها ئەو ئیرادە نەبووینە دا بشێن وەلاتێ خۆ ژ کاریگەرییا ناکۆکیێن ئەمریکا و ئیرانێ بپارێزن و نها ئیراق بوویە مەیدانا شەڕێ ئەمریکا و ئیرانێ و هەری زێدە ژی زیان گەهشتییە ئیراقێ، چونکی شەڕێ نها یێ د ناڤبەرا ئەمریکا و ئیرانێ دا ل سەر ئاخا ئیرانێ ناهێتە کرن، بەلکو پڕانی ل سەر ئاخا ئیراقێ و سوورییێ دهێتە کرن و زیانا هەری مەزن ژی گەهشتییە وان هەر دو وەلاتان ب تایبەتی ژی ئیراقێ و گۆت: «پارتی ب تایبەتی ژی جەنابێ سەرۆک بارزانی دڤێت هەرێما کوردستانێ نەبیتە مەیدانا ناکۆکی و تەسفیە حساباتێن ئیرانێ و ئەمریکا، زۆنا زەر هەتا نها داخوازیێن ئیرانێ قەبویل نەکرینە و ژ بەر ڤێ یەکێ ژی بوویە ئارمانجا ئێرشێن ئیرانێ و گرۆپێن چەکدار».

سەرجان مەحموود شرۆڤەكارێ سیاسی ل سەر مژارێ گۆت: «ئیران و ناڤەندا پاراستنا بەرژوەندیێن بلند یێن ئیرانێ ئەوا ل ساڵا 1989ێ ھاتییە دانان، فۆكسا خۆ دانایە سەر ھندەك خالێن گەلەك ستراتیژی یێن سیاسی. ئێك ژ وان خالێن ستراتیژی؛ كورد و بزاڤێن وان یێن سیاسی – لەشكەری بوویە. لەوما ژی كورد ھەم د سیاسەتا ناڤخۆیێ و ھەم ژی د سیاسەتا دەرڤە یا ئیرانێ دا جھەكێ گرنگ گرتیە. ب چ شێوەیان نابیت ئەم خواندنێ بۆ ئیرانێ و سیاسەتا وێ بكەین ل سەر بنەمایێ شیعە – سوننی، بەلكو سیاسەتا ئیرانێ درێژەپێدەرا سیاسەتێن دی یێن رژێمێن رۆژھەلاتا ناڤینە. بۆ ئیرانێ ھەبوونا دەولەتەكا وەكی توركیا، كو جیرانا وێ یە گەلەك مەترسیدارترە ژ ھەبوونا كوردان، ئەمریكا و ئیسرائیلێ ل دەڤەرێ. بەغدا، كو ئەڤرۆ بوویە ناڤەندەكا گرنگ و ستراتیژی بۆ ئیرانێ و نێزیكبوونا بنگەھێن توركیا ل نێزیك مووسل و بەغدا مەترسیەكا ژ ھەمیان مەترسیدارترە ل سەر بەرژوەندیێن ئیرانێ ل ئێراقێ، كو ئەڤێ چەندێ ژی رەھەندەكێ دیرۆكی یێ ھەی».

ههروهسا سەرجان مەحموودی گۆت: «ئیران بۆ دویرئێخستنا مەترسیێن توركیا و ھەژمۆنا وێ پێدڤی ب ڕاكێشانا ھێزا سەرەكی یا كوردستانێ ھەیە بۆ ئالیێ خۆ، كو ئەو ژی پارتی دیمۆكراتی كوردستانە، ئەو بخۆ ئانكو ئیران بخۆ ژی دانپێدانێ ب وێ چەندێ د كەتن، كو ھێزێن سیاسی یێن ھەرێمێ ھاتینە پۆلینكرن و دبێژیت كو كوردان هێزەك ھەیە، د نھادا بێ باندۆر بوویە. ھێزەك ژی ھەیە، كو ب چ شێوەیان مەترسی نینە ل سەر بەرژوەندیێن مە و ھێزەكا دیتر ھەیە، كو كوردایەتی و سیاسەتێ د كەتن و ل دویڤ بەرژوەندیێن مە كار ناكەتن. لەوما ژی هێرشا ل سەر ھەولێرێ و ھەمی گڤاشتنێن سیاسی و دارایی یێن ژ ئالیێ بەغداڤە دھێنەكرن ل بەرامبەر ھەرێمێ و ب تایبەت پارتی، ژ ئیرانێ ڤە دھێنە سەرچاوە گرتن. گەلەك جاران دھێتە گوتن: هێرشێن ھەرێمێ یێن ل سەر كوردستانێ دھێنە برێڤەبرن ب دژی ئەزموونا مە یا دیمۆكراسیەتێ نە. بەلێ بلا ئەم قەد د پشتڕاست نەبین ژ ئەزموونا خۆ یا دیمۆكراسی، ژبەركو دیمۆكراسیەتا مە یا ھەرێما كوردستانێ ژی ب ھەمان شێوەیێ دیمۆكراسیەتا وەڵاتێن ھەرێمی یێن دەردۆرێن مەنە. ئالیێ ئەم ل كوردستانێ شانازیێ پێ دبەین ئەو شێوەیێ كەلتووری و پێكڤەژیانا مەیە».

سەرجان مەحموود د ئاخفتنا خۆ دا، گۆت: «پێدڤییە ھەر چەوا بیت، كورد ھزر د ئێكگرتن و ئێكڕێزیێ دا بكەن و ب چ شێوەیان ئەڤی سەروبەری ل سەر خۆ قەبویل نەكەن، ژ بەركو؛ ئێدی جڤاكێ نێڤدەولەتی ژی ئەم ب ڤی سەروبەری قەبویل نینن. نە بوونا ئێكڕێزیا ئالیێن سیاسی یێن كوردی؛ بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ، كو لۆبیا كوردی ل سەر ئاستێ جیھانێ و د ناڤەندێن سیاسی و دبلۆماسی یێن نێڤدەولەتی دا لاواز ببیت. ھەر چەندە ئالیێن ھەرێمی ب تایبەت توركیا دەستەكێ گەلەك مەزن و رۆلەكێ كاریگەر د چاندنا تۆڤێ دووبەرەكیا ئالیێن كوردی دا ھەیە. مخابن ئەم ژی ھاریكارین بۆ ڤێ چەندێ، ل گۆر ناڤەندێن سیاسی یێن رۆژئاڤای د نھا دا گەمارۆیا ئیرانێ ژ سێ ئالیانڤە دھێتە شكاندن، ژ ئالیێ لبنانێ ڤە، ژ ئالیێ تاجیكستان و مخابن ژ ئالیێ سلێمانیێ ڤە ژی ئەو گەمارۆیا ل سەر ئیرانێ یا دھێتە شكاندن، كو مخابن دێ ئەڤ ھەلویستە ئالیەكێ دیار یێ ھەرێمێ گەلەك ب گرانی ل سەر مە راوەستییت».

د ڤێ دا ھەر ئێك ژ بەرێزان ئیحسان ئامێدی – بەرپرسێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەھاندنێ، موسا كێستەیی – كارگێرێ لقێ ئێك یێ پارتی و بەرپرسێ نڤیسینگەھا پێگەھاندن و رەوشەنبیری و راگەھاندنێ، عەبدۆلڵا جه‌عفه‌ر كۆڤلی – بسپور د ئاساییشا نەتەوەیی دا، عزەت یوسف – نڤیسەر، ھەلكەفت عەبدولواحد – رێڤەبەرێ دهۆک تی ڤی و شەمال ئاكرەیی – سەرنڤیسەرێ کۆڤارا مەتین ھەر ئێك ژ ڤان بەرێزان پشكداری رویشتنێ بوون و ب کورتی دیتنێن خۆ دیار كرن.

ڤان بابەتان ببینە

مـژارا خانی.. وەرگێڕان و بزاڤا وێ ل دەڤەرێ (مژارا ھەیڤا گولانا ساڵا 2024ێ)

بەرھەڤكرن: مەتین مژارا خانی، مژارەكا ڤەكری یا ھەیڤانەیە، ژ لایێ كۆڤارا مەتین یا ڕەوشەنبیری – …