پراگماتیزم .. فەلسەفەیا بەھانەگرتنێ

و. ژ ئینگلیزی و بەرھەڤکرن: شەمال ئاکرەیی

پراگماتیزم Pragmatism ئێکە ژ قوتابخانەیێن فەلسەفی، کو ل دووماھییا سالێن سەدەیێ ھەڤدێ ل ئەمریکا پەیدابووی. پراگماتیزم  Pragmatism، کو دکارین ل گوڕ وان بنەرەتێن ل سەر ھاتییە ئاڤاکرن تێرما بەھانەگەری ژێرا بکاربینین، نە مینا جۆرێن دی یێن فەلسەفی، داکوکیێ ل سەر ئەنجام و بەرژەوەندی و کارابوونێ دکەت و ڤێ سێگۆشەیێ (ئەنجام – بەرژەوەندی – کارابوون) ب بەنەرەتێ راستییێ دھژمێریت. بەھانەگەری – پراگماتیزم  Pragmatism ھەڤدژی وێ گۆتنێ یە، ئەوا دبێژیت: “پرەنسیپێن مرۆڤایەتییێ  و ھزرا مرۆڤی ب تنێ نوونەراتییا دروست و راستەقینه‌یا راستیێ نە”.

ب ڤێ چەندێ ئەڤ قوتابخانا فەلسەفی بەرھەلستکارییا ھەردو قوتابخانێن شێوازگەری Formalism  و عەقلانی Rationalist دکەت. ل گوڕ بەھانەگەری – پراگماتیزمێ تیۆر و داتایان Theory and Data  چ گرنگی نابن، ئەگەر نە کەڤتنە د مەیدانا ململانێ دا ئەوا د نێڤبەرا ژیرمەندان و کەتوارێن ھاوردوورێن وان دا بەرپایە. ل ھەمبەر ڤێ چەندێ نە ھەر تشتەکێ مفادار و پراکتیکی دڤێت ب مژارەکا دروست بھێتە ل قەلەمدان. دیسان نە ھەر مژارەکا مفایێ وێ بۆ دەمەکێ کورت بیت؛ دڤێت ئەم وەربگرین، بەلکو ئەوا راست و دروست د ڤی بوارێ دا ئەوە؛ یا مفایێ وێ بۆ مرۆڤایەتییێ ب دەمێن درێژ ھەبیت.

 ئێکەمین کەس زاراڤێ بەھانەگەری – پراگماتیزم Pragmatism ئینایە د بوارێ فەلسەفێ دا، فەیلەسۆفێ ئەمریکی چارلس ساندەرز پیرس Charles Sanders Peirce (١٨٣٩ – ١٩١٤) بوو، دەما گۆتارا خۆ، ئەوا ل ژێر ناڤێ «چەوا دێ کارین ھزرێن خۆ روھن بکەین؟» بەلاڤکری، د وێ گۆتارێ دا فەیلەسۆفێ ناڤبری، خۆیاکرییە، داکو ئەم د ھزرێن خۆ دا بگەھینە روھنییەکا تەمام سەبارەت ھەر بابەتەکی، مە پێدڤی ب ھندێ نینە، کو شوونوارێن ئەم ھزرێ لێ دکەین؛ پاشماوەیەکێ پراکتیکی بۆ ھەبیت و ب بنە شوونەوار و ئەنجامان ل دووڤ خۆ بھێلن.  لێ ویلیەم جێمز William James (١٨٤٢ – ١٩١٠)، بۆ ھندێ دچیت، کو بەرژەوەندییا پراکتیکی پیڤەرە بۆ راستییا ھەر مژارەکێ. ژ لایەکێ دی، فەیلەسۆفێ ئەمریکی جۆن دیوی John Dewey (١٨٥٩ – ١٩٥٢) دبێژیت: «عەقل نە ئامیرێ زانینێ یە، بەلکو ئامیرێ پێشکەڤتن و گەشەپێدانا ژیانێ یە و نە ژ ئەرکێ عەقلی یە بزانیت.. لێ کارێ عەقلی خزمەتکرنا ژیانێ یە». ھەر د دەربارێ بەھانەگەری – پراگماتیزمێ دا، ویلیەم جێمز دبێژیت: «بەھانەگەری – پراگماتیزم  Pragmatism بایەکێ ھین و پاکژە، دیسان شیان و بەردەستێن سروشتی نە، کو ھەڤدژی دوکیۆمەنتکرنا ب کوتەکی و رەواییبوونا بێگومان و دەستکردە و بانگەشە و داخوازکرنا دووماھیبوونێ یە، د راستیێ دا بگرتنا دەرگەھێن ڤەکۆلین و کوششێ». ب ڤێ چەندێ بەھانەگەری – پراگماتیزم  ھاندانا ھندێ ناکەت، داکو ئاژاوە و ئاریشە دروست ببن یان نوونەراتییا ھەر ئەنجامەکێ تایبەت بھێتەکرن، بەلکو بەھانەگەری – پراگماتیزم  ب تنێ رێک و پەیرەوەکە بۆ ژیانێ.

ئەڤرۆ بەھانەگەری ـ  پراکماتیزم Pragmatism بەربەلاڤترین فەلسەفەیە ل جیھانێ. پراکماتیزم Pragmatism د بنەرەت دا ژ پەیڤا گریکی (پاگما)؛ کو رامانا (کار) ددەت ھاتییە وەرگرتن. ئینسایکلوپێدییا یا ئازاد ویکیپێدیا Wikipedia ئاماژێ ب پراگماتیزمێ ددەت و دیاردکەت، کو پراگماتیزم ژ کۆمەکا رێکێن جودا جودا یێن ھزرکرنێ پێکدھێت.

  فەرھەنگا جیھانی وێبستەر Webster ژی بەھانەگەری – پراگماتیزم ب ڤی رەنگی دایە خۆیاکرن: «رەوتەکێ فەلسەفی یە ژ لایێ چارلس ساندەرز پیرس Charles Sanders Peirce (١٨٣٩ – ١٩١٤) و ویلیەم جێمز William James (١٨٤٢ – ١٩١٠)ڤە ھاتییە دامەزراندن» و دبێژیت، کو «راستییا تەڤ تێـگەھان ناھێتە گرۆڤەکرن ب تنێ ب ئەزموونگەرییا زانستی نەبیت».

فەیلەسۆف جۆن دیوی John Dewey (١٨٥٩ – ١٩٥٢) ژی بەھانەگەری – پراگماتیزمێ ب ڤی رەنگی پەسن دکەت: «بەھانەگەری – پراگماتیزم  Pragmatism فەلسەفەیەکە بەروڤاژییا فەلسەفەیا کەڤنە، کو ب تەخمینکرن و تێرامانان دەست پێدکەت و ب رادەیا باوەرکرنا ڤان تەخمین و تێڕامانان ئەنجام دەردکەڤن، وەلێ بەھانەگەری – پراگماتیزم  دەلیڤێ بۆ دۆرھێلی دھێلیت، داکو رامانا راستیبوونێ ل سەر مرۆڤان فەرز بکەت، بۆ چ (راستیان) نینە خۆ ل سەر دورھێلی فەرزبکەن». ل جھەکێ دی قەیلەسۆف ویلیەم جێمز William James کو ئەڤ ھزرە پێش ئێخستی و تیۆرڤانی ژێرا کری د پەرتووکا خۆ دا ئەوا ل ژێر ناڤێ بەھانەگەری – پراگماتیزم  Pragmatism  دبێژیت: «بەھانەگەری – پراگماتیزمێ ب وێ باوەرییا ھەبوونا مەتریالان ب رەنگەکێ سەربخۆ، باوەری ب ھەبوونا راستییێ نینە، چونکی راستی ب تنێ پەیرەوەکێ ھزرکرنێ یە، ھەر وەک چاکی پەیرەوێ کاری و ھەلسوکەفتانە. راستییا ئەڤرۆ رەنگە بۆ سوبەھی شاشی بیت. لۆژیک و پرەنسیپێن نەگۆڕ، کو بۆ چەندین سەدەیێن بووری ل سەر ھزرا مرۆڤی دزالبوون، نە راستیێن رەھایی نە، چێدبیت بێژین ل گوڕ نێرینا ڤێ فەلسەفێ دشاشن».

وەلێ تەڤ کەسانێن بەھانەگر – پراگماتیست Pragmatists سەبارەت وێ دیتنا دبێژیت: «باوەری نوونەرا ریالیزمێ یە» ئێک ناگرن، ل باتی وێ دیتنێ خۆ ب بیروکەیەکێ ڤە گرێددەن، کو دبێژیت: «تەڤ باوەری و بۆچوون ئەو رێکوپێک و رێکخستنن، ئەوێن دھێنە پۆلینکرن کا دراستن یان دشاشن، ل گوڕ چەنداتییا ھاریکاریێن ئەو پێشکێش دکەن ژبۆ دارێژتنا ئارمانجێن پراگماتیستان».

  راستە بەھانەگەری – پراگماتیزم  ژ دەرئەنجامێ ھزر و بۆچوونێن ھەر ئێک ژ چارلس ساندەرز پیرس Charles Sanders Peirce و ویلیەم جێمز William James و جۆن دیوی John Dewey و جورج ھاربێرت George Herbert Mead (١٨٦٣-١٩٣١): و ھژمارەکا دی یا کێم ژ فەیلەسۆفان، کو ب رێژەیەکا نزمتر رۆل ھەبوویە، سەرھەلدا.. لێ ئەڤ دامەزرێنەرێن ھەنێ ئاماژێ ب چەندین ھزرڤان و فەیلەسۆفێن بەرییا خۆ دکەن، نەمازە ئیمانوئێل کانت Immanuel Kant  (١٧٢٤ – ١٨٠٤) و ئەلیکسەندەر باین Alexander Bain (١٨١١ – ١٨٧٧) کو ئەو ب دیتن و بۆچوونێن وان داخباربووینە و ژ ڤەرێژ و ئاراستەیێن وان دیتنا بۆچوونان بەھانەگەری – پراگماتیزم  پەیدابوویە.

ل بەراھیێ بەھانەگەری – پراگماتیزمێ پرۆگرامەک راگەھاند و تێدا داخوازکر، کو دڤێت دووبارە؛ یانکو سەر ژ نوو فەلسەفە بھێتەڤ ئاڤاکرن، فەلسەفەیێن دی ب فەلسەفەیێن نەزۆک و خرش ل قەلەمدان و تەکەز ل سەر ھندێ کر، کو مەرەم ژ فەلسەفێ گرێدانا مرۆڤی یە ب دۆرھێلی، چونکی زانینا راست و دروست ژ داییکبوونا دۆرھێلی یە، لەوڕا بەھانەگەری – پراگماتیزم  دبێژیت: «ئاییندەیێ مرۆڤی مرۆڤ بخۆ دروست دکەت، ئەگەر ھات و ھەر تشت پێش وەخت یێ دارێژتی بیت، ئەڤە ڕامانا ھندێ ددەت؛ ئەم دێ بینە پەڕەک د نێڤ پێلێن بای دا. «بەھانەگەری – پراگماتیزم پەیرەو و کار و نێرینە ل ئاییندەی و فەلسەفەیەکە ئارمانجا وێ روھنکرنا وان ھزر و ڕامانایە و شروڤەکرنا راستییان و مفادارییا وانە ب تەمەت مفا و بەرژەوەندا پێشکێشی مرۆڤی دکەن، لەوڕا دبێژن: «رەنگە بیروکەیەک یا مفادار بیت، لێ نە یا راست بیت، رەنگە ژی بیروکەیەک یا راست بیت، لێ نە یا مفادار بیت».

 بەھانەگەری – پراگماتیزمێ ئەو بگرە و بکێش و گەنگەشەیا د نێڤبەرا ھەردو تیۆرێن ئایدیالی (Idealism) و مادی (Materialism) ئێکلاکرینە. بەھانەگەری – پراگماتیزم  دبێژیت: «ئەگەر بنەڕەتێ زانستێ بنەڕەتەکێ مادی بیت، ئەڤە ڕامانا وێ چەندێ رادگەھینیت؛ کو رەنگە ل رۆژەکێ جیھان بسۆژیت،  ئەڤە ژی دێ دلگرانی و نەرەحەتییێ و ماندیبوونەکا دەروونی بۆ مرۆڤی دروست دکەت و دێ مرۆڤی بەرزەکەت. لێ ئەگەر مە گۆت ھێزەکا روحی ئەڤ جیھانە یا پەیداکری، ئەڤە دێ ئارامیەکێ ل نک مرۆڤی دروست کەت.»ژ بەر ڤێ چەندێ بەھانەگەری – پراگماتیزم ل ئاییندەی دنێریت، داکو سیستەمەکێ مۆرالی و رەوشتی یێ نەگۆڕ دابنێت و بەختەوەرییەکا رێژەیی بدەستڤە بینیت.

چەند خالێن سەرەکی ھەنە تەڤ فەیلەسۆفێن پراگماتیک ل سەر دکۆکن، ئەو ژی:

– تەڤ راستی درێژەیی نە، چ راستیێن رەھایی نینن، چونکی راستی ب گوھۆڕینا ئەزموونان دھێنە گوھۆڕین.

– ئەو ھزرا بەرژەوەندییێ دبەخشیت، ئەوە ھزرا راست.

– بھایێ ھەر بیروکەیەکێ د بھایێ ئەنجامێن وێ دایە.

جوداھی د نێڤبەرا بەھانەگەری – پراگماتیزم Pragmatism و عەقلانیەت Rationalism و عیلمانیەتێ Secularism

ئەو کەسێن پراگماتیزمێ ب ھەڤڕامانا عەقلانیەتێ دابنێن تێکھەلییەکا شاش دروست دکەن، چونکی بەھانەگەری – پراگماتیزم  وەھا بڕیارێ ددەت، کو دۆرھێل Reality یان ئەزموون Experience یان ژینگەهـ Environment دھێنە گوھۆڕین. لێ ل گوڕ عەقلانییەتێ دۆرھێل و راستی ژ دەستپێکا ھەبوونێ یێن ھەبووین، چەندی عەقلانییەت ل رابوردووی دنێڕیت، بەھانەگەری – پراگماتیزم پشتا خۆ ب تنێ ب ئاییندەی گرێددەت. ژ لایەکێ دی ھەر وەکو خۆیا، عیلمانییەت، کو ئایینی ژ دەولەتێ جودا دکەت و پەیرەوەکێ ھزری یە ل ئەوروپا پشتی سەرھەلدانا ململانێ د نێڤبەرا قەشەیێن کەنیسێ و زانستپەروەران دا بەرپابووی.

عیلمانییەت داخوازا قەدەغەکرنا ئایینی ناکەت یان دژایەتییا وی ناکەت، ھەر وەک گەلەک عیلمانییەتێ ب ڤێ بۆچوونێ تاوانبار دکەن. ب تنێ دەما سنورێن ئازادییا ئایینەکێ دێ دھێنە بەزاندن ژ لایێ ئایینپەروەرێن ئایینەکێ دی ڤە. ب ڤێ چەندێ دەولەتا عیلمانی چ ئایین نینە و تێدا تەڤ وەلاتی د ئێکسانن.

ھەلسەنگاندنا بەھانەگەری – پراگماتیزمێ

بەھانەگەری – پراگماتیزم زێدەباری، کو ب رەنگەکێ زێدە ل ئەمریکا و ئەوروپا و چەندین دەڤەرێن دی یێن جیھانێ بەلاڤبوویە، تۆشی چەندین رەخنە و تاوانان ژی بوویە، ژ وانا ژی دروستکرن و دیتنەڤا بەھانەیان ژ بۆ خودیکارێن ئەمریکی  American Businessmen و ل سەر ئاستێ باوەرییێن وێ و ھەر وەک ویلیەم جێمز William James دبێژیت: «ئەو یا مفادارە، چونکی یا راستە، راستە چونکی یا مفادارە». پڕانییا ڤەکۆلەرێن ڤێ فەلسەفێ ئەڤ دیتنە ب نەباش ل قەلەمدایە، چونکی ھەلویستێ ویلیەم جێمز William James ل ڤێرە رێکێ ددەت؛ داکو باوەری ب بیروکەیەکێ بھێتە کرن، ژ بەر کو وێ بیروکەیێ  مفا و بەرژەوەندی بۆ کەسەکی تێدا ھەنە و ل ھەمان دەم باوەریێ ب ھەمان بیروکەیێ نەھێتەکرن، چونکی بۆ  کەسەکێ دی یا بێ مفایە!.

بەھانەگەری وەکو بزاڤەکا ھزری یا تاک نەمایە، لێ بەھانەوەرگرتن وەکو کۆمەکا ھزران یا مای و ل سەر ھزرا مرۆڤی کاردکەت و ژ گرنگترین شۆپێن ئەڤان ھزران شرۆڤەکرنا ھزر و ڕامانان، وەکو شێوەیێن ھەلسوکەڤتێن ڤەدەر ل نک مرۆڤی.

وەکو ڤەرێژ دبینین، کو بەھانەگەری – پراگماتیزم Pramatism تەوەرەکێ فەلسەفی یێ بەرژەوەندپەرست دبینیت، کو راستی د دۆرھێلی و ئەزموونان دایە، راستییا ھەر دۆز و بیرکەیەکێ یا د رێژەیا مفادارییا وێ دا بۆ خەلکی. دیسا ھزر و بیرێن خەلکی ب تنێ بەھانە نە خەلک و خۆ پێڤەدگریت، داکو مانەڤا خۆ پێ ب پارێزیت و بگەھیتە کەمالێ، ل وی دەمی ھزر دێ تێکھەل بن و راستیترین ھزر ئەوە، یا مفادارتر و پتر د بەرژەوەندییا مرۆڤان دا. عەقل ژی ل گوڕ ڤێ فەلسەفێ نەھاتییە ئەفراندن، داکو تشتێن میتافیزیکی پێ بھێنە شروڤەکرن.

ژێدەر:

 – «Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking» by William James.

– «Experience and Nature» by John Dewey.

– «Philosophy and the Mirror of Nature» by Richard Rorty.

– «The Essential Peirce: Selected Philosophical Writings (1867-1893)» edited by Nathan Houser and Christian Kloesel.

– «Pragmatism: An Introduction» by Christopher Hookway.

– «The Cambridge Companion to Pragmatism» edited by Alan Malachowski.

– «Pragmatism and the Philosophy of Religion» edited by Michael Slater and John Shook.

ڤان بابەتان ببینە

ديتنه‌كا ده‌روونناسى بۆ كه‌سايه‌تیيا زه‌مبيلفرۆشى… چەند تێبینی ل سەر مژارا (زەمبیلفرۆش د ناڤبەرا ئەخلاق و کێشەیێن دەروونی دا)

عەلى عەبدوللا هەسنيانى داهێنەرێن کەسایەتییا زەمبیلفرۆشی ئەڤ کارتێکەرە ب رەنگەکێ نموونە دیزاین کرییە و داهێنایە …