فەلسەفە و ئایدیالیزما تاكگه‌رایى ( چاوانییا دروستکرنا کارێکتەرا تاکەکەسى) وه‌كو نموونه‌

جوان عزه‌ت

هەمى تێزێن فه‌لسه‌فى ل سه‌ر وێ چه‌ندێ د كوكن، ئه‌رێ كا ئه‌ڤ جیهانه‌ ژ مادده‌ى پێكهاتیه‌ هنده‌ كاریگه‌رى ل سه‌ر دیرۆكا مرۆڤایه‌تییێ هه‌یه‌، یان ژى ژ ئایدیا زێهنى پێكهاتییه‌؟ ئایدیالیزم فورمه‌كه‌ گرێدایى بنگه‌هێ رێبازا فەلسەفى یه‌، واته‌ دروستکرنا “ تاکەکێ سەربەست د ئاستێ فیکرى و لۆژیکى دا” ل گۆر گەهشتنا قووناغا مەژییێ ئازاد، پێدڤییە تێگه‌هشتنا تاكه‌كه‌سى دگه‌ل فەلسەفا ژیانێ په‌یوه‌ندى ب پێگرییا خواندنێن زانستى و واقعى ڤە هەبیت.

ل گور ماتریالیزما جیهانا گەردوونى ئه‌و کارێکتەرێن خۆدان ئایدییەکا سەربەست و ئازاد دشێن ببنه‌ ئه‌گه‌رێ دروستبوونا جیهانێ و گوهۆ‌ڕینا وان سیستەمێن، کو دونیایێ دا هەنە. هه‌روه‌ها ئه‌و كه‌سه‌ هه‌ولدانن بۆ دامه‌زراندن و به‌رهه‌مهێنانا چەمک و بنگه‌هێن كومه‌لایه‌تى د ئاستێ زمانێ رەوشەنبیرسازییێ دا. به‌لێ چین و نۆخبەیێن ماددى ناهێلن ئه‌و كار ل سه‌ر بنگه‌هێن كومه‌لایه‌تى بكه‌ن، ئه‌و دخوازن ب شێوازه‌كێ تیورى بێ پراكتیكى ب تنێ خه‌باتێ دگه‌ل ئایدیالیزما بكه‌ن، چونكو ئه‌گه‌ر کارێکتەرێن ماددى ل ژێر به‌رژوه‌ندییا فیودالیزم نه‌بن، كه‌سێن ئایدیالیزم دشێن فاكته‌رێن كومه‌لایه‌تى هەتا ئاستەکێ بگوهۆ‌ڕن و ب شێوه‌یه‌كێ فورمى بجھ بینن، ئانكو چه‌مكێ ئایدیالیزمێ چه‌مكه‌كێ به‌رفره‌هه‌ و هه‌مى كه‌سان ئاراسته‌یێ خۆ‌ یێ جودا یێ هزرکرن و تهێزرینێ هه‌یه‌. ڤى چه‌مكێ پەیوەندییا راستەوخۆ دگه‌ل هه‌مى تاكان هه‌یه‌، به‌لێ ب شێوه‌یه‌كێ رێژەیی دناڤ تاکەکەسان دا په‌یدا دبیت و ده‌ربڕینێ ژ هزر و بیرێن جیاواز دكه‌ت، بۆ هندێ بكه‌ڤیته‌ جیهانا فیکرى بەردەوام د لێگەریانێ دا بیت. ئایدیالیزمێ په‌یوه‌ندى ب فره‌ره‌هه‌ندیا بنه‌مایێن مرۆڤى وه‌كو بنیات هه‌یه‌. مینا ئایدیالیزما سیاسى، ئایینى، جڤاکى، ئابوورى، هونه‌رى و…، به‌لێ تشتێ، كو ل ڤێرێ من دڤێت سه‌ر راوه‌ستم ئه‌وه‌، هه‌لویست و بزاڤێن ئایدیالیزمێ د بنگه‌هێ تاكگه‌رایێ دا چه‌ند چه‌مكان وه‌ردگریت، ئه‌و چه‌مك وه‌ك (بها و پرەنسپێن خۆبوونێ) پێکهاتیە ژ ‌:

1)  ناڤهندا تاكى

2)  ئازادى و دادپهروهرى

3)  تاک وەک بەرهەمێ جڤاكى

4)  پهروهرده و مهعریفه

ناڤه‌ندا تاكى:

تاک، وەکو ناڤەند پێکهاتەیەکا خۆبوونێ یە. ئەو خۆبوون/ نیاسین پێدڤى ب گەهشتنا نیاسینا ئەرک و مافایە، هەتا تاکەکەسى ئەرکێ خۆ هەبیت، گرنگە بزانیت ئەرک وەکو پرەنسیپێ مۆراڵى چییە؟ پاشى دەربازى قووناغا وەرگرتنا مافى ببیت!. تاکەکەس د قووناغا فیودالیزمێ دا پێش بگەهیتە قووناغا مودێرنێ ده‌ربازى قووناغا ئایینى و ته‌قلیدى ببوو، بەلێ دگەل بۆرینا دەمى پرسیارێن فەلسەفى ل سەر بوونا گوهۆڕینا ژیانێ ئێدى تاکەکەس بەشدارى هزر و راڤه‌كرنێن ئه‌قلانى و زانستى بوو. چونکو ل سه‌دێ هه‌ڤدێ و هه‌ژدێ تیورا «سروشتى و دەستهەلاتا کەنیسێ»  كه‌فته‌ به‌ر شرۆڤه‌یه‌كا رونتر بۆ هندێ تاكەکەس مافێ خۆ یێ یه‌كسانى و پاراستنا به‌رژوه‌ندیێن تایبەت و گشتى وه‌ك ئه‌رك بزانیت و وه‌ربگریت.

نه‌مازه‌ د سه‌رده‌مێ ئه‌ڤرۆ پۆست مودێرنیزمێ دا بنه‌مایێ پاراستن و دانا مافى ب تاكەکەسى ل سه‌ر ئاستێ جڤاكێن پێشکەفتى بۆ هزرکرنا چه‌مكێ «لبیرالیزمێ» ڤه‌دگه‌ریت. نموونه‌/ دونیایا جیهانگیرییێ دا تاكێ ئینگلیز و ئه‌مریكى و فره‌نسیى دشێت د ده‌مێن گونجاى دا داهێنانێن خۆ‌ ئه‌نجام بده‌ت، ئەگەر بکەینە پرسیار بۆچى داهێنانێن وى بۆ واقیعێ ژیانێ دگۆنجاینە؟ ب هزرکرنا من، چونكو وى باوه‌رى ب لیبرالیزم و نویخوازى و گوهۆ‌ڕینێ هه‌یه‌ و ئه‌و مفاى ژ ئه‌زموونێن خۆ‌ یێن دیرۆكى، سیاسى، جڤاکى و ئابوورى وه‌ردگریت، ب تایبه‌تى ژیانا خۆ‌ ل سه‌ر بنگه‌هێن زانستێ ئه‌ده‌بى و ره‌وشەنبیرى و ئه‌خلاقى دده‌ته‌‌ ئاڤاكرن. راستە بەراوردکرنا تاکێ ئۆرۆپی بەرامبەر تاکێ دەڤەرێ جێاوازى یا هەى، به‌لێ گرنگە ل سەر ڤى پیڤەرى مە ژى خواندنێن خۆ یێ فەرهەنگى د هەموو بوراندا هەبن و هەول بدەین ژ ئەزموونا خۆ و جڤاکێن پێشکەفتى مفا وەرگرین.

ئەم دزانین، کو فەرهەنگا كوردى به‌رهه‌مێ ده‌ستێ دیرۆکەکا پر تراژیدى و داگیرکرن بوویه‌ ب زه‌حمه‌ت تاکێ کورد بشێت وێ باوه‌رییێ ل نیك خۆ په‌یدا بكه‌ت، كو مافێ وى وه‌ك تاكه‌كه‌س هه‌یه‌ گوهۆڕینێن مه‌زن د ڤێ ژیانێ دا ئه‌نجام بده‌ت و خۆ‌ ژ هنده‌ك تایبه‌تمه‌ندییێن كه‌سى و قه‌ید و بارێن گران رزگار بكه‌ت. بەلێ ڤێ چەندێ زەمینە بۆ قووناغا تێگەهشتنا وى دڤێت. خالا زۆر جهێ پرس و هزرکرنێ ئەوە ئەو ئیداره‌كرنا په‌یره‌وا چارچۆڤێ تاكى ب ڤى شێوازى دکەت، کو «پیدڤییه‌ تاك ڤه‌گه‌ریته‌ ئه‌سلێ ده‌ستڤه‌ئینا بەرژوەندیێن خۆ « و ژ ئەسلێ بەرژوەندیا پاراستنا «یێ دى» دوور کەڤیت، جیهانا ماددى ب سەر جیهانا تاکەکەسى وەک ئورگانەکێ جڤاکى دئێخیت. ڤێ گۆتنێ ده‌رازینكا گه‌له‌ك جورێن وه‌همى و خه‌یالى د ئایدیا تاكى دا ڤه‌كرن، كو ئیدى تاكه‌كه‌س ژ بلى جیهانا ماددى هزر د چ تشتێن دى و سه‌رهلدان هزرکرنەکا نوو یا دى تر دا نه‌كه‌ت. زێده‌بارى وێ رێک نەدا هێزا وى یا مەژى کار بکەت، دا كو زێدەتر نێزیکى جیهانا نیاسینێ نەبیت.

نەمازە د ڤان سەدسالان دا ل ژێر سیستەم و سیبەرا کەلتوور و ئەقلێ پەتریاکى، تاکێ کورد راستى «سێکچووکا ئیسلاما سیاسى و داگیرکارى و ژێردەستییا ناسنامەیى» هات. ئانکۆ مرۆڤ دشێت بێژیت، د ناڤبەرا دو فۆرمان دا «کەڤن و نوو» ئاراستەى ژیانێ بوو. شیانێن وێ چەندێ هەتا نها ژى نینن نە د ناڤ کەڤناریێ نە د ناڤ مودێرنییێ دا بژیت، بەلکو وەکو کارێکتەرەکێ دودل تێکهەلى هەر دو فۆرمان بوو. «جۆن ستیورات میل» دەربارەى ڤێ دوئالیزمێ دو وێنەیان بۆ مە دیار دکەت، کو»رۆژئاڤا: بەرهەمێ دروستکرنا تاکێ ناتوندوتیژ و رونە. رۆژهەلات: بەرهەمێ دروستکرنا تاکەکێ توندوتیژ و نارونە»(١) ئەڤ تێکستە پرسیارەکا جەوهەرى و فەلسەفى بەیان دکەت، گەلۆ بۆچى رۆژهەلات بەرهەمێ چێکرنا ڤی جورە کارێکتەرى یە؟

 د پێکهاتا ئاراستەکرنا فۆرمێ «کەڤن و نوو» دا کارێکتەرەکێ راستەرێ جیهانا دۆهى و سوباهى هاتییە پێش و هیچ دەمەکێ یێ ئامادە نینە خۆ دگەل جیهانا ئەڤرو دا بگونجینیت. لەورا د ناڤەرۆکا هزر و کەلتوور و دەروون و مەژیێ خۆ دا بوو کارێکتەرەکێ دوبل مۆرال/ دو کەسایەتى و دو دل و دویر ل راستییا بریاردان و هەلویست و سەربەستبوونا خۆ. ئەڤێ هەوێ پەروەردەیەک دروستکر هەر تشت ل جهێ خۆ کوچبەر ببیت و بمینیتە ناڤ چوارچۆڤێ بێ نەبوونیا بەها و پرەنسیپ و رامانێن دروستکرنا کارێکتەرەکێ تەندروست و ئازاد و ئێک کەسایەتى دا. دەما تاکێ مرۆڤ د بریاریێن خۆ دا یێ دو دل و دویرى هزرا ئازاد بیت، وى دەمى دێ پەروەردەیەک ل سەربنەمایێ «ئەز هەمە ژ بۆ بەرژوەندیا خۆ هەمە» پەیدا بیت.

 هەلبەت هەر بزاڤەک و هەولدانەکا ل سەر ڤى بنگەهى دهێتە کرن ژى دێ یا بێ مفا و بێ واتە بیت، ژ بەرکو ئەو تەڤنێ ب سیستەم و کەلتوورێ «فیودالیزمى، نارسیستى، ماددەگەرایى و بەرخوەرییێ» بهێتە رستن، بێگومان دێ ئەنجامێ کارێکتەرەکێ لاواز و بێ بریار لێ دەرچیت. تاکێ کورد کارێکتەرەکە هێشتا دناڤخۆ دا رون نەبوویە و خوە باش ناس نەکرییە! بەلکو، کارێکتەرەکە ل سەر هێزا گوهى و تێگەهێن شیرەتاکارییێ هاتییە پەروەردەکرن. هێشتا فۆرمێ «یێ دى» د مەژییێ خۆ دا نەدیتییە و فۆرمێ خۆ ژى د مەژییێ یێ دى دا نەدیتیییە، هەتا نەشێت ژیان و واقعى ب راستیێن، کو هەنە ژى بینیت و فام بکەت، لەورا بوویە کارێکتەرەکێ بێ بەرپرسیار و وەهمى و دویرى نیاسینا دیاردەیێن ژیانێ.

بەلێ د ڤان سه‌د سالێن دویماهییێ دا ژ به‌ر هوكارێن سیاسى و جیهانگیرییا سه‌رده‌م، کارێکتەرێن لیبرالیزم هه‌ولدده‌ن هه‌ژموونێن تاكى ل ژێر پێناسه‌یێن دیالۆگى باشتر رون بكه‌ن، بۆ هندێ تاك دگه‌ل خه‌سله‌تێن ئه‌قلانیه‌تێ برێڤه ‌بچن و هه‌لسه‌نگاندنا لوژیكى ل سه‌ر هەمى ته‌وه‌رێن مه‌عریفى بكه‌ن. ئەز هزر دکەم، مه‌ ژى ژ بلى سه‌ره‌ده‌ریكرنا هشمەندى و لۆژیکى چ پێنگاڤێن دى نه‌ماینه‌ بهاڤێژین، ئه‌گه‌ر ئه‌م ڤێ ژى قه‌بویل نه‌كه‌ین ئه‌ز باوه‌رم دى تاكێ كورد ل به‌ر پێن شه‌رێ جیهانگیریێ چیت و كارێكته‌را خۆ‌ ژى هنداتر لێ كه‌ت و كه‌س یێ ئاماده‌ نینه‌ هوكارێن مه‌ ده‌ست نیشان كه‌ت، به‌لكو یێن نه‌چار ئه‌مین دڤێت هه‌ر زویكا خۆ‌ ب ڤێ کاروانێ واقعى را بگه‌هینن و نه‌فى نه‌كه‌ین.

ئازادى و دادپه‌روه‌رى:

هنده‌ك تشتێن خراپ ل سه‌ر هزركرنا تاكه‌كه‌سى مه‌ترسى نه‌ ب خرابى بۆ كه‌سایه‌تییا وى دزڤرن و رێگرییێ ل به‌ر ئازادییا وى دكه‌ن و ناهێلن تاك وه‌ك بوونه‌وه‌ره‌كێ هوشیار، ئازاد و به‌رپرسیار بژیت. یا ژ وێ مه‌ترسیدارتر ئه‌وه‌، ئه‌ڤ هزركرنا خه‌له‌ت یان خراب رۆله‌كێ مه‌زن یێ نیگه‌تیڤ دده‌ته‌ ده‌روونێ تاكى، كو چ جاران هه‌ست پێ نه‌كه‌ت ئه‌و بوونەوەرەکێ ئازاده‌ و دگەل وێ ب واتەیا فەلسەفى یا نیاسینا خۆ مرۆڤه‌ و دشێت هەمى تشتان ژ نوی ڤه‌ ده‌ستپێكه‌ت یان ب شێوه‌یه‌كێ جوانتر و ئازادتر و ئارامتر بژیت.

 ل سه‌ر ڤێ هزركرنا مه‌ترسیدار سارته‌ر د په‌رتووكا «ئه‌ده‌ب چییه‌« دا ب ڤێ هزركرنێ پێناسێ دده‌ته‌ چه‌مكێ ئازادییێ و دبێژیت: «ئازادى دانپێدان و باوه‌رى یه‌، پاشى كار و به‌خشینه‌«(٢) واته‌ به‌رى شوره‌شا تاكه‌كه‌سى ده‌ستپێ بكه‌ت، گرنگه‌ زانستێ ئازادییێ بهێته‌ خواندن، چونكو ئازادى ده‌ستپێكه‌ك و پێدڤییه‌كا سه‌ره‌كى یه‌ بۆ گه‌شه‌كرن و پێشكه‌فتنا مرۆڤ و جڤاكى، نه‌مازه‌ ئه‌و د شیانێت مرۆڤى دا بیرمه‌ندیه‌كا ئیراده‌یى یه‌، ئانكو زه‌فتبوونا ئازادییێ د ئیراده‌یا مرۆڤى دا، زه‌فتكرنه‌ د مانه‌ویا هەمى كار و كریارێن مرۆڤى دا. دیسان جون لوك «د گرێبه‌ستا/ په‌یمانا كومه‌لایه‌تى» دا ب هزره‌كا دى، جه‌ختێ ل سه‌ر چه‌مكێ ئازادى و یه‌كسانییێ دكه‌ت و دبێژیت: «ئه‌ڤ زه‌مینه‌ بۆ وێ چه‌ندێ هاتییه‌ دروستكرن و دانان، كو هه‌مى تاك ئازاد ژیانا خۆ‌ برێڤە ببەن‌ و رۆلێ خۆ‌ تێدا ببینن «(٣). ل ڤێرێ پرسیارەک خۆ ئاراستە دکەت، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ زه‌مینه‌ بۆ نڤشێ دێرین ب تراژیدییه‌كا دیرۆكى و هه‌لگرێ نه‌گه‌هشتنا ئازادیان بیت، ئه‌رێ پا بۆ نڤشێ نوى د نها دا هه‌لگرێ چه‌ند زیندانێن تارى یه‌؟!  دیاره‌ مه‌ ئازادى وه‌ك تێگه‌ھ و خه‌ونا ئازادیێ ژێك جودا نه‌كریه‌، چونكو د ئایدیا تاكه‌كه‌سێ کورد دا ئازادى دو تشت بووینه‌، ئێك رزگاربوونا جوگرافیێ ل ژێرده‌ستێ داگیركه‌ران، دو، گرێدانا ئازادیێ ب «گه‌ھ و ئورگانێن سایكۆلوژى ڤه‌/ فرۆید» (٤) تاكه‌كه‌سى هوسا خۆ‌ تێگه‌هاند، كو گه‌شه‌كرنا ئازادییێ ڤه‌دگه‌ریته‌ بوونا ئاخ، مه‌زهه‌رى، نه‌كو بوونا مافێ هه‌لبژارتن و جه‌وهه‌ره‌كێ ئازاد، كا چاوان تاکێ مرۆڤ پێدڤى ب نان، ئاڤ و هه‌وایى هه‌یه‌ هۆ‌سا شیان و گه‌شه‌كرنا وى ژى پێدڤى ب مافێ هه‌لبژارتنا جیاوازییێ، مه‌عریفا ئازاد و دادپه‌روه‌رییێ هه‌یه‌.

ئازادى: ب تیورێن تێگه‌هشتنێ گەشەکرنا دیرۆک و بلندکرنا ئاستێ جڤاکى یە. هندى هزرا ئازاد د ئه‌قلێ تاكه‌كه‌سى دا گەشە بكه‌ت هند زۆلم و سته‌م ژى ل سه‌ر مافێن وى كێم دبیت و دادپه‌روه‌رى جهێ خۆ‌ دگریت، چونكو كه‌سێن ئازادیخواز بۆ سه‌قامگیریا تاک و جڤاكى ستاندا‌رد و ته‌وه‌رێن هەڤپشکن. بۆ نموونه‌، چه‌مكێ ئازادییا هزرى پتر د وان جڤاكان دا ده‌ستبه‌ردبیت، ئه‌وێن په‌یوه‌ندیێن تاكه‌كه‌سى گرێدایى سیسته‌مێن مه‌ده‌نى و یاسایى دكه‌ن و ل سه‌ر پیڤه‌رێن نه‌خشه‌یێ جیهانى سه‌ره‌ده‌رییێ دكه‌ن، دیسان د لایەنێ جیاوازیا ئایینى، نه‌ته‌وه‌ى، كه‌مینه‌یى، گرۆپ و كومه‌له‌یان دا هه‌مان ئاراسته‌یێ ئێكلاكرنێ هه‌بیت، هه‌روه‌سا د سه‌لماندنا بنگه‌هێ ده‌وله‌تدارییێ دا ژی وەلاتەک بیت خۆ‌ ب ئه‌ركدار و به‌رپرسیارێ ماف و ئه‌رك و كه‌رامه‌تا تاكه‌كه‌سى بزانیت، د بوارێ یه‌كسانى و به‌هرا سیاسى و كومه‌لایه‌تى دا ژی مافێن تاكه‌كه‌سى بپارێزیت و رێزێ ل ئه‌تیك و بهایێن وێ بگریت.

تاک وەک بەرهەمێ جڤاكى:

تاك، بناغه‌یێ گه‌شه‌كرن و دروستبوونا چه‌مكێ جڤاكى یه‌ و ئه‌و به‌رهه‌مێ نیاسینا ژیان و ناسنامه‌یا خۆ یا نه‌ته‌وه‌یى و كومه‌لایه‌تى یه‌. بوونا جڤاكى بوونه‌كە ژ تاکى دەستپێکرییە. به‌رى ڤه‌گه‌رینه‌ كه‌لتوورێ خواندن و هزركرنێ، پێدڤییه‌ ل سه‌ر زمان و ناسنامه‌یا كه‌لتوورى خواندندێن مه‌ یێن دیرۆكى هه‌بن. راسته‌ جڤاك د ده‌ستپێكا خۆ دا ل سه‌ر كۆمه‌كا گیانێن بێ رۆح دژیت، به‌لێ وى ده‌مى ئه‌و دبیته‌ به‌شه‌ك ژ رابۆرییێ. د زانستێ ئایدیایێ دا تاك، د رابۆرییێ دا ناژیت، به‌لكو دبیته‌ بوونه‌وه‌رك دگەل خواندنێن واقعى و سەردەمى دژیت، چونكو ئه‌و رۆژانه‌ راستی هنده‌ك هزرێن نوى و پێشهاتێن نوى دهێت، واته‌ ئه‌م وەکو تاکەکەس نه‌ كه‌سێن دوهى نه‌، به‌لێ په‌یوه‌ندییا مه‌ ب ئه‌ڤرۆ و سوباهى ڤه‌ هه‌یه‌. له‌ورا ژى گرنگه‌ ئه‌م په‌نایێ بۆ یاسا و پره‌نسپێن جڤاكبوونێ ببه‌ین و جاره‌كا دى نه‌ڤه‌گه‌رینە یاسا و پره‌نسیپێن رابۆرییێ، داكو دگه‌ل جیهانا بوون و نویخوازییێ خۆ بگونجینین. ئه‌گه‌ر مه‌ وه‌كر، هینگێ ئه‌م دێ جڤاكێ خۆ‌ ل گۆر زانستێ جیهانگیرى و تاكگه‌رایى و گوهۆ‌ڕینێ ساخ كه‌ین. ئه‌گه‌ر مه‌ وه‌نه‌كر، هینگێ ئه‌م دێ قه‌ستا وان سالوخه‌تێن دوهى كه‌ین و ئه‌ڤرو و سوباهیێ خۆ‌ ل بن زۆلم دره‌نگمانا تارییێ دا بێ خۆ‌دان هێلین.

جڤاكبوون ئه‌نجامێ هزر و هشمەندیا ناڤخۆیا تاکەکەسى بۆ دەرڤەى خۆ یە. به‌لێ دیرۆكا مه‌ یا ڤان سەدسالان بۆ مه‌ دسه‌لمینیت، كو ل جهێ «شوره‌شێن هزرى مه‌ زۆرتر شوره‌شێن ئایدیولۆژى و بزاڤان هه‌بوویە» و «ل جهێ كه‌لتوورێ باژێرڤانییێ مه‌ كه‌لتوورێ گۆندا هه‌بوویە»، «ل جهێ دیالۆگ و هزركرنێ مه‌ تۆلهدان و شه‌ر هه‌بوویە» و «ل جهێ بازارێ زانستێ سه‌رمایه‌دارى مه‌ بازارێ هوز و ده‌رەبه‌گییێ هه‌بوویە». ب ڤى ره‌نگى د واقعێ نها دا یا ئاشکرا‌یه‌ جڤاكێ مه‌ باوه‌رى ب په‌روه‌رده‌ و مه‌عریفه‌ و یه‌كسانى و دادپه‌روه‌ییا مافان وەکو پێدڤى نه‌مایه‌، به‌لكو باوه‌رى ب هێز و خۆ‌سه‌پاندن و به‌رژوه‌ندى و توندییێ هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر كار وه‌كو تێگه‌هێ بابه‌تى و  ئایدیالیزمى ل سه‌ر نه‌هێته‌ كرن، بێگومان دێ خۆ‌لێكدان و ناكۆكى و قه‌یرانێن به‌رده‌وام تێدا په‌یدا بن و زیانێ گه‌هیننە هزرا تاك و جڤاكى، هه‌تا وى راده‌یى وه‌كو ئه‌وا ئه‌ڤرۆ ئه‌م ب چاڤێن خۆ دبینین، كو تاك و جڤاك ب گشتى ژ ژیان و ده‌مێن خۆ‌ هاڤى بووینه‌، له‌ورا یا ژ مه‌ دهێته‌ خواستن ئه‌وه‌ ل جهێ ئه‌م هند گرنگییێ بده‌ینه‌ هوكارێن شکلیا بابه‌تى د چێكرنا كه‌لتوورى دا یا باشتر و گرنگتر ئه‌وه‌ ئه‌م گرنگییێ بده‌ینه‌ هوكارێن هزرى د چێكرنا تاكه‌كه‌سى دا بۆ هندێ ئه‌قل و هزرێ وان بشێت فه‌لسه‌فه‌یه‌كا دیتر بۆ ژیانێ به‌رهه‌م بینیت.

په‌روه‌رده‌ و مه‌عریفه‌:

ماسلۆ دبێژیت: «مه‌ پێدڤى ب دوباره‌كرنا ئه‌قلێ دۆهى نینه‌، به‌لكو مه‌ پێدڤى ب په‌روه‌رده‌یه‌كێ یه‌، كو نڤشێ نوى پێ فێرى گوهۆ‌ڕینێ بكه‌ین»(٥).  ئێك ژ مه‌رجێن سه‌ره‌كى یێن دروستبوونا مه‌عریفا تاك بوونێ چه‌مكێ په‌روه‌رده‌یى یه،‌ ب شێوه‌كێ گشتى پێنگاڤێ دهاڤێژیت بۆ هندێ كه‌رامه‌ت و كارێكته‌را تاكه‌كه‌سى په‌یدا بكه‌ت، به‌لێ په‌روه‌رده‌ د بارودوخێ نها یێ رۆژهه‌لاتێ دا بوویه‌ لاوازترین چه‌مك و كار ل سه‌ر ئێكره‌نگییا مرۆڤى دكه‌ت بۆ هندێ د تێزا مه‌عریفى دا تاكه‌‌كێ بێ گوهۆڕین و بێ ئیراده‌ دروست ببیت!. ئه‌گه‌ر مه‌ بڤێت تا‌كه‌كێ ره‌وشەنبیر و هوشیار و ئاگه‌هدار ئاڤا بكه‌ین پێدڤییه‌ ڤه‌گه‌رینه‌ ئه‌سلێ په‌روه‌رده‌یا خێزانى، پاشى دەربازى په‌روه‌رده‌یا خوانده‌گه‌ها و زانكۆ و په‌یمانگه‌هان ببین، چونكو په‌روه‌ردا خێزانى ده‌ستپێكا هوشیاریا تاکە‌كه‌سى یه‌. هەروەها ئه‌گه‌ر د‌ستوره‌كێ ئه‌خلاقى دروست نه‌كه‌ین، كو رێك و هزرا ژیانێ نیشا تاكى بده‌ت، هینگێ رۆلێ په‌روه‌ردێ ژ زانكۆ، په‌یمانگه‌ه و قۆتابخانان دگه‌ل كارگه‌ها كه‌لوپه‌لان چ جوداهی نابینیت! ب تێگه‌هشتنا جون دیوى ژى كو «ب ڤى ره‌نگى په‌روه‌رده‌ ژ زبلدانێ به‌ر ب مه‌عریفێ ڤه‌ ناچیت»(٦).

په‌روه‌ردا مه‌عریفى د ژیانێ دا به‌رهه‌مه‌كێ جیاواز دده‌ته‌ تاكى و به‌رهه‌مێ جیاواز ئاینده‌یه‌كێ رێكخستى و ساخله‌م دده‌ته‌ جڤاكى. واته‌ هه‌ر زانستێ په‌روه‌ردێ یه‌ بەرهەم سازیا ئەخلاقێ مەدەنى دکەت. ئه‌گه‌ر ئه‌م ئاوره‌كێ دناڤ گه‌هاندنا رۆلێ جڤاكى بكه‌ین دێ دیاربیت، كو ئایدیۆلۆژیا جڤاكى ل سه‌ر پیڤه‌رێ په‌روه‌ردا نەریت سالارى هاتییه‌ ئاراسته‌كرن و ب سه‌دان ساله‌ بێ هیچ گوهۆ‌ڕینه‌كێ ل سه‌ر هه‌مان ئاراسته‌، په‌روه‌رده‌یا خۆ‌ دوباره‌ كرییه‌. د راستییێ دا ئه‌ڤه‌ چ فۆرمێن زه‌مینه‌كار و زانستى یێن هزرى ل تاكى زێده‌ ناكه‌ن، ئه‌ڤا ئه‌م دبینین به‌شه‌كه‌ ژ نه‌خشه‌یێ كومه‌لایه‌تى و هێزێن سیاسى و سه‌پاندنا رۆلێ خێزانى، كو دروستكرن و گه‌شه‌سه‌ندنا ڤێ پلانێ ژ پرۆسا مراندنا فەلسەفێ ده‌ستپێكریه‌، داكو  تاكه‌كه‌س ب هیچ جوره‌كێ ده‌ربرینێ ژ گریمان و یه‌كه‌یا خۆ‌ یا جڤاكى نه‌كه‌ت. ل ڤێرێ نابیت ئه‌ڤ زیندیبوونه‌ ب مه‌به‌ستا هزركرنا ده‌ره‌به‌گایه‌تى و تازه‌بوونا نه‌ریتێ كومه‌لایه‌تى به‌خشینێ ب كۆمه‌كا پره‌نسیپێن سه‌رده‌مى یێن تاكى بده‌ت، وه‌ك عەلى وەردى گۆتى، «نویبوونا هزرێ ئه‌و نینه‌، كو ب ئیدیه‌مێن بیانى و هه‌ڤچه‌رخ ڤه‌ بهێته‌ په‌سه‌ندكرن، به‌لكو ئه‌وه‌ یا دگوهۆ‌ڕینا هه‌مى پیڤه‌رێن تێگه‌هشتنێ دا مرۆڤ هزر تێدا دكه‌ت»(٧)، ئانكو راستى و دروستیا هزرا هه‌ر تاكه‌كێ ئه‌وه‌ شیانێن بجهئینانا بلیمه‌ت كرنێ هه‌بیت و رۆلێ خۆ‌ د زانستێ پراكتیكى دا پایبه‌ند بكه‌ت. ژ ئه‌ندازه‌یێ كومه‌لایه‌تى و شیانێن جڤاكى و مرۆڤایه‌تى و په‌روه‌رده‌یى ژى دا نه‌بیته‌ ئورگانه‌كێ بێ هەڤپشک و ده‌روون هه‌ژار.

مخابن، پرسا په‌روه‌رده‌ هه‌تا نها وه‌كو پێدڤى دناڤ ژینگه‌ها مه‌ دا نه‌بوویه‌ بەدیلێ پشت راستییێ و خزمه‌تکرن بۆ ده‌رفه‌ت دانا دیالۆگێ، له‌ورا ئه‌و جۆداهییه‌ د ناڤبه‌را تاكێ خۆ‌یى و بیانى كه‌ڤتیه‌ د هێلا ململانێ دا.  ئه‌ڤه‌ شه‌ش سه‌د سالن‌ (پ.ز) فه‌لسه‌فا مه‌عریفى د جیهانا یونانى دا په‌یدا بوویه‌ و ده‌ربازى جیهانا روژئاڤا بوویه‌، به‌لێ هێشتا ئەم‌ وه‌كو پێدڤى تێنه‌گه‌هشتینه‌ و مە سەردەریەکا پێدڤی ژی د گەل دا نەکریە‌، چونكو ئه‌م ب تنێ ب شکلێ وێ ڤه‌ گرێداینه‌ و ده‌ربازى رۆل و جه‌وهه‌رێ وێ نه‌بووینه‌. ئه‌قلێ مه‌ یێ ژینگه‌هى دسه‌لمینیت، كو ئه‌و تاكێ ل سه‌ر ئه‌قلێ قه‌بیل و مادده‌ى و هزرا توندیێ بهێته‌ ئاڤاكرن ب زه‌حمه‌ت بشێت د فه‌لسه‌فا مه‌عریفى دا بگه‌هیت و خۆ‌ ب بزاڤ و دینامیكیا جڤاكى را بگه‌هینیت، چونكو ژ بلى چاڤلێكرنێ ئه‌و تشته‌كێ دى ناگه‌هینیته‌ كه‌سایه‌تیا خۆ‌.

 سه‌ره‌راى وێ نزانیت قووناغا هزرى و فه‌لسه‌فى هه‌ولدانه‌كه‌ بۆ رزگاركرنا وى ژ هه‌ر قه‌ید و به‌نده‌كا ده‌روونى و باوه‌رى و پاشكه‌فتى. سه‌ره‌راى وێ هه‌مى جڤاك بێ جوداهى بزاڤێ دكه‌ن بۆ خۆ‌ مفایى ژ مه‌عریفا فه‌لسه‌فى وه‌ربگرن، به‌لێ مخابن، ئه‌م جڤاكێ كوردى هێشتا دخوازن تاك ب تاكى د رێكا نه‌خواندنا وێ دا بنالینین و ب باج و بهایان رازى بكه‌ین، داكو ده‌ست ژ تایبه‌تمه‌ندى و رەفتارێن خۆ یێن نەریت سالارى به‌رنه‌ده‌ین و ژ بلى وێ مه‌ تاكه‌كه‌س وه‌سا تێگه‌هانده‌ ئه‌گه‌ر وى باوه‌رى ب هزره‌كا دى ئینا، هینگێ ئه‌و دێ ده‌ست ژ كه‌لتوور، ناسنامه‌ و هه‌ر تشتێ خۆ‌ به‌رده‌ت، نابیت ئه‌م تاكى ب په‌روه‌رده‌یه‌كا له‌نگ ڤه‌ په‌روه‌ده‌ بكه‌ین و وه‌سا رێكخستنێ نیشا وى بده‌ین، كو ئه‌و ب ئه‌قلێ ئه‌ڤرۆ سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل هه‌ماهه‌نگییا ئه‌قل و كه‌لتوورێ به‌رێ بكه‌ت، به‌لكو گرنگه‌ ژ نها و پێدا ئه‌م خۆ‌ باش ئاماده‌ بکەین‌ و ل جهێ بكارئینانا هێزا هشك هه‌ولبده‌ین هێزا نه‌رم بكاربینین ب دیالۆگێ كێشه‌ و گرفت و ئالوزیێن خۆ چاره ‌بكه‌ین و جاره‌كا دى وه‌ك دەستپێکەک بزڤرینه‌ خالێن پوزەتیڤ یێن كه‌لتوورێ خۆ‌ ڤه‌ وێ وێره‌كییێ بده‌ینه‌ خۆ‌ شوره‌شه‌كا سپى ل سه‌ر ئاستێ مه‌عریفى د خواندنگه‌ھ ، زانكو، په‌یمانگه‌ھ و مزگه‌فت و خێزان و ده‌رڤه‌ى خێزانان دا دوباره‌ دروست بكه‌ین، داكو تاكه‌كێ خۆ‌دان ده‌ستهه‌لات، بریار و هه‌لبژارده‌ بهێته‌ به‌رهه‌م و تاكگه‌راییا وى نه‌بیته‌ مەحكومێ بریار و ئه‌قلێ دەمارى و کەڤنەشوپییێ.

 

ژێدەر:

 ١ـ عن الحرية ؛ تحليل كتاب جون ستيوارت ميل، ترجمە: امیرە نویرا/ دار التنوير للطباعة والنشر ـ تاريخ النشر: 02/05/2017 ـ

٢ـ جان پۆل سارتەر، ئەدەب چییه؟ وەرگێران ژ زمانێ عەرەبى، مستەفا غەفوور، چ١،چابخانا خانى، دهوک و سال2009.

٣ـ بەرهەڤکرن عارف حیتو، تێگەهێن جڤاکى و لۆژیکا هزرکرنێ، خواندنەک بۆ بەرهەمێن جڤاکینیێ یا «د. على وەردى»، چ١، چابخانا شەهاب، هەولێرـ سال2018.

٤ـ عبدولکریم، سرووش، فەلسەفە چییە؟ گوڤارا هزر و هونەر، ژمارە (80) ـ 7/2/2014 بێنرە مالپەرێ https://www.xebat.net/attachment/PDF/3_26409_20494.pdf

٥ـ جون لوك، عقد اجتماعي .org.wikipedia.ar://https :

٦ـ سيغمود فرويد، مدخل الى التحليل النفسي، ترجمة: جورج طرابيثي: دار الطليعة للطباعة والنثر في بيروت ـ لبنان،الطبعة الثانية، نيسان ابريل 1982 .

٧ـ جون ديوى، الفردية مقديما وحديثا، ترجمة: خيري صماد، منشورات دار امكتبة بالحياة، للطباعة والنثر و والتوزيع بيروت ـ لبنان 1979.

Check Also

دابونەریت و سۆشیال میدیا و بەرئێكەفتنا ھێزان

عەبدولرەحمان بامەرنی ئەز دێ نڤیسینا خوە ب دو پرسان دەستپێكەم، ئەو ژی: ـ ئایا سۆشیال …