ديتنه‌كا ده‌روونناسى بۆ كه‌سايه‌تیيا زه‌مبيلفرۆشى… چەند تێبینی ل سەر مژارا (زەمبیلفرۆش د ناڤبەرا ئەخلاق و کێشەیێن دەروونی دا)

عەلى عەبدوللا هەسنيانى

داهێنەرێن کەسایەتییا زەمبیلفرۆشی ئەڤ کارتێکەرە ب رەنگەکێ نموونە دیزاین کرییە و داهێنایە تا وی ڕادەی چ گومان ل سەر نەبن، دەمێ وی رێیا زاهدیێ و تەسه‌وفێ گرتییە بەر، لەورا دەمێ (مراد خانێ بایه‌زیدى) بەیت ڤەهاندی ژ قووناغا وی یا زارۆکینییێ دەست پێ کرییە تا د گەهتە ڕویدانێن پشتی تاقیکرنێ، دەمێ ئەم دئێین ڤێ کەسایەتییێ د ئێخینە بەر چاڤکێ زانستێ سایکۆلۆژی؛ تایبەت تیۆرا (ئادلەر)ی، دێ مە مادەیێ پێدڤی ل بەر دەست هەبت، كو بشێین بزانین کا ئەرێ سایکۆلۆژیایا ڤی کارێکتەری چەوا بوویە.

د ڤەکولینەکێ دا بەرێز (ئومێد سەگڤان)(١) رادگەهینت ل دویڤ تیۆرا ئادلەری زەمبیلفرۆشی گرێیا خۆکێمدیتنێ یا هەی! ژبەر دو ئەگەران کو تێبینی کرییە ژ بەیتا زەمبیلفرۆشی! بەلێ ئەگەر ئەم دوبارە ب ئێین ل سەرهاتییا زەمبیلفرۆشی ب زڤڕین و ب ئێخینە بن چاڤکێ ڤێ تیۆرێ، گەلو تۆ د بێژی شرۆڤەیا کاک ئومێدی بۆ دەروونێ ڤی کارێکتەری دروست بت؟ دەسپێکێ دێ ژ وان هەردو ئەگەران دەست پێ کەین.

ئەگەرێ ئێکێ:

دبینت دەمێ ژنێ تەختێ میری پێشکێشی وی کری، ئەوی رەدکر،  لەورا کاک ئومێد دبێژت: «خوە ل جھێ میران نابینت ل سەر تەختێ وی نارووینت، ژ بەر کو د ھزر و بیرێن وی دا وەھا ھاتییە تێگەھاندن، کو ئەو چ جاران نابت کارەکی وەھا بکت و ئەڤ باوەری بۆ وی چێ نەبوویە. ئەڤ چەندە ژی بۆ که‌لتور و چاندا وی دزڤڕت، کو ب تنێ میر دشێن ل جھێ میران بروونن».

دبیت کاک ئومێدی بۆ نڤێسینا ڤی بابەتی ئێکسەر خۆ هاڤێتبتە نیڤەکا سەرهاتییێ و دەستپێکا سەرهاتییێ نەخواندبت، چونکی د دەقێ مراد خانێ بایەزیدی دا هاتییە:

زەمبیل فرۆش کورێ میرانە

لاوکو بەژن ریحانە

خودان کوچک و دیوانە

ل کەیف و سەیرانە شەڤ رۆژ

شەڤ و ڕۆژ کەیف خۆشی یە

بە عشق و رەقس و شاهی یە

چوو عاجزی د دڵدا  نیە

نە دیتیە ساعه‌تک نەخۆش*

ڤەکولەر دبێژن ژ بنەماڵا میرێن دیاربەکرێ یە ل باژێرێ فارقینێ ژییایە، هندەک ژی دبێژن میر سەعید کوڕێ میر حەسەن پاشایێ دیاربەکرێ یە(٢).

ئانکو ل دویڤ گۆتنا بەیتبێژان؛ زەمبیلفرۆش میر کوڕێ میران بوویە و چ منەت ب تەختێ میرەکێ دی نەبوویە ل سەر ب روینت، بەلکو یێ چاڤ تێر بوو و د چاڤێ وی دا ئەوی تەختی چ بوهایێ خۆ نەبوو، ل وی دەمێ وی تەخت و مال و مولک ب حەز و ڤیانا خۆ ل پشت خۆ هێلاین.

بەلێ گریمان ئەگەر هەژار ژی بت وەک دئێتە فێمکرن ژ دەقێ بەیتا فەقیێ تەیران:

زەمبیل فرۆش لاوێ فەقیرە

د سنعەتێ خۆ دا ئەسیرە

هەرچەندە وێ ڕامانێ ژی ددەت بەحسا فەقیرییا وی بت پشتی مال و مولک هێلای، چونکی بەیتا مراد خانی وێنەی هەمی پێشانی مە ددەت، پێش هێلانا میراتییێ و دەمێ دەست هاڤێتیە کارێ زەمبیلفرۆشییێ، بەلێ فەقیێ تەیران وەک سۆفیگەر ب تنێ ئەو پارچە ژ سەرهاتییێ ڤیایە یا کو تێدا زەمبیلفرۆش هاتییە تاقیکرن، فەقى پتر ڤیایە هزرا خۆ ب گەهینت.

 سیناریۆ وەسا دخوازت ئەو یێ د دەراڤەکێ تەنگ دا پێکولا دئێتە کرن ژنەک وی بۆ حەزێن خوە ب کاربینت و ئەو ژی خۆ ب دەست وێ ڤە بەر نادەت و هەر جار یا تشتەکی د هاڤێژتە بەر وی و بۆ وی د خەملینت وەک پاریەک؛ دا پێ ب ئێتە سەرداربرن، ئانکو بابەت ل ڤێرێ خۆراگری و هەبوونا کۆنترولێ یە ل سەر نەفسێ Self-Control  و نە شکەستنە بەرامبەر ئالاڤێن سەردابرنێ Temptation، ژ دویر و نێزیک د ڤی دەراڤی دا، بابەتی پەیوەندی ب گرێیا خۆکێمدینتێ نینە، ئەڤ چەندە نیشانا هێزا ئیرادەیا ڤی کارێکتەری یە هەروەک کومەڵا دەرونناسییا ئەمریکی هێزا ئیرادەیێ پێناسەکری «ئەو شیانەیە یا کو مروڤ خۆ ل بەر سەرداربرێن دومکورت ب گرت ژ بۆی ب دەست ڤە ئینانا ئارمانجێن دومدرێژ»(٣).

ئەگەرێ دویێ:

کاک ئومێد دبێژت: «ژبەر کو لاشێ وێ ژنێ بۆ وی قەدەخەیە و ھەرامە و ئەو ب خوە کەسەک دیندارە و خوەداترسە. لێ دەما ئەم ڤێ رەفتارا وی دئێخن بەر تیشکێن رێبازا دەروونشیکاری ئەم گرێیا خوەکێمدیتنێ ل جەم وی دبینن». بۆچی کاک ئومێد؟ چونکی «ئادلەر بەحسا تێگەھەک دى بەرامبەری ڤێ ھەستێ دکت، کو ئەو ژی قەرەبووکرنە. ئەو دبێژت دەما کەس ھەست ب خوەکێمدیتنێ دکت، بزاڤێ دکت ڤێ ھەستێ بتەپسینت و ل خوە دیار نەکت، ئەو ئێکسەر پەنایێ بۆ قەرەبووکرنێ دبت».

ئه‌ز نا بینم ئەڤ هەستە ل دەڤ زەمبیلفرۆشی هەبت، چونکی ئادلەر دەمێ بەحسا قەرەبووکرنێ د کەت؛ بەحسا کەسەکێ بێبار، کو نەشیابت نێزیکی ژنان ببت و بزاڤێ بکەت ب توندی ژنەکا خودان ماڵ و جوانی و مەنسەب ب دەست خۆ ب ئێخت و چاڤێ وی ل زێدەهییێ بت(٤)، وی دەمی دا گۆتنا کاک ئومیدی ڕاست بت ئەگەر سیناریۆ بەروڤاژی با، زەمبیلفرۆش ب دویڤ وێ ژنێ کەفتبا و ب توندی بزاڤ کربا وێ ب دەست خۆ بێخت دا وێ خۆکێمدیتنێ قەرەبوو بکەت، بەلێ وەسا دیارە ژنێ خۆ بەرامبەر وی کێم دیتییە و چو جاران تام نەکرییە لاوەکێ جوان و ژبەر پارە و زێران شوی ب میری کرییە، لەورا ب توندی بزاڤێ دکەت زەمبیلفرۆشی ب دەست خۆ بێخت، ئەڤ چەندە ژی یا ڕون و ئاشکرایە هەروەک فەقیێ تەیران دبێژت:

زەمبیلفرۆش لاوێ رەوالە

ب کولفەت و ئەهل و عەیالە

حوسنا یوسڤی ل بالە

زەمبیلفرۆش یێ هێمن و ئارامە و چ حەز ل سەر وێ نینە و چ حێسێبێ بو وێ نا کەت، ژ هزر و جەسەدی ڤە یێ تێرە خودان مال و عەیالە، هەڤژینا هەی یێ پێ ڕازییە، بەلێ بەرامبەر وی ژنەکە خۆ کوشت و سۆت وی بەر ب خۆڤە ڕاکێشت یا ب سترێس و بێهن تەنگە و ب توندی یا بزاڤێ د کەت و هەر تشتەکێ ل بەر دەستان بت پێشکێش ب کەت تا وی ڕادەی ئێدی پەنایێ د بەتە دەستدرێژی و گەفان هەروەک فەقێ دبێژت:

کچ دبێ لاوێ راس نە

میر ل کرمانجان قیاس نە

تە ژ دەستێ من خلاس نە

هند ب تە ددم موهلەتێ

ل دویڤ بۆچونا ئادلەری گرێیا خۆکێمدینتێ گرێدای ئاریشێن زارۆکینی یە، و نوزانم گەلو کاک ئومێد ل زارۆکینیا زەمبیلفرۆشی زڤڕییە و شرۆڤەکرییە؟

 وەک بەری نوکە مە ئاماژە دای د بەیتا مراد خانی دا زەمبیلفرۆش یێ هاتییە پەروەردەکرن و پێگەهاندن ل داهاتی جهێ بابێ خۆ ب گرت و ببتە میر، تشتێ ڤیابا ل بەر دەستان هەبوو و تێرا خۆ خۆشی یا دیتی! کەسایەتییەکا وەسان بت دێ ل پەی کیژ گۆتنا ئادلەری یێ خۆکێمبین بت؟

دویڤدا کاک ئومێد بابەتی ئێکجار دویر د بەت  و ب ڕاستی ژی من قەت باوەرنەدکر ب گەهتە وی ڕادەی ئەگەرێ ئاریشەیا زەمبیلفرۆشی ب کەتە ئەندامێ وی یێ نێرینە و بێژت: «رەنگە ژی ئەڤ خوەکێمدیتن ل گۆر بۆچوونا (فرۆید)ى ژ ئەنجامێ سستی و لاوازییا ئەندامێ وی یێ زایەندی بت.»!

بەلێ بەروڤاژی گۆتنا کاک ئومێدی د بەیتێ دا هاتییە خودان ژن و عەیال بوو و بزاڤێ د کەت هەڤژینا خۆ د گەل خۆ ببەت ژ مالا بابێ جودا ببت و ل گەل ئێک ژییانەکا سادە ب ژین، ژن ژی وی د هەلبژێرت و قەسر و قوسیران دهێلت، ئەڤ چەندە ژی نیشانا کەسەکێ زەڵام باش و پەیتە و هەڤژینا وی یا پێ ڕازی و شادە بڕەکا زارۆکان دایە دویڤ وێ، نە نیشانێن کەسەکێ سنێلەیێ زگورد و سست و لاوازە وەک کاک ئومێد هزر د کەت.

مراد خان د بەیتا زەمبیلفرۆش دا دبێژت:

زەمبیلفرۆش دەرکەت ژ مال

نەما ل دل خەم و خەیال

د گەل ویە ژن و عەیال

چون دا بخون رزقەک حەلال

ئەگەر ب زڤڕینە سۆفیگەرییێ، دێ بینین حالێ زەمبیلفرۆشی ل پەی گۆتنا (مەعرووفێ کەرخی) یە دەمێ د بێژت: «التصوف الأخذ بالحقائق واليأس مما في أيدي الخلائق»(٥)، ئانکو: تەسەوف دویڤچوونا ڕاستییانە و خۆ بێمنەتکرنە ژ وێ یا د دەستێ خەلکی دا.

چیرۆک وەسا یا هاتییە خەملاندن ڤێ ڕامانێ ب دەت، کو خودێ زەمبیلفرۆشی تاقی د کەت ب خۆشیێن دونیایێ بەلێ ئەو یێ بێ مننەتە ژێ و قەت دلێ خۆ نا بەتێ، چونکی ل دەڤ وی دونیا یا فانی و دومکورتە و رێیا خودێ ب تنێ ڤیان و خۆشیا بێ دووماهی تێدایە و کۆنترولا هەی ل سەر هەست و حەز و هزرێن خۆ، نە پارییەکێ ب سانەهی یە بۆ فند و فێلان ب مال و خۆشیێن دەمکی.

ل دوماهیێ د بێژم گەلۆ بۆچی خۆکێمدیتنە؟ ئەگەر کەسەک ب رەڤت ژ خیانەتێ، خیانەتێ ل هەڤژینا خۆ نەکەت و نەهێلت ژنەک ژی خیانەتێ ل زەلامێ خۆ ب کەت؟ بۆچی دێ خۆکێمدیتن بت ئەگەر قەبویل نەکەت جهێ کەسەکێ دی ب دزت و زوو ل سەر نڤینێن وی دادت؟ بۆچی دێ ئەندامێ وی یێ نێرینیێ ب لاواز هێتە وەسفکرن ئەگەر رێکا دروست هەلبژێرت و ب دویڤ حەز و ئارەزوویێن دەمکی نەکەڤت؟ ئەرێ ئەگەر عەقل و دەروون د لاواز بن، دێ ڤان کارا ئەنجام دەت یان ئەگەر ب هێز بن و ل سەر هشێن خۆ بت و کۆنترول ل سەر کریارێن خۆ هەبت؟

* بۆ بەیتا فەقیێ تەیران و بەیتا مراد خانێ بایەزیدی، مە پشت بەستن ب پەرتۆکا (وەصفی حەسەن ردێنی، بەیتا زەمبیل فروش، سپیرێز، ٢٠٠٨ز) کرییە.

ژێدەر و پەراوێز:

 (١) كۆڤارا مەتین، هژمارا ٢٤٨، خزیرانا ٢٠٢٤ز:  زەمبیلفرۆش د ناڤبەرا ئەخلاق و کێشەیێن دەروونی دا بپ١٤٢.

(٢) وەصفی حەسەن ردێنی، بەیتا زەمبیل فروش، سپیرێز،  ٢٠٠٨ز، بپ١٥-١٦.

(٣) https://www.apa.org/topics/personality/willpower

(٤) الفريد ادلر، الطبيعية البشرية، المجلس الأعلى للثقافة، القاهرة- ٢٠٠٥م، ص٨٢.

(٥) ابو القاسم القشيري، الرسالة القشيرية، انتشارات بيدار، قم- ١٣٧٤هـ، ص٤٠١.

ڤان بابەتان ببینە

دادپەروەری د (کۆمار)ا (ئەفلاتۆن)ی دا

بەرهەڤکرن: سولین لەوەند دادپەروەری ئەو چەمکە یێ، کو د کەڤن دا بوویە خالەکا گرنگ یا …