ژينگه‌ها پاقژ.. ژ مێشكێ پاقژه‌

مەتین

     ژينگه‌هـ ئه‌و جهێ ژيانێ يه‌ يێ هه‌ر ده‌م دكه‌ڤيته‌ به‌ر مه‌رترسييا پيسبوونێ، كو هه‌ر تشته‌كێ زێده‌ و نه‌ پێدڤی د جهه‌كێ سروشتی دا و ببیته‌ ئه‌گه‌رێ تێكدان و زیان گه‌هاندنا پێكهاتێن وی سروشتی، دبێژنێ پیسبوونا ژینگه‌هێ، پێدڤييه‌ به‌رده‌وام ژينگه‌هـ ژ ڤان زێده‌هييان بهێنـه‌ پاراستن، ئه‌و ژى ب راوه‌ستاندنا هه‌ر زێده‌گاڤیيه‌كا دبيته‌ ئه‌گه‌ر ژيانا هه‌مى زينده‌وه‌ران بكه‌ڤيته‌ د مه‌ترسيێ دا دهێته‌كرن، ل دويڤ ئامارێن پێشمه‌رگه‌یێ پاراستنا ژينگه‌هێ د ئەڤ ساڵە دا؛ (291) سەرپێچکارێن ماسیان، (24) داربڕ و (17) کەسێن دی وەکو نێچیرڤانێن کۆشتنا گیانەوەرێن کویڤی و کەوان هاتينه‌ ده‌سته‌سه‌ركرن.

(ئهندازيار عهبدلرهحمان سهديق)؛ سهرۆكێ دهستهيا ژينگههێ ل ههرێما كوردستانێ سهبارهت كا ژينگههـ چيیه و باشترين ژينگههـ كيشكه بۆ ژيانێ، گۆت: «ل دويڤ خالا هه‌شتێ يا مادده‌يا ئێكێ ژ ياسایا پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ يا ساڵا 2008ێ، ژينگه‌هـ ئه‌و ده‌وروبه‌ره يێ ژيانێ دده‌ته‌ مرۆڤى، گيانه‌وه‌ران، گژوگيایى و پێكهاته‌يێن گيانداران، ئه‌و تشتێن ل ده‌ردورا وان وه‌كى ئاڤ، هه‌وا، ئاخ و هه‌ر تشته‌كێ ئه‌ڤ پێكهاته‌يه‌ ‌ب خۆ ڤه‌ دگرن ژ مادده‌يێن ره‌ق و شل و گازى و ئه‌و دامه‌زراوێن جێگر و لڤۆك يێن مرۆڤ ل سه‌ر دروست دكه‌ن ب ژينگه‌هـ دهێنه‌ دانان. باشترين ژينگه‌هـ بۆ ژيانێ ئه‌وه‌ يا هه‌مى پێكهاته‌يێن وێ دوير بن ژ پيسبوونێ، ئانكو ئاڤا وێ يا پاقژ بيت، هه‌وايێ وێ يێ پاك و ئاخا وێ يا دويرى كه‌ره‌سته‌ و مادده‌يێن پيسكاريێن كيمياوى و پلاستيكى و مينان بيت، ژينگه‌هه‌كا ئارام و خالى ژ گێله‌شۆك و مادده‌يێن تيشكاوى، هه‌روه‌سا هه‌مه‌ره‌نگى و بايولۆژیيا وێ يا پاراستى بيت، رووبه‌رێ كه‌سكاتیيا وێ ل دويڤ ستانداردێن جيهانى بيت. هه‌لبه‌ت د ناڤ هه‌مى ئايينان دا ب گشتى و ئايينێ ئيسلامێ ب تايبه‌تى، په‌ياما ژينگه‌هێ يا لێبورده‌ى ئاشتیخوازه‌، چونكو ژينگه‌هـ بۆ مرۆڤى يا هاتيیه‌ دروستكرن و ئه‌م هه‌مى مێهڤانين و پێكڤه‌ ل سه‌ر ئێك ژينگه‌هـ دژين و ب ماڵا مه‌ يا مه‌زن و هه‌ڤپشك دهێته‌ دانان، پيسكرنا وێ كێشه‌يه‌كا جيهانى يه‌ و سنورێن سياسى و ئيدارى يێن ده‌رباس كرين، ئايين مه‌ فێر دكه‌ت ئه‌م هه‌مى د ژينگه‌هێ دا دۆستين و كه‌س دوژمنێ كه‌سێ نينه‌ و ژيان د ژينگه‌هه‌كا ساخله‌م و بێ زيان دا مافێ هه‌ر مرۆڤه‌كى يه‌، ئه‌ڤ جهێ ژيانێ يێ ژ باب و باپيرێن مه‌ بۆ مه‌ مایى، پێدڤييه‌ ب پاقژى راده‌ستى نه‌ڤيێن ل دويڤ خۆ دا بكه‌ين، له‌وما ئه‌م دشێين بێژين: پاراستنا ژينگه‌هێ ئه‌ركه‌كێ ئايينى و مرۆڤايه‌تى يه‌. د نوكه‌ دا پيسبوونا ژينگه‌هێ يا بوويه‌ ئه‌گه‌ر ئاسايشا جيهانێ ب گشتى بكه‌ڤيته‌ د مه‌ترسيێ دا؛ چۆنكو سنورێن سياسى و ئيدارى و ده‌ستكرد نانياسيت، له‌وما پيسبوونا پێكهاته‌يێن وێ ل هه‌ر جهه‌كێ بيت كارتێكرنێ ل سه‌ر هه‌مى جيهانێ دكه‌ت. ئه‌م ژى پشكه‌كين ژ ڤێ جيهانێ و چاره‌نڤيسه‌كێ هه‌ڤپشك مه‌ ل گه‌ل هه‌يه‌ و ئه‌ركێ مه‌ هه‌مييانه‌ ل دويڤ شيان و زانينا خۆ و پێگه‌هێ به‌رپرسياريیا خۆ؛ چ ژ لايێ ئايينى يان نيشتمانى و مرۆڤى پێنگاڤان بهاڤێژين بۆ پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ. ب هه‌ڤبه‌ركرن ل گه‌ل به‌رى بيست ساڵان هوشياريا ژينگه‌هێ و پاراستنا وێ ل نك تاكێ كورد گه‌له‌ك باشتر بوويه‌، به‌لێ ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى پێدڤييه‌ ئه‌م هه‌مى پێكڤه‌ بزاڤێن زێده‌تر بكه‌ين بۆ په‌يداكرنا هوشياريا ژينگه‌هێ د ناڤ جڤاكى دا، هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى ب رێكا ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ و ئاماده‌كرنا پرۆگرامێن تايبه‌ت ب ژينگه‌هێ ڤه‌، رێكخراوێن ڤى بياڤى پتر تێكهه‌لى هه‌مى ته‌خێن جودا جودا يێن جڤاكى ببن و ل دۆر ڤى بابه‌تى پێزانينان بگه‌هيننه‌ خه‌لكى، پتر گرنگى ب هونه‌رێ فۆتوگرافى و دروستكرنا وێنه‌ و ڤيديۆیێن تايبه‌ت ب ژينگه‌هێ ڤه‌ بهێته‌ دان، ژ لايێ نڤيسينێ ژى په‌يوه‌ندى ب نڤيسه‌رێن شه‌هره‌زا بهێته‌كرن بۆ به‌ڵاڤكرنا په‌رتووك گۆتار و ناميلكه‌يان ل سه‌ر ڤى بابه‌تى، كو تايبه‌ت بن ب زارۆكان ڤه‌، به‌رده‌وام خۆل بۆ چالاكڤانێن بياڤێ ژينگه‌هێ و ژينگه‌هـدۆستان بهێنه‌ ڤه‌كرن و هه‌مى بزاڤ بهێنه‌كرن پترين ژێده‌ر ل سه‌ر ڤى بابه‌تى ب زمانى كوردى هه‌بن».

ئهندازيار عهبدوالرحمان سهديق سهبارهت ههول و بزاڤێن وان وهك دهستهيا ژينگههێ بۆ پترهوشياركرنا خهلكى د ڤى بياڤى دا ددهته خۆياكرن: «چه‌ند پێشكه‌فتنا ئابۆرى و پیشه‌سازى به‌ر ب باشيیێ بچيت، ژينگه‌هـ پتر دكه‌ڤيته‌ به‌رامبه‌ر زيان و مه‌ترسيان؛ ژبه‌ركو هه‌رێما كوردستانێ ژى د ڤان ده‌هـ ساڵێن دوماهيیێ دا، د بياڤێ به‌رهه‌مهێنان، پيشه‌سازى، خانووبه‌ره‌، هۆيێن ڤه‌گوهاستنێ و زۆربوونا هژمارا ئاكنجیبوويان، پێشكه‌فتن ب خۆ ڤه‌ ديتيیه‌، مه‌ترسيێن ل سه‌ر ژينگه‌هێ ژى زێده‌ بووينه‌، هه‌ر ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ ژى د كارنه‌مه‌يا كابينه‌يا نوى يا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا، گرنگيیه‌كا زۆر ب ژينگه‌هێ هاتیيه‌ دان. ل دويڤ ياسایا ئاماژه‌ پێكرى، كارێ ده‌سته‌يا ژينگه‌هێ چاڤدێرى و هه‌ماهه‌نگيیا ژينگه‌هێ يه‌ و كار ل سه‌ر هه‌لسه‌نگاندنا كاريگه‌ريێن ژينگه‌هى و چاڤدێريكرن و هه‌ماهه‌نگى كرن ل گه‌ل وه‌زاره‌ت و ده‌سته‌يێن جودا جودا و به‌ڵاڤكرنا هوشياريێ دكه‌ت».

ههروهسا بهرێزى گۆت: «ئارمانجا مه‌ پاقژ راگرتنا ژينگه‌هێ يه‌، باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌ها پيسكرى و كاركرن ب زاراڤێ (گه‌شه‌پێدانا به‌رده‌وام). ئامرازێن مه‌ يێن به‌ڵاڤكرنا هوشياریيا ژينگه‌هێ، ده‌ركرنا رێنمايێن پێدڤى یه‌، كاركرن بۆ داهێنان يان ئينانا ته‌كنولۆژیيا ژينگه‌هدۆستیێ یه‌‌. بێگومان گه‌له‌ك رێنمايێن تايبه‌ت ب پاراستن و باشتركرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ يێن هه‌ىن د هه‌ر ئێك ژ وان دا خال و ئاماژه‌يێن باش هه‌نه‌ بۆ پاراستنا ژينگه‌هێ، وه‌كى (ياسايا پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ ژماره‌ (8) هه‌شت، رێنمايێن سندوقا پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هـێ، رێنمايا پاراستن و باشتركرنه‌ڤه‌يا هه‌وایى، رێنمايا پاراستنا ته‌به‌قا ئوزون و… هتد.)، ژ وان ياسایا پاراستن و باشتركرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ ژماره‌ هه‌شت يا ساڵا 2008ێ ل ساڵ ا2022ێ ل په‌رله‌مانێ كوردستانێ هاته‌ هه‌مواركرن بۆ هندێ ل گه‌ل ژيان و ته‌كنولۆژى و پێشكه‌فتنا نوكه‌ بگونجيت. هه‌ژى ئاماژه‌ پێكرنێ يه‌، كو مه‌ گه‌له‌ك پێنگاڤ هاڤێتينه‌ ژ پێخه‌مه‌ت هوشياركرنا خه‌لكى سه‌ر پاراستن و پاقژ راگرتنا ژينگه‌هێ ژ وان، (ب هه‌ماهه‌نگى ل گه‌ل ده‌زگه‌هێ روانگه‌هـ، رێبه‌رێ ژينگه‌هێ مه‌ ئاماده‌ كريیه‌ و ب تيراژا (10,000) ده‌هـ هزار دانه‌يان هاتييه‌ چاپكرن، ڕۆژانه‌ به‌شێ هوشياريێ ل فه‌رمانگه‌هێن پارێزگه‌هـ و ئێدارێن سه‌ربخۆ سه‌ره‌دانا قوتابخانان دكه‌ن و وانه‌يێن ژينگه‌هێ پێشكێش دكه‌ن، مه‌ هه‌ماهه‌نگى يا ل گه‌ل زانكۆيان كرى بۆ به‌شداريكرن د وانه‌يێن ژينگه‌هێ دا، به‌رده‌وام ل ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ مه‌ به‌رنامه‌، بابه‌ت و به‌شداريێن تايبه‌ت ب ڤى بياڤى ڤه‌ يێن هه‌ين و د سۆشيال ميدیايێ ژى دا په‌يج و ئه‌كوانتێن ده‌سته‌يا ژينگه‌هێ د ئه‌كتيڤن و به‌رده‌وام پێزانينان و هوشياريیان به‌ڵاڤ دكه‌ن).»

ناڤهاتى سهبارهت وێ چهندێ كا چ بهێته كرن بۆ پاراستنا ژينگههێ ژ پيسبوون و ژناڤچوونێ، گۆت: «بۆ ئاينده‌ى گرنگه‌ پێنگاڤێن پێدڤى بهێنه‌ هاڤێتن ب تايبه‌ت بۆ به‌رهنگاربوونا گوهۆڕينێن سه‌قایى، كو د نوكه‌ دا بوويه‌ ئاريشه ل هه‌مى جيهانێ و يا گرنگه‌ ژ لايێ په‌روه‌ر‌ده‌یێ ڤه‌ بابه‌تێن خواندنێ يێن تايبه‌ت ب گوهۆڕينێن سه‌قاى بهێنه‌ باشتركرن، د راگه‌هاندنێ ژى دا زێده‌تر به‌رنامه‌ ل سه‌ر ڤان گوهۆڕينان بهێنه‌ به‌رهه‌ڤ‌كرن، خه‌لك بهێته‌ هوشيار كرن ل سه‌ر وان نه‌خۆشيێن ژ ئه‌نجامێ گوهۆڕينا سه‌قاى په‌يدا دبن، ژ لايه‌كێ دى ڤه‌ دڤێت ب چاڤێ ئاسايشا نيشتمانى به‌رێ خۆ بده‌ينه هشكه‌ساڵى و ب بيابانیبوونێ گوهۆڕينێن سه‌قایى، يا گرنگه‌ ئاگه‌هدار بين ل ئاسايشا خوارنێ و زۆر كرن و پاراستنا به‌رهه‌مێن ناڤخۆیى و پێنگاڤان به‌ر ب جوتياريیا زيره‌ك بهاڤێژين، ووزه‌يا به‌رهه‌مئينانێ ژ چاڤكانيیێن پاقژ زێده‌تر بكه‌ين، گرنگى دان ب بياڤێ ئاڤێ و باشتر به‌ڵاڤكرنا وێ و كێمتر ب هه‌روه‌ دانا وێ يا پێدڤيیه‌، گوهۆڕينا به‌رهه‌مهێنانا ئابۆرێ كه‌ڤن بۆ يێ به‌رده‌وام و بهێز و هه‌مه‌جۆر، د خواندنا باڵا و ڤه‌كولينێن زانستى ژى دا،  ڤه‌كرنا به‌شێن زێده‌تر يێن تايبه‌ت ب زانستێ ژينگه‌هێ ڤه‌ و گرنگى دانه‌كا زێده‌تر ب ڤه‌كولينێن تايبه‌ت ب كاريگه‌ريێن گوهۆڕينا سه‌قایى و… هتد. ب شێوه‌یه‌كێ گشتى پێدڤییه‌ خه‌لك بهێنه‌ هوشيار كرن».

(پ. هـ. د. نهجمهدين عزهت نێروهیى)؛ تايبهتمهندێ ژينگههـ و  پيسبوونا ژينگههێ، سهبارهت پيسبوون و ئهگهرێن وێ ب ڤى شێوهى ئاخفت: «هه‌ر تشته‌كێ زێده‌ و نه‌ پێدڤی ل جهه‌كێ سروشتی و ببیته‌ ئه‌گه‌رێ تێكدان و زیان گه‌هاندنا پێكهاتێن وى سروشتی ب پیسبوونا ژینگه‌هێ دهێته‌ دانان، گه‌له‌ك جۆرێن پیسبوونێ هه‌نه‌، (پیسبوونا هه‌وایی، ئاڤێ، ئاخێ، ده‌نگی، دیتنێ، تیشكی و… هتد.)، ب شێوه‌یه‌كێ گشتی مرۆڤ نه‌شێت بێژیت كیژ ب مه‌ترسیتره‌، چونكو ب گوڕه‌ی جهی و شێوازی دهێنه‌ گۆهۆڕین، لێ دێ شێین بێژین نوكه‌ سه‌روبه‌رێ هه‌وای ژ هه‌موویان خرابتره‌. گه‌له‌ك تشت يێن هه‌ين دبنه‌ ئه‌گه‌رێ پيسبوونا ژينگه‌هێ، ژ وان سروشتی، كو (ڤۆلكان، ئاگر، تۆز، خراببوونا سروشتێ ئۆرگانیك و نه‌ئۆرگانیك، سپۆرێن رووه‌كان و… هتد.)نه‌. ئه‌گه‌رێن ده‌ستكری یێن مرۆڤان دروستكری ژى هه‌ر ئێك ژ (گه‌شه‌كرنا پیشه‌سازیێ، ڤه‌گۆهاستن، سۆته‌مه‌نی، زێده‌بوونا مرۆڤان، نه‌مانا دارستانان، زێده‌بوونا چالاكیێن چاندنێ و زێده‌بوونا به‌رماییكان، شه‌ڕ، چالاكییێن ئاڤاهییان و… هتد.) ب خۆ ڤه‌ دگريت. بێگومان مه‌ترسيدارترين ئه‌گه‌ر يێن مرۆڤي نه‌ و ژ وان ژى، سۆته‌مه‌نى و به‌رما‌يێن وێ نه‌؛ چونكو دبيته‌ ئه‌گه‌رێ ده‌ركرنا كاربوونى، زێده‌بوونا كاربوونى ژى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ گۆهۆڕينا سه‌قایى. هه‌ر ژبه‌ر پیسبوونا ژینگه‌هێ، نوكه‌ پتر ژ چارێكا مرۆڤان ئاڤا پاقژ یا ڤه‌خوارنێ ناگه‌هیتێ، پتر ژ سێ چارێكان هه‌وایه‌ك پاقژ ناهه‌لمژن، رووبه‌رێن گه‌له‌ك ژ ئه‌ردی ئێدی ب كێر چاندنێ ناهێت و یێن بووینه‌ بیابان، ساڵانه‌ قربوون بۆ كۆمه‌كا زینده‌وه‌ران دروست دبیت، رووبه‌رێن دارستانان هه‌ر ب ئێكجاری كێم بووینه‌، مه‌ ل كوردستانێ (٤٩%)ێ ژ دارستانێن خۆ ژ ده‌ست داينه و پيسبوونا ژينگه‌هێ دبيته‌ ئه‌گه‌ر نه‌خۆشى بۆ داروباران بهێت و ژ ناڤ بچن، زێده‌بارى ئه‌گه‌رێن سۆتنێ، بڕينا نه‌ياسایى، نه‌مانا ئاڤێ، گه‌رمبوون، زێده‌بوونا رووبه‌رێن چاندن و ئاڤاهيیان و… هتد. ئه‌گه‌رن بۆ ژناڤچوونا دارستانان. چیا و ده‌ریایێن به‌ستی به‌ر ب حه‌لبوونه‌كا بله‌ز ڤه‌ دچن، ب شێوه‌یه‌كێ گشتی سروشتی شیانێن پاقژكرنێ نه‌ماینه‌ و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ به‌ر ب خرابتره‌«.

ناڤهاتى سهبارهت وێ چهندێ كا ژينگهههكا ژ ناڤچوویى؛ جارهكا دى د شيیان دايه بهێته باشكرن و بكێر ژيانێ بهێت ديار دكهت: «ژینگه‌ها ژناڤچوویی ب گوڕه‌ی ئه‌گه‌رێن ژ ناڤچوونێ دمینیت، پتریيا جاران شیانێن ڤه‌گه‌راندنێ هه‌نه‌، به‌لێ پێدڤی ب بزاڤ و مه‌زاختنه‌كا مه‌زن و ده‌مه‌ك درێژ هه‌یه‌، ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى؛ پێدڤيیه‌ هه‌ر هزر لێ بهێته‌كرن، هه‌كه‌ چه‌ند مه‌زاختن د زۆر بن و ده‌مێن درێژ بڤێن، چونكو یان دێ ڕۆژ بۆ ڕۆژ چاڤه‌رێ خرابتر بین، یان دڤێت بزاڤان بۆ چاره‌كرنێ بكه‌ين. مخابن ل كوردستانێ ب گشتى و ل دهۆكێ ژى خه‌لكى هوشيارى سه‌باره‌ت ژينگه‌هپارێزيیێ نينن و ب چاڤه‌كێ ساده‌ لێ دنێڕن، د ئه‌نجام دا زيان دگه‌هيته‌ هه‌ميان و هه‌ر چه‌نده‌ د نوكه‌ دا زیان دیار بووینه، به‌لێ ئه‌گه‌ر ب ڤی ئاوایی‌ بمینیت، ره‌نگه‌ چاره‌سه‌ری ژی د شییانێن كه‌سێ دا نابن و دێ پێدڤی ب ده‌مێن درێژ و مه‌زاختنه‌كا مه‌زن بين. هه‌ژى ئاماژە‌ پێكرنێ يه‌ خۆ گوهۆڕینا سه‌قایى ژ ئه‌گه‌رێ پیسبوونا ژینگه‌هێ یه‌ و ئه‌گه‌ر ژى مرۆڤن وهه‌ر ئه‌و دێ قوربانيێن سه‌ره‌كى بن. هه‌لبه‌ت ژینگه‌هـ‌ ب گه‌له‌ك رێكان دهێته‌ پاراستن، پێدڤیيه‌ یاسایا ژینگه‌هی بهێته‌ هه‌موار كرن و كار پێ بهێته‌كرن، به‌لێ يا ژ ڤێ خالێ ژى گرنگتر هه‌ستێ هوشیاری و به‌رپرسیارییا تاكی بهێته‌ خورتكرن و هه‌ر كه‌سه‌ك ژینگه‌ها گشتی ب ژینگه‌ها خۆ يا تايبه‌ت و وه‌ك مالا خۆ بدانیت. دڤێت ل سیسته‌مێ په‌روه‌ردێ وانه‌یه‌كا ژینگه‌هی هه‌بیت و ل هه‌موو به‌شێن زانكۆیان ژی وانه‌یه‌كا ژینگه‌هی بهێته‌ خۆاندن، ژبلی ره‌وشه‌نبیریا گشتی و هه‌موو تاكان ب خۆ ڤه‌ بگریت. راگه‌هاندن ژی دشێت گه‌له‌ك رۆلێ خۆ ببینیت.»

عهميد (جهمال سهعدۆ كوركى)؛ فهرماندێ هێزا دهۆك يا پێشمهرگهیێ پاراستنا ژينگههێ، ل دۆر پاراستنا ژينگههێ و كار و چالاكیيێن وان يێن د ڤى بياڤى دا گۆت: «هه‌ر بزاڤه‌كا دهێته‌ كرن بۆ پاراستنا ژينگه‌هێ ژ ژناڤچوونێ و پيسبوونێ و راوه‌ستاندنا هه‌ر سه‌رپێچى و زێده‌گاڤيیه‌كا ل سه‌ر ژينگه‌هێ دهێته‌كرن ب پاراستنا ژينگه‌هێ دهێته‌ دانان. ژبه‌ر كو ژينگه‌هـ ئه‌و جهه‌ يێ گونجایى بيت بۆ ژيانێ و پێدڤيێن ژيانێ لێ هه‌بن، ئه‌ڤجا هه‌رده‌مێ ئێك ژ توخمێن وێ كو (ئاڤ، ئاخ، هه‌وا‌)یه‌، توشى پيسبوونێ بوو، ل وى ده‌مى ژيانا زێنده‌وه‌ران ژى دێ كه‌ڤيته‌ د مه‌ترسيێ دا و پاراستنا وان توخمان ژ پيسبوون و ژناڤچوونێ ئه‌ركێ ل سه‌ر ملێن هه‌ر تاكه‌ كه‌سه‌كى يه‌. ئه‌م وه‌ك پێشمه‌رگه‌یێن پاراستنا ژينگه‌هێ كارێ مه‌ يێ سه‌ره‌كى پاراستنا ژينگه‌هێ يه‌ ژ هه‌ر زێده‌گاڤى و سه‌رپێچيكرنه‌كا دهێته‌ كرن و دبيته‌ ئه‌گه‌رێ پيسبوون و تێكدانا ژينگه‌هێ، ئه‌ڤجا ئه‌ڤ كاره‌ ب رێكا هوشياركرنا خه‌لكى بيت، كو مه‌ به‌رنامه‌ پلانه‌ك تايبه‌ت ب ڤى بياڤى ڤه‌ هه‌يه‌ يان ژى  ده‌سته‌سه‌ركرنا هه‌ر كه‌سه‌كێ سه‌رپێچيیه‌كا ياسایى دكه‌ت. مه‌ مه‌فره‌زێن گه‌رۆك يێن هه‌ين بۆ رێگرى كرن و راوه‌ستاندنا كه‌سێن زێده‌گاڤى و كارێن نه‌ياسایى دكه‌ن، د ئەڤ ساڵە دا (٢٩١) سەرپێچکارێن ماسیا و (٢٤) داربڕ و (١٧) کەسێن دی وەکو نێچیرڤانێن کوشتنا گیانەوەرێن کویڤی و کەوا ژلایێ مە ڤە هاتینە دەستەسەرکرن و پێرابوونێن یاسایی د گەل دا هاتینە ئەنجامدان. پترییا سەرپێچیێن دهێنە ئەنجامدان ل سەر ژینگەهێ کەسانێن بازرگانن. ئەگەر خەلکێ سڤیل سەرپێچیەکێ ژی بکەت رێژا زیانێ زۆر يا کێمە، بەلێ بەهرا پتر بازرگانیێ دکەن، لەورا ئەو بەردەوامن ل سەر سەرپێچیێ و ئەم ژی د بەردەوامین ل سەر رێگریێ، داکو زیان ب ژینگەهێ نەکەڤیت. هه‌روه‌سا ژ پێخه‌مه‌ت هوشيار كرنا خه‌لكى ب هه‌مى ته‌خ و چينێن جودا جودا ڤه،‌ ئه‌م به‌رده‌وام سمينار و كۆر و كۆمبوونان ل گه‌ل دام و ده‌زگه‌هێن تايبه‌ت یێن ژينگه‌هێ و رێكخراوێن نه‌حكومى، د ناڤ سازيێن په‌روه‌رده‌ى وه‌ك قوتابخانه‌ و باخچه‌يێن زارۆكان، زانكۆيان دا، ل گه‌ل جوتيار، موختارێن گوندان و كه‌سێن ژينگه‌هپارێز ئه‌نجام دده‌ين. دانان و بەرهەڤکرنا کۆنفرانس و پەنەلێن زانستی ب هەڤکاری ل گەل کەسانێن بسپۆر یێن ژینگەهـێ، زێده‌بارى ڤێ چه‌ندێ ژى د ناڤ ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ ژى دا هه‌ربه‌رنامه‌كێ تايبه‌ت ب ژينگه‌هێ ڤه‌ هه‌بيت ئه‌م به‌شداريێ تێدا دكه‌ين و د ناڤ سوشيال ميدايێ ژى ئه‌م د ئه‌كتيڤين و سمينارێن ئونلاين دهێنه‌ پێشكێشكرن ژ پێخه‌مت پتر هوشيار كرنا خه‌لكى».

جهمال ئهو چهنده ژى نهڤهشارت كو «خه‌لكێ مه‌ ب شێوه‌یه‌كێ گشتى ب تايبه‌ت ئه‌ڤ ساڵه‌ بۆ پاراستنا ژینگەهێ يێ هاريكاره‌ د گه‌ل مه‌ دا و وان رێنمایان جێبەجێ دکەن یێن ئەم دگەهینینێ، بەلێ هەر چەوابیت هندەك خەلك هەیە سەرپێچیێ دکەن، ب تايبه‌ت ل سەر سامانێ ماسیا یان گرتن و کوشتنا گیانەوەرا یان بڕینا داران و تێك دانا دارستانێ، ئه‌م وان كه‌سان دگرين و دۆسه‌يا ياسایى بۆ دهێته‌ ڤه‌كرن و ره‌وانه‌ى دادگه‌هێ دكه‌ين. حه‌تا راده‌كى خه‌لك يێ هاريكاره‌ ل گه‌ل مه‌ و ئه‌ڤه‌ ژى ئاستێ هوشيارى و ره‌وشه‌نبيريا وان ديار دكه‌ت، به‌لێ ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى هێشتا هه‌ر كێمه‌ چۆنكو ژينگه‌ها مه‌ ژ هه‌مى لايه‌كى ڤه‌ يا ل به‌ر گه‌فێن ژ ناڤچوونێ، يا گرنگه‌ سازیيێن په‌روه‌رده‌ى، كه‌نالێن راگه‌هاندنێ، مامۆستايێن ئايينى، رێكخراوێن ژينگه‌هى و نه‌ ژينگه‌هى و هه‌ر تاكه‌كێ جڤاكى خۆ ل ڤێ ژينگه‌ها جوان بكه‌ته‌ خودان؛ ژبه‌ركو كا چه‌وان د ده‌مێن بۆرى دا ئه‌گه‌ره‌كێ سه‌ره‌كى يێ سه‌ركه‌فتنێن شۆڕه‌شێن كوردى هه‌ر ئه‌ڤ ژينگه‌هه‌ و دارستانێن وێ بووينه‌ ڤه‌حه‌واندگه‌هـ و ئارامگه‌ها ڤى خه‌لكى، د نوكه‌ و داهاتى دا ژى، هه‌ر ئه‌ڤ دارستان و كه‌سكاتیيه‌ دێ بنه‌ ئه‌گه‌ر پاراستنا تاكێ كورد ژ نه‌خوشيێن نوكه ‌ب ئه‌گه‌رێ پيسبوون و زێده‌گاڤيێن ته‌كنولۆژيايێ ل سه‌ر سروشتى  به‌ربه‌ڵاڤ دبن، له‌وما پاراستنا ژينگه‌هێ ئه‌ركه‌كێ  ئايينى و نه‌ته‌وه‌یى و مرۆڤايه‌تيیێ مه‌ هه‌ميانه».

ژ ناڤێ ياسا و رێنماى و بهيان ژماره ساڵا دهرچوونێ ژمارا وهقائيع
1 ياسايا پاراستن و باشتركرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ 8 2008 90
2 رێٍنمايا سندوقا پاراستن و باشتركرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ 2 2009 114
3 ياسايا ده‌سته‌يا پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا ژينگه‌هێ 3 2010 114
4 رێنمايا (الحد من الضوضاء) 1 2011 140
5 رێنمايا پاراستن و باشكرنه‌ڤه‌يا هه‌واى 2 2021 275
6 قه‌ره‌بووكرنا وان زيانێ، ژينگه‌هى كو ژ ئه‌نجامێ كاركرنا چاڵاكى و پرۆژه‌يان روى دده‌ن. 5 2021 275
7 به‌يانا ژماره‌ (1) يا تايبه‌ت ب رێنمايا (2)ێ يا ساڵا2022ێ 1 2022 276
8 رێنمايا تايبه‌ت ب (چاڤدێريكرنا ژينگه‌ها پروژه‌يان) 1 2022 280
9 به‌يانا ژماره‌ (2) يا تايبه‌ت رێناميا (1)ێ يا ساڵا 2022 2 2022 286
10 رێنمايێن تايبه‌ت ب بخودانكرنا گيانه‌وه‌ر و بالنده‌يێن كويڤى 2 2022 288
11 رێنمايا پولينكرنا پرۆژىيان و رازيبوونا ژينگه‌هى 3 2022 289
12 رێنمايێن پاراستنا چينا (ته‌به‌قا) ئوزون 4 2022 290
13 چه‌وانيا ئينان، ڤه‌گوهاستن، كوگه‌هكرن، پابه‌ندبوونا بكارئينانێ، دوبارئينانا سه‌چاوه‌يێن تيشكده‌رل هه‌رێما كوردستانێ. 5 2022 291
14 رێنمايا خۆ پاراستنێ ژ تيشكا نه‌ئايونى يێن ده‌رچووى ژ سيسته‌مێن په‌خش و هنارتنێ و په‌يوه‌ندى كرنێن بێ سيم وه‌كى مۆبايل 6 2022 295
15 به‌يانا ژماره‌ (1) تايبه‌ت ب رێنمايا (6)ێ يا ساڵا 2022ێ 1 2023 299
16 هه‌مواركرنا ئێكێ يا ياسا ژماره‌ (8) يا  ساڵا 2008ێ 1 2023 302
17 رێنمايێن رێكخستنا نێچيركرنێ 1 2023 302
18 رێنمايا پێداچوونا به‌رزه‌فتكردنى سه‌رپێچيێن ژينگه‌هى 2 2023 303
19 رێنمايا سنورداركرنا ئاڤا چاره‌سه‌ركرى يا ئاڤه‌رۆيان و دوباره‌ بكارئينانا وێ 3 2023 304
20 رێنمايا ژماره‌ (2) يا ساڵا2022 يا وه‌زاره‌تا چاندنێ و چاڤكانيێن ئاڤێ (تايبه‌ت ب سه‌ربرخانه‌ يێن گيانه‌وه‌ران و به‌رهه‌مئينانا گۆشتى) 2 2023 306

ڤان بابەتان ببینە

کۆنێ رەش بۆ مەتین: ئە‌ز دیواره‌كی مه‌زن وه‌ك دیوارێ به‌رلینێ د ناڤبه‌را ئارامینڤیسان و لاتینینڤیسان دا‌ دبینم..!!

دیدار: هۆشەنگ تاجر کۆنێ رەش نڤیسەرێ ناڤدارێ کورد، خەلکێ رۆژئاڤایێ کوردستانێ د دیدارەکێ دا ل …