مژارا خانی.. رەوشەنبیرییا کوردی.. هەبوون و قەیران (دهۆک وەکو نموونە) مژارا هەیڤا چریا دویێ ساڵا 2023ێ

مەتین

مژارا خانی، مژارەكا ڤەكری یا هەیڤانەیە، ژ لایێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ دهێتە برێڤەبرن، هەر جار دۆسێیەكا گەرم یا رۆژەڤێ، گەنگەشە و بنكۆل دكەت.

ل رۆژا چارشەمبی رێككەفتی 8ێ چریا دویێ یا 2023ێ، ژ بۆ دویەم مژارا ڤێ سەکۆیێ هەیڤانە، هژمارەکا کەسێن بژاردە ژ شرۆڤەکارێن سیاسی و ئەکادیمیستان مێهڤان کربوون، داکو ل دۆر مژارا  “رەوشەنبیرییا کوردی.. هەبوون و قەیران” دیتن و بۆچوونێن خۆ خویا بکەن.

ل بەراهیێ، ئيحسان ئامێدی، بەرپرسێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەھاندنێ ل سەر بابەتی مژارێ گۆت: «وەكو رۆهن و ئاشكەرا، ھەر جڤاكەكی ل گۆڕ تیتال و نەریتێن خۆ یێن تایبەت، رەوشەنبیرییەكا تایبەت و جوداتر ژ هەر جڤاكەكێ دی هەیە. ب شێوەیەكێ دی، دێ شێین بێژین، کو بنیاتێ رەوشەنبیرییا ھەر جڤاكەكی یا گرێدایی ھێز و باندۆرا وان تایبەتمەندیانە یێن جڤاك پشتا خۆ پێ گەرم دكەت. ئەڤە ژی ب پتر ھزركرن د پێشكەفتن و گەشەیا وێ ھزركرنێ دایە یاکو دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا ھندەك گوھۆڕینێن بنگەھی، كو ب شێوەیەكێ راستەوخۆ كاریگەری و ڤەرێژا وێ دیار دبیت.»

ئامێدی ب ھەمان شێوە، ل سەر ھەبوون یان نەبوونا قەیرانا رەوشەنبیری ل باژێڕێ دھۆكێ دیاكر و گۆت: «ئەگەر ئەم ژ رویێ رەوشەنبیری ڤە ل كوردستانێ و ب تایبەت ل دھۆكێ بنێڕین؛ پێدڤییە ئەم ل دەستپێكێ بەرێ خۆ بدەینێ كا مە چ رەوشەنبیری ھەیە و ئەڤ رەوشەنبیرییە د چ ئاست دایە، ھەروەسا ئەڤ رەوشەنبیرییە چەند بەرھەمێ ھزر و بیردانكا مە یە، ئانكو چه‌ند یا خۆمالی یە و چەند یا بیانی یە! مخابن ئەم دبینین، كو رەوشەنبیرییا مە پتر یا بیانی یە، ئەگەر بیانی ژی نەبیت، یا كەتییە بن باندۆرا رەوشەنبیرییا بیانی و ب شێوەیەكێ گەلەك رۆهن و ئاشكەرا دبینین، کو نەریت، رەفتار و ھزرا مە ھاتییە تامدان ب كەلتۆر و نەریتێن بیانی. ئانكو ئەم پتر ب رۆلێ وەرگری رابووینە و مە چ رەوشەنبیرییا خۆمالی یا بنەجھ نینە. ئەڤە ژی دچیتە د بن خانەیا وێ پێلا بھێز یا پێشكەفتنا تەكنۆلۆژیایێ و ھێزا بكارئینانا چەمكێ ئایینی بۆ مەرەمێن سیاسی یێن دەستنیشانكری ل دژی كەلتۆر یان ژی رەوشەنبیرییا مە یا ھزری.»

بەرپرسێ ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەھاندنێ، ل سەر ڤەمانا ئاستێ رەوشەنبیرییا كوردی و لاوازییا باندۆرا ناڤەندێن ھزری و زانستی گوت: «ناڤەندێن ڤەكۆلینان، زانكۆ و لایەنێن دی یێن ھزری د ناڤ مە دا گەلەك د نوی نە. لەوما ژی ھەتا نوكە نە شیاینە وەكو پێدڤی كاریگەرییا خۆ یا راستەخۆ و بەرچاڤ ل سەر رابوون و روینشتنا مە بكەن، ئەڤە ل بەرامبەر وێ ھێزێ و كاریگەرییا وێ پێلا ب رۆژئاڤاییكرنا دەڤەرێ یە ب شێوەیەكێ گشتی و ب تایبەت ل بەرامبەر جڤاكێ مە یێ كوردی یان بێژێن یێ كوردستانی.»

ناڤبری ل سەر چەوانییا پاراستن و رێكارێن پێشئێخستنا رەوشەنبیرییا كوردی گوت: «ئەم ھەمی و ھەر ئێك ژ مە د ئاست و جھێ خۆ دا بەرپرسە ل بەرامبەر پاراستنا بھایێن كوردەواری؛ ناڤەندێن ڤەكۆلینان، دەستەیێن زانستی و ھزری، جڤاك ب خۆ ل سەر ئاستێ تاكێ جڤاکی، راگەھاندن و ھەتا دەستھەڵات ژی دشێت ب شێوەیەكێ راستەوخۆ ئاسەوارێن كاریگەرییا خۆ بەرچاڤ بكەتن. گرنگ نینە دەستھەڵات چەوا بیر دكەتن یان ئەجندایا سیاسەتا وێ چییە و خۆ د چ ئاستێ ھزری و سیاسی دا دبینیت، پێدڤییە جڤاك ژ رویێ رەوشەنبیرییا ھزری ڤە قەبویل بكەت؛ كو یاسا سەروەرە، جڤاك ئێدی جڤاكەك مەدەنی یە و داکو مەدەنییەت ل شوینا چینایەتییا جڤاتی و عەشیرەتی پتر رۆلێ خۆ بگێریت، دەستھەڵات مەدەنی بیت، بۆ ھەمی پرسان لێزڤڕین بۆ یاسایێ چارەسەری بیت.»

ھەیسەم پوترس، رەوشەنبیر و جێگرێ سەرۆكا سەندیكا رۆژنامەڤانێن كوردستان – تایێ دھۆكێ، ل سەر مژارا خانی یا گرێدایی ئاستێ رەوشەنبیری و ھەبوونا قەیرانێ، دھۆك وەك نموونە گۆت: «بەری سەرھلدانا پیرۆز یا ساڵا 1991ێ مە وەكو مەسیحی ب ھەمی پێكھاتێن خۆ یێن نەتەوەیی ڤە چ بیاڤ یان ژی دەستەیێن رەوشەنبیری نە بووینە ل دھۆكێ، كو بشێت ب شێوەیەكێ كاریگەر رۆل و باندۆرا خۆ یا رەوشەنبیری – ھزری د ناڤ جڤاكێ مەسیحی دا بگێریت، لەوما ژی ل سەر ڤی بنیاتێ ئەم دشێین بێژین، کو ئەوا مە ھەی وەكو جڤاكێ مەسیحی ب تایبەت ل دھۆكێ، دەولەت سەرێ دەستھەڵاتا كوردی بوویە، بەلێ ھەبوون و ھێزا بزاڤا رەوشەنبیری هێشتا نە د ئاستێ خواستا مە دا یە. راستە ھەر ژ دەستپێكا سەرھلدانێ و ھەتا نوكە ئەم شیایە ژ ئالیێ ھزری – رەوشەنبیری ڤە گەلەك پێنگاڤێن باش بھاڤێژین و ھندەك قووناغێن گەلەك دژوار دەرباز بكەین، بەلێ دەستێوەردانا كەنیسێ، ھەروەسا باندۆرا كەنیسێ ل سەر دەستھەڵاتا سیاسی نە ھێلایە ئەم وەكو رەوشەنبیر ب شێوەیەكی ژ شێوەیان سەربخۆیی یا خۆ بپارێزین، لەوما ژی؛ ب چ ئاوایان ئەم ل گەل وێ چەندێ دا نینن، ببینە ئامرازێن چ ئالییێن دیاركری.»

ناڤبری بەردەوامی دا ئاخفتنێن خۆ و گۆت: «ژبەر ھەلویستێ مە ل سەر پاراستنا سەربخۆیی یا ھزری، ب بەردەوامی سەرەدەرییا وەڵاتییەکێ دروست ل گەل مە (وەکو رەوشەنبیر) نە ھاتییە كرن ژ لایێ دەستھەڵاتێ ڤە، ب چ ئاوایان ئەم ل گەل وێ چەندێ نینین چارچۆڤە و بازنەیێ مە یێ ھزری – رەوشەنبیری بھێتە سنورداركرن و دەستھەڵات بكەڤیتە بن باندۆرا پەیاما ئایینی.»

ھەیسەم پوترس، ل دویماھییا ئاخفتنا خۆ گۆت: «د نھا دا كۆمەكا باش ژ دەزگەھێن رەوشەنبیری و راگەھاندنێ یێن تایبەت ب جڤاكێ كریستیانانڤە ل دھۆكێ ھەنە، ئەڤە ژی بەڵگەیێن زیقن ل سەر بزاڤ و خەباتا مە یا بەردەوام و بێی راوەستییان و بەرھەنگاریكرنا وێ دژایەتی و رێگرییا ل بەرامبەری مە دھێتە كرن، ئەم ل كوردستانێ نە و پێكھاتەیەكا گرنگ یا ڤی وەڵاتی نە، خۆ ب خودانێن وەڵاتی دزانین. ھیڤیدارین دوبارە دەستھەڵات نەكەڤیتە بن بارێ كاریگەرییا ئایینی.»

فازل عومەر، نڤیسەرێ بەرچاڤێ باژێڕێ دھۆكێ، ل سەر مژارا خانی گۆت: «چەمكێ رەوشەنبیری ژ كەسەكی بۆ ئێكێ دی و ژ جڤاكەكی بۆ جڤاكەكێ دیتر جوداھی ھەیە ژ رویێ پێناسە، ڕەگەز و ناڤەرۆكێ ڤە. ئەڤ ڕەگەزە چ د ماددی و چ د مەعنەوی بن، ل گۆر پڕانییا ژێدەرێن ئەكادیمی؛ رەوشەنبیرییێ نێزیكی 15 ڕەگەزێن تایبەت و گرێدایی بخۆ ڤە ھەنە. لەوما ژی گرنگە ئەم ل سەر ھندەك ژ ڤان تایبەتمەندی و خالێن دەستنیشانكری یێن چەمكێ رەوشەنبیرییێ ب ڤەكۆلین و بەرێ خۆ بدەینێ؛ كا مە ل كوردستانێ یان ژی ل دھۆكێ چەند ڕەگەز ھەنە و ئەڤ ڕەگەز و تایبەتمەندییە چەند بەرھەمێ بیردانكا مەنە و چەند یێ خەلكی یە، كو ب تنێ ئەم ب رۆلێ وەرگری رابووینە و بووینە دویڤەلانك یان ژی پەیرەوكەرێن ئەوان نەریتێن بیانی، چ مە ب دلێ خۆ وەرگرتبن و چ ژی وەرگرتنا وان ل سەر مە ببیتە و مال و ھاتبیتە سەپاندن، ئەو ژی ب ھندەك رێكێن سیاسی.»

فازل عومەر ھەر ل سەر ڤێ چەندێ، بەردەوامی دا ئاخفتنا خۆ و گۆت: «رەوشەنبیرییا كوردی یا كەڤن یا گرێدایی وان نەریت و تیتال و پیرۆزییێن جڤاكێ كوردی یە، كو مە د گۆتێ كوردەواری. كوردەواری؛ ھندەك تیتالێن پیرۆز و كۆمەكا رەوشتێن جڤاكی بوون، وەكی؛ رێزگرتن، پێكڤەژیان، رێزگرتنا ژنێ، پیشە و كارێ دەستی، ستران و ھونەرێ مللی… ئەم دشێن ڤان ڕەگەزان بكەینە بنەمایێن رەوشەنبیرییا كوردی، بەلێ مخابن وەسا دیار دبیت، كو ئەم مللەتەكێ سیمبۆل كوژین، مە سیمبۆل و پیرۆزییێن خۆ یێن نەتەوەیی – نیشتمانی ل عەردی داینە و كوشتینە، ئانكو ل گەل وێ چەندێ، كو مە نە شیایە د بوارێن ھزری – رەوشەنبیری دا ئەم پێشكەفتنێ بكەین. بەروڤاژی بەلكو ئەم گەلەك پاشڤەزڤڕینە ڤە و ل جھێ ببینە بوونەوەرێن ھزركەر، بووینە كۆمەكا مرۆڤێن مشەخۆر. مە نە شیایە وی ئاستێ ھزری پێشكێش بكەین یێ جڤاك ل ھیڤییێ، ژ بەركو ھەمی تشتێ مە ژ دەرڤەیە؛ رەوشەنبیرییا ئایینی، رەوشەنبیرییا ھونەری و فلوكلۆری، كو د نھا دا ھەمی یێ دبیتە تامدایێ پێلا ھزری و رەوشەنبیرییا دەرەكی، ئانكو ئەو ژی یێ مە نینە و مە وەرگرتییە، سۆفیگەری ھەر چەندە بنیاتێ وێ ھەتا ڕادەیەكی د ناڤ كوردان دا یێ كەڤنە ژی، بەلێ ھێدی ھێدی ئەم یێ ھەول ددەین وێ ژی د كوژین و ژ ناڤ د بەین.»

د دویماھییا ئاخفتنا خۆ دا فازل عومەری گۆت: «ب مخابنی ڤە، نەبوونا دەستھەڵات سالارییا كوردی د دیرۆكێ دا بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ، كو مللەتێ مە ژ رویێ ھزری ژی ڤە، نە ب تنێ د جھدا بمینیت، بەلكو پاشڤەزڤڕینەكا بەرچاڤ د خۆ دا بكەتن. د نھا دا و ژ سایا ئازادییێ ھەر چەند بزاڤ بھێز ژی بن، لێ ژ ئەگەرێ بھێزییا پێلا تەكنۆلۆژیایێ و خراب سەرەدەریكرن ل گەل وێ و نەبوونا بنیاتەكێ بھێز یێ ھزری بووینە ئەگەر بۆ دروستبوونا بەرەلاییەكێ د ناڤ جڤاكێ مە دا.»

بهدرخان زاویتەیی، رەوشەنبیر چاڵاکڤان و پشکداربوویەکێ ڤێ  مژارا خانی، ل بزاڤا رەوشەنبیری ل کوردستانێ ب گشتی گۆت: «ئەڤ بزاڤە د چەند قووناغەکان دا دەرباز بوویە، بەلێ گرنگترین دو قووناغ: قووناغا بەری سەرھلدانێ و قووناغا پشتی سەرھلدانێنە. قووناغا بەری سەرھلدانی پتر یا ئەدەبی و شوڕەشگیری بوو، بەلێ پشتی سەرھلدانێ قووناغەکا نوی دەست پێکر، ھەر چەند ململانێیا سیاسی و گرفت و کێشەیێن ناڤخۆ کارتێکرنەکا مەزن ھەبوو ل سەر بزاڤا رەوشەنبیری و بۆ ئەگەر، کو جڤاک و تاکێ کوردستانی بمینیت ئێخسیرێ وان فشار و کەلەکەبوونا پاشمایێن رەوشەنبیرییا کەڤن یا داگیرکەرێن ئاخا کوردستانێ.»

بەدرخان هاتە سەر رەوشا رەوشەنبیری ل پارێزگەھا دهۆکێ و دیار کر: «چەندین هۆکارێن دی ھەبوون، کو رێگربوون و بوونە ئەگەرێ لاوازییا بزاڤا رەوشەنبیری ل ڤی باژێڕی، بۆ نموونە:

– پشتی پارچەکرنا کوردستانێ ل دویماھییا شەڕێ جیھانی یێ ئێکێ و ڤەقەتاندنا ویلایەتا مویسل ژ دەولەتا عوسمانی و دروستکرنا دەولەتا عیراقێ، دهۆک وەک باژێڕکەک بچویک چاڤ ل ھەولێر و سلێمانی و کەرکووکێ ئەڤ بزاڤە تێدا نەبوو و پاشڤە ما !

– دهۆک باژێڕەکێ مەزن نەبوو و گرێدایی پارێزگەھا مویسل ڤە بوو. ژ بۆ ئەنجامدانا ھەر بزاڤەکا رەوشەنبیری؛ ڤیابا قەستا مویسل کربا.

– پشتی دهۆک بوویە پارێزگەھ، ھندەک رەوشەنبیرێن ڤی باژێڕی دیاربوون، بەلێ دیسان بزاڤ و چالاکیێن پترییا وان ل بەغدا بوون.

–  گرنگە بزانین بریتانیا کارتێکرنەکا مەزن د ڤی بواری دا ھەبوو و ھەر ژ ساڵا ١٩١٤ێ پویتەیەکێ مەزن دا بزاڤا رەوشەنبیری ل سلێمانیێ و کەرکووکێ و تا رادەکی ل ھەولێرێ و ئەڤە باژێڕێن مەزن بوون و ئەڤێ چەندێ کارتێکرنا خۆ ھەبوو.

– خەلکێ دهۆکێ کرمانجن و ئیمتیدادا وان گرێدایی باکۆرێ کوردستانێ یە، بەلێ پشتی ویلایەتا مویسل ئینایە ب سەر عیراقێ ڤە بادینان بوو کەمینە ل چاڤ پارێزگەھێن دی وەک ھەولێر و سلێمانی و کەرکووکێ، ئەڤێ کارتێکرنەکا مەزن ل سەر بزاڤا رەوشەنبیری ژ ھەمی لاڤە لڤی باژێڕی كر.

– زاڵبوونا ھۆزایەتییێ ل سەر رەوشەنبیرییا ڤی باژێڕی، ئێک ژ ئەگەرا بوو، کو بزاڤا رەوشەنبیری پێشنەکەڤیت.

پشتی سەرھلدانێ ل ڤی باژێڕی گۆڤارا (مەتین) دەرکەت و کارتێکرنەکا مەزن ل سەر رەوشەبیریا ڤی باژێڕی ژ ھەمی لایان ڤە کر و ھەر زوی پێشکەفت، لێ ژ بەر چەند ئەگەران، ئەڤ گۆڤارە ژ وەشانێ ھاتە ڕاگرتن. دیسان رەوشەنبیرێ ڤی باژێڕی بوو ئیخسیرێ ململانێ یا حزبی و هاتە نەچارکرن یان بزاڤێن تە دێ چارچۆڤێ بەرژەوەندیێن حزبی دا بن یان دێ تووشی گرفتا بی و بییە کەسەکێ نامۆ د جڤاکی دا، ئەڤ کارتێکرنە تا نوکە یا بەردەوامە».

بەدرخان زاویتەیی، درێژی دا ئاخڤتنا خۆ و گۆت: «د بەرامبەر دا رەوشەنبیرێ ڤێ دەڤەرێ شەڕ بۆ ھزر و بۆچوونێن خۆ نەکر و ب دروستی ب ئەرکێ خو نەرابوو، کو ئەو ژی ھشیارکرنا جڤاکی یە و پاراستنا ناسنامێ یە و خواندنا گۆڕانکارییێن جیھانی یە و ڤەگوھاستنا وان گۆڕانکارییا ب شێوەیه‌کێ ساخلەم بۆ جڤاکی، کو خۆ ل گەل بگونجینیت و ژ تشتێن نامۆ و خراب بپارێزیت، بەلکو کەتە خەفکا بەرژەوەندییێن مادی و کەسۆکی و گه‌له‌ك ژ وان نەشیاینە تا ئەڤرۆ خۆ ژ وان گرفتان قورتال بکەن!! «.

ل دویماهییا پشکدارییا خۆ، بەدرخان زاویتەیی گۆت: «دڤێت بزانین رەوشەنبیری مولکێ مللەتانە و دڤێت حزب و ململانێن سیاسی یێن سەقەت دەست ژ حەفکا وان بەردەن و رێ بدەن پێکڤە جڤاکەکێ ساخلەم و پێشکەفتی ئاڤاکەن».

مامۆستا عادل حەسەن، رەوشەنبیرەكێ دیار یێ باژێڕێ دھۆكێ یە، سەبارەت  مژارا خانی گۆت: «چەمك و ستراتیژییەتا چەمكێ رەوشەنبیریێ ل دەڤ مە وەكو كورد گەلەك یێ ئالۆزە، ب دیتنا من ئەڤ ئالۆزییە بۆ تێنەگەھشتنا مە یا نە ساخلەم دزڤڕیت ئەوا مە ل ھەمبەری چەمكێ ناڤبری ھەی. شاشییا ھەرە زیق و دیار ژی ئەوە مە رێڤەبەرییەك ھەیە ب ناڤێ: (رێڤەبەرییا رەوشەنبیری و ھونەری)، ئەڤ سازییە د بنەرەت دا ژێدەرێ فەرمی یێ ئاراستەكرنا رەوشەنبیرییا جڤاكی یە، ھەكە مە ئەڤە قەبویلە و بەلێ راستە و (رەوشەنبیری) ھەمی بیاڤان ڤەدگریت، پا بۆچی سازی ب ناڤێ رەوشەنبیری و ھونەری ھاتییە نیاسین؟ مانە ئەڤە بەڵگەیە ل سەر وێ چەندێ، كو مە ھونەر ھاڤێتییە دەرڤەی خانە یان ژی چارچۆڤەیێ رەوشەنبیریێ؟ ئەگەر وەسا نینە، پا بۆچی ب تنێ رێڤەبەرییا رەوشەنبیری نابیت؟ یانکو وەكی مە ل پێشتر ئاماژە پێ دای، ل دەف مە ھەتا ل سەر ئاستێن بلند و فەرمی ژی خواندنەكا شاش بۆ رەوشەنبیرییێ و چەمكێ رەوشەنبیرییێ ھاتییە كرن.»

ناڤبری د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «رەوشەنبیری بنیاتێ ھەری گرنگ یێ ئاراستەكرنا جڤاكی و دەستھەڵاتێ یە بۆ وان بھایێن سۆسیۆلۆژی یێن شارستانییەتا باژێڕی ل سەر دھێتە داڕشتن. ژ ئەنجامێ خواندنا گشتی یا بۆ رەوشەنبیرییێ ھاتییە كرن، رەوشەنبیری، ئانكو:

1- بەڵاڤكرنا بەرھەمان (ئەدەبی، ھونەری، راگەھاندن، ھزری و زانستی…)

2- پەروەردە و فێركرن و خواندنا بلند.

3-  ھزر و فەلسەفا ھزرییە بۆ دنیا بینینێ. بۆ من بخۆ رەوشەنبیری تێكەلەكە ژ ڤان ھەر سێ پێناسێن ل سەری بۆ ھاتییە كرن.»

ل سەر جوداھییا رەوشەنبیری و تێگەھی وی د ناڤبەرا رۆژھەلات و رۆژئاڤای دا، ناڤبری گۆت: «خواندنا سۆسیۆلۆژی بۆ رەوشەنبیری ل رۆژئاڤای؛ ئەوە، كو رەوشەنبیر ئەو كەسێ لڤۆكە یێ جار سەربخۆ، جار ل گەل دەستھەڵاتێ ب دژی جڤاكێ و تیتالێن جڤاكی و جار ژی یێ ل گەل جڤاكی ب دژی دەستھەڵاتێ، ئانكو كەسەكە نە یێ بەستی یە، بەلكو لڤۆكە، بۆ نموونە؛ ئەگەر دەستھەڵات سكیۆلار بیت و رەوشەنبیر رەوشەنبیرەكێ ئایینی بیت، ھینگێ دێ ئۆتۆماتیكی ھەڤدژییەك د ناڤبەرا ھەردویان دا دورست بیت و بەروڤاژی و ئەركێ وی ئەوە؛ چاڤێن جڤاكی ڤە دكەتن و گرنگییێ ددەتە چارەسەرییا وان گرێیێن بووینە ئەگەر بۆ پێشڤەنەچوونا جڤاكی و ھەمی دەمان كارێ وی لێگەریانا رێكەچارەسەرییێن جڤاكی یە. ئەگەر ئەم بەرێ خۆ بده‌ینێ؛ رەوشەنبیری ل جڤاكێن رۆژھەلاتی دێ بینین، كو ل رۆژھەلاتی رەوشەنبیر خۆ ب كەسەكێ گەلەك جودا ژ جڤاكی د دانیت و گەلەك نە یێ سروشتی یە، ئەو پتر حسابا خوداوەند یان ژی رزگاركەر بۆ خۆ د دانیت و ب بەردەوامی ئاستەكێ مەزنتر و بلندتر بۆ خۆ دورستكرییە، كو ژ ئاستێ جڤاكی بلندترە. ئەو كەسەكە، كو نا خوینیت و پرۆپاگندێ بۆ خواندنێ دكەتن، گوھ نادەتن و خەلكی ھانی گوھدانێ دكەتن، نا بینیت و ژ خەلكی دخوازیت ببینن. لەوما ژی گەلەك شەرمە ئەم بێژینە خەلكی مە ژ سێ ھزار نڤیسكار، ڕاگەھاندكار و ھونەرمەند یێن ل دھۆكێ ھەین و د دەمەكی دا ئەڤە رەوشا رەوشەنبیری و كەلتۆری بیت ل دھۆكێ. بەلێ ئەڤە خۆ د خۆ دا بەڵگەیەكێ دیتر یێ گەلەك رۆهن و ئاشكەرایە، كو ئەڤ ھژمارە وێ چەندێ نا گەھینیت بیردانكا مە یا ڤەكرییە، ژبەركو؛ جڤاكەك یان باژێڕەك ب تنێ ل سەر ئاستێ فەرمی خودانێ خۆ و ڤێ ھژمارا رەوشەنبیران بیت، پێدڤی بوو ژ مێژە ئەم د قووناغەكا گەلەك باشتر و پێشكەفتیتر دا باین و بەرھەمێ ھزرا ئەڤێ ھژمارا مەزن یا دیار و ئاشكرا بایە».

حەسەن سلێڤانەیی، سەرۆکێ ئێکەتییا نڤیسەرێن کورد/ لقێ دھۆکێ، ل دۆر مژارێ چهند خالەک بەرچاڤکرن و گۆت: «رەوشەنبیرییا کوردی ل دویڤ رەوشا سیاسی و ئازادییێ وەرارێ دکت و خورت دبت، یان سست و پاشڤە دچت. ل سەر دەمێ رژێما ئیراقێ، ھەر چەندە ھندەک دەلیڤەیێن سنوردار ژ بۆ زمان و پەیڤا کوردی ھەبوون، لێ ئاستەنگێن بەرفرەهـ ژی د رێیا پێشڤەچوونا رەوشەنبیرییا کوردی دا ھەبوون. پیلانێن لێکدای و رێکخستی ژ بۆ لاوازکرنا ھشیارییا نەتەوەیی ب رێ یا ژناڤبرن و نەھێلانا زمانێ کوردی، کو ستوونا سەرەکی یا مان و ھەبوونا کوردان بوو. رژێما بەعس د پەیرەو و پرۆگرامێ خوە دا، خالەکا ڕەگەزپەڕستا ھۆڤانە پەسەند کربوو و بجهـ دئینا.. (یجب صھر کل القومیات الأخری التي تعیش في الوطن العربي في بوتقة الأمة العربیة)، لەوما پیلانێن ب ژەھرێ ڕەشاندین ژ بۆ ژ ناڤبرنا زمان و رەوشەنبیرییا کوردی دگێران و ھەوا تەعریبێ دەستپێکر بوو».

سەرۆکێ ئێکەتییا نڤیسەران؛ هاتە سەر رەوشا رەوشەنبیرییا کوردی پشتی سەرھلدانا پیرۆزا ساڵا ١٩٩١ێ و گۆت: «دامەزراندنا حکومەتا کوردستانێ ل ١٩٩٢ێ و بایێ ئازادییێ و پشتەڤانییا مەیدانا رەوشەنبیری ب گشتی، زمان و ئەدەبیاتا کوردی وەرارەک بخوەڤە دیت. بۆ نموونە ل ئێکەتییا نڤیسەرێن کورد لقێ دھۆکێ، ب گەرمی سمینارێن ھەمە رەنگێن ئەدەبی ھاتن گێران، ناڤدارێن کلاسیکێن کورد و یێن خزمەتا پەیڤا کوردی کرین ھاتنە ساخکرن وەک سومبلێن رەوشەنبیری. ھەروەسا گۆڤارا (پەیڤ) یا وەرزی دەست ب وەشانێ کر و گەلەک نڤیسەر و رەوشەنبیرێن کورد ب خوەڤە گرێدان».

پشتی هنگی حەسەن سلێڤانەیی هاتە سەر گێرانا فەستیڤالێن دھۆکێ یێن  رەوشەنبیری و گۆت: «ل ساڵێن ٢٠٠٥- ٢٠٠٦ -٢٠١٠ -٢٠١٦- ٢٠٢٢ – ٢٠٢٣ێ ب پشتەڤانییا حوکمەتا ھەرێما کوردستانێ و ھەردویێن فەستیڤالێن دووماھییێ (٢٠٢٢- ٢٠٢٣) ب پشتەڤانییا بارەگایێ بارزانی، دەلیڤەیەک گەلەک باش بوو ژ بۆ خورتکرن و ئاڤاکرنا پرێن رەوشەنبیری د ناڤبەرا نڤیسەرێن ھەر چار پارچه‌یێن کوردستانێ و سۆڤیەتا بەرێ و کوردێن ئاکنجییێن ئورۆپا، ژ بۆ پەیداکرنا ھێزەکا رەوشەنبیری یا د خزمەتا ئاڤاکرنا کوردستانێ دا و پاراستنا دەستکەفتێن ھەین». سەرۆکێ ئێکەتییا نڤیسەران بەحسی وەشانێن ئێکەتییا نڤیسەرێن کورد لقێ دھۆکێ ژی کر و گۆت: «٣٠١ پەرتووک ھاتینە وەشاندن، بۆ ئەندامێن مە و نڤیسەرێن پارچه‌یێن دی یێن کوردستانێ، ژبلی پێشکێشکرنا ھاریکارییەکا رێژەیی بۆ پتر ژ ٢٥٠ پەرتووكێن دیتر، کو بەھرا پتر یێن نڤیسەرێن گەنج بوون. بەلێ مخابن ئەڤ پشتەڤانی یا دارایی دەمێ ل ٢٠١٤ێ ھاتییە راوەستاندن، بێگومان کارتێکرنەکا خراب ل مەیدانا رەوشەنبیری کر. ھێرشا ھۆڤانە یا داعشێ، پەیدابوونا کورۆنایێ و پەیوەندییێن ئالۆز د ناڤبەرا ھەرێما کوردستانێ و دەستھەلاتا عیراقێ، یا کو ھێدی ھێدی چ پویتە ب دەستورێ پەسەندکری نەددا؛ ئەگەرن، کو رەوش بەر ب سستی و لاوازی یێڤە بچن، ئو مەیدانا رەوشەنبیری قوربانا ئێکێ یا ڤێ رەوشێ بوو.

ل دویماهییا پشکدارییا خۆ دا؛ حەسەن سلێڤانەیی ئاماژە ب چەند خالان دا، کو نە دبەرژەوەندییا وەرارا مەیدانا ئەدەبی دا نە و ب ڤی رەنگی:

« – نەبوونا پشتەڤانییێ و نە ھاندانا پرۆژه‌یێن رەوشەنبیری ب رەنگەکێ رێکخستی و بەردەوام، کارتێکرنەکا خراب ھەیە. ھەر چەندە چارنا ھندەک پشتەڤانییێن دەمکی ھەنە، لێ نە ل ئاستێ پێدڤی نە.

–  کارکرنا دەولەتێن دەوروبەرێن مە ژ بۆ لاوازکرنا رەوشەنبیرییا کوردی و دەستەھەلاتا کوردی ب گشتی و نەبوونا میکانیزمەکا بەرگرییێ یا خورت و زەلال و خەمسارییا مە، وەکرییە ھێدی ھێدی رەوشەنبیرییا وان بەرفرەھتر بیت، بۆ نموونە: سترانێن بیانی، ناڤێن پرۆژەیان و جھێن کاری و زێدەبوونا ناڤێن بیانی ل سەر تابلۆیان ل بازارێن مە ب زمانێن دیتر ل سەر ھسێبا زمانێ کوردی.

– سستی و لاوازییا مەیدانا رەخنەیی ب رەنگەگێ ئاشکرا، مخابن رەخنەگرێن ھەین، نەشیاینە خوە ل بەرھەمێن ئەدەبی یێن چیڕۆک، ڕۆمان، ھەڵبەست و وارێن دی بدەن و بێ لایه‌نگیری بنرخینن. رەخنە رێیەکا دروستە بۆ پێشڤەچوونا ئەدەبیاتێ. مخابن ھندەک بەرھەم چاپ دبن، گوننەھە بکەڤن دەستێ خوەندەڤانان. ئەگەر رەخنەیا موکۆم ھەبا، گەلەک کەسێن ب کوتەکی خوە د سەر دیوارێ ڤێ مەیدانێ دا ئاڤێتین، دا ڕەڤن، یان دا پتر ھزرا خوە د نڤیسینێ دا کن، بەری بەرھەمێ خوە بەلاڤ بکن.

– پاشڤەچوونا وارێ دیموکراسییێ و بنەمایێن جڤاکێ سڤیل، زاڵبوونا ھزرا ئایدولۆجی یا حزبی یا بەرتەنگ، دەلیڤێن ئازادییێ سنوردارکرینە، ئەڤە نە د خزمەتا وەرارا مەیدانا رەوشەنبیری دا یە.

– سستییا وەرگێڕانێ و نەبوونا دەزگەھێن تایبەت ب وەرگێڕانێ ڤه‌، لاوازییەکا دییە ل مەیدانا رەوشەنبیری یا کوردی ب گشتی. وەرگێڕان پرەکە ژ بۆ ناسکرنا رەوشەنبیرییێن ژێک جودا و بۆ مە کوردان دەلیڤەیەکە، کو بەرھەمێن مە یێن وێژەیی ژ سنورێن خوە یێن بەرتەنگ؛ دەرکەڤن و نڤیسەرێن مە ژی پتر بھێنە نیاسین. وەرگێڕان بۆ مە گەلەک پێدڤی یە، ب رێیا وێ ئەم دشێین رویێ کوردستانێ یێ راست نیشا جیھانێ بدەین، نە وەک داگیرکەرێن مە ئەم نیشا وان داین.

– نەبوونا رێنڤیسەکا ئێکگرتی، ھەر چ نەبت ل سنورێ دەزگەھێن مە یێن رەوشەنبیری و راگەھاندنێ، ئەڤە ژبلی نەبوونا زمانەکێ کوردی یێ ستاندەرد.

– تەمبەلی و نێرگزییا ھندەک نڤیسەرێن کورد و نەخواندنا بەردەوام، لاوازییەکا دی ددت مەیدانا رەوشەنبیرییێ ل دەڤەرا مە».

سەعید جردۆ، سەرۆكێ دەستەیا بلند یا بنگەھێ لالش یێ رەوشەنبیری و جڤاكی، كو ئێك ژ پشکداربوویێن مژارا ھەیڤانە یا خانی بوو، گۆت: «ئاستەنگ و پڕسگرێك و قەیرانێن ژ نشكانڤە، گەلەك كاریگەرییا خۆ ل سەر جێبەجێكرنا وێ ھزر یان ژی وێ پلانا ھزری یا بنیات بۆ ھاتییە دانان یا هه‌ى، ئەڤە ب تایبەت ژی بۆ جڤاكێ مە یێ ئێزیدی، كو بۆ جارا گەلەكێ یە ژیوارێ سیاسی و قەیرانێن نە چاڤەڕێكری، ھزر و پلان و دیدێن مە یێن ھزری و ستراتیژییەتی پاشڤە دھێلیت، ئەڤە ب شێوەیەكی، بەلكو بۆ سەد ساڵان پلانا مە پاشڤە دمینیت و ھزرێن مە دھێنە كوشتن و پتر ژیوار سەرەدەرییێ دكەتن. لەوما ژی؛ ب دیتنا من رەوشەنبیرییا مە یا پاشڤەمایی یە. ئەگەر ب ھویری بەرێ خۆ بدەینە ئالییێ ھزری د ناڤ جڤاكێ ئێزیدی دا، ب تایبەت بەری سەرھلدانێ مە وەكو جڤاكێ ئێزیدی و ل دھۆكێ ب تایبەت تشتەكێ وەسا نەبوو، كو بشێت ببیتە زمانحالێ وان دەردەسەری و نەھامەتییێن مللەتێ مە، ھەروەسا ئەگەر ژ رویێ رەوشەنبیری ڤە تشتەك ھەبیت ژی لێ ھەر خۆ د بازنەكا گرتی دا دزڤڕاند، ئەڤە ژی رەوشەكا ب ڕاستی د وان جڤاكان دا روی ددەتن یێن ئێك پارتی دەستھەڵاتێ دكەتن یان بێژین دكتاتۆرییەت، كو حكومەتا عێراقێ ژ وان نموونەیێن حكومەتان بوو.»

ناڤبری ل سەر كاریگەرییا دەستھەڵاتا خۆمالی یا كوردی ل سەر پێشڤەچوونا بزاڤێن رەوشەنبیری یێ ئێزیدییان گۆت: « بەری سەرھلدانا پیرۆز یا ساڵا 1991ێ جڤاكێ ئێزیدی پتر یێ گرێدای چاندن و خودانكرنا مەڕ و مالاتی بوون و ئالیێ وێ رەوشەنبیری ژی، ھەما بێژە پتر یێ لۆكالی بوو، ب رەنگەكی پتر ڤەگێرانا میتولۆژیا ئایینی ئێزیدی و بھایێن وێ یێن جڤاكی بوو، بەلێ پشتی سەرھلدانێ ئێدی رەوشەنبیرییا ئێزیدی ئەڤ قەید و زنجیر شكاندن و خۆ ھاڤێتە ناڤ جیھانەكا نوی یا دویڤچوون و ڤەكۆلینێن مرۆڤایەتی ل سەر ئێزیدییان ھەم وەكو جڤاك و ھەم ژی وەكو ئایین، ب تایبەت ژی دویڤچوون و ڤەكۆلینا وان بۆختان و گۆتگۆتكێن نە ڕاست یێن د دەرحەقێ مە دا وەكو ئێزیدی ھاتینە كرن و گۆتن ب تایبەت ژی ژ ئالیێ رۆژھەلاتناسێن بیانی ڤە، ڤێجا ئەڤ چەندە چ ب ئەنقەست و چ ب مەرەم ھاتبنە كرن و گوتن.»

 سەعید جردۆی ل سەر كاریگەرییا دەستە و ناڤەندێن رەوشەنبیری یێن ئێزیدیاین ل سەر جڤاكی گۆت: «پشتی ل ساڵا 1993ێ بنگەھێ لالش یێ رەوشەنبیری و جڤاكی ل دھۆكێ ھاتییە دامەزراندن، ئێدی مەیدان بۆ رەوشەنبیرێن كورد یێن ئێزیدی ل دھۆكێ ھاتە رەخساندن، كو زەند و باسكێن خۆ ھەل بدەن و ب ھەمی پێكۆلا خۆ بكەڤنە د سەنگەرێ بەرەڤانیكرنێ ژ مافێن ئێزیدییان ب تایبەت و كوردان و كوردستانییان ب شێوەیەكێ گشتی. بۆ ڤێ مەرەمێ ژی كۆمەكا باش ژ پرتووك، رۆژنامە و گۆڤارێن تایبەت ب رەوشەنبیركرنا جڤاكی ڤە ھاتنە وەشاندن و پتر ژ 66 پرتووكێن ب ناڤەرۆكێن خۆ یێن باش و دەولەمەند ڤە كەتنە خزمەتا جڤاكی و ئێدی ئەڤ پێلا رەوشەنبیرییێ نە ب تنێ دھۆك، بەلكو باشیك، بەحزان و شنگال و ھەمی دەڤەرێن دی یێ ئێزیدی نشین ڤەگرت و رێڕەو یان ژی ئاراستەكرنا جڤاكێ بەر ب پرسێن فەلسەفی، رێبازێن زانستی، جڤاكناسی، سیاسی و دیرۆكی ڤە كەتە ڕێ.»

د دویماھییا ئاخڤتنا خۆ دا و ل سەر پرسا ھەبوونا سانسۆرێ ل سەر ئازادییا ڕادەربڕینێ ناڤبری گوت: «ب دیتنا من نە ب تنێ سانسۆر ل سەر ڕادەربڕینێ نینە، بەلكۆ جورەك ژ بەڕەلایی و ئانەرشیەتێ ژی ھەیە، كو ب مخابنی ڤە نوكە جڤاك تێدا دنالیت و بوویە ئەگەرێ وێ چەندێ، كو بھایێن جڤاكێ كوردی بھێنە بچویككرن و پیرۆزییێن مە پێ بھێنە سڤككرن.»

د. زوبەیدا سەید سالح؛ پشکداربوویەکا ڤێ مژارێ بوو، ل دەستپێکا ئاخڤتنا خۆ دا بەحسی بارودۆخێ رەوشەنبیرییێ یێ ئەڤرۆ کر و گۆت: «دەما ل دۆر رەوشا رەوشەنبیرییێ چ ل دهۆکێ بیت یان ل هەر جهەکێ دیتر یێ جوگرافی بکەین، دێ مرۆڤی ڤەدگەرینیتەڤە بۆ هندەک پرسیارێن بنەرەتی: رەوشەنبیر کییە؟ کارتێکرنا وی ل سەر کۆمەڵگەهی تا چ رادەیە؟ ب تنێ بەرسڤدان ل سەر ڤان هەر دو پرسان دخوازیتە گەلەگ گەنگەشه‌یێن دیتر. ڤان هەر دو پرسان هەر ژ کەڤن دا هزرا سەدان فەیلەسۆف و سوسیولۆگێن جیهانی ب خۆڤە مژویل کرییە. هەر ژ (ژان پول سارتر)ێ فەرەنسی، (ئانتونیۆ گرامشی) یێ ئیتالی، قوتابخانا فرانکفورتا ئەلمانی هەتا دگەهیتە (هارۆلد گارفینکل)ێ ئەمریکی و (میشێل فوکو)ی، هەر ئێک خودان بیر و بۆچونێن جیاوازە ل سەر رەوشەنبیری و بزاڤێن رەوشەنبیرییێ. بۆ (هارۆلد گارفینکل)ی، رەوشەنبیر [جاسووسێن خودێ] نه‌ ل سەر ئەردی. مەبەستا وی ژ جاسووسێن خودێ: ئانكو رەوشەنبیر خودان سەرمایەکا رەمزی و کەسایەتییەکا هند ب هێزە، کو د شیان دایە کارتێکرنێ ل هەمی نورم و بهایێن کۆمەلایەتی، سیاسی و ئابۆری دا بکەت، رەخنێ لێ بگریت و بکەڤیتە د ململانێ د گەل دا. ئەگەر ئەم ڤێ پێناسا هارولد گارفینکلی پێشچاڤ وەربگرین یانژی هەر سادەترین پێناسا ب گشتی بۆ رەوشەنبیری دهێتە ئەنجامدان کو وان وەک رێبەر و پێشەنگێن بەر ب پێشڤە چوون و گوهۆڕینێن جڤاکی، ددەنە نیاسین».

ژ ئالییەکی دی، دکتۆرە زوبەیدایێ پرسەک ل دۆر رەوشەنبیری کورد ئازراند و گۆت: «گەلۆ بۆچی تا نها، رەوشەنبیرێن کورد نەبووینە ئەو ئەکتەرێن کارا کە کاریگەری یا خۆ ل سەر بۆیەران هەبیت؟ مە ماف هەیە رەوشەنبیرێ کورد د ڤی بواری دا تاوانبار بکەین ب کێم کاریێ یان کێمترخەمییێ؟ بۆ ژان پول سارتری (رەوشەنبیر ویژدانا کێم بەختە)… لەوما تاوانبارکرنا رەوشەنبیری و بزاڤێن رەوشەنبیری بێی تاوانبار کرنا کۆمەڵگەهـ و ژینگەها رەوشەنبیر تێدا دژیت شاشی یە )کو واتا رەوشەنبیر و ژینگەها رەوشەنبیری یا پێکڤە گرێدایە و ئێک تەمامکەرا یادیترە. هەلسەنگاندن و ڤەخواندنا رەوشەنبیرێ دهۆکێ و کوردستانێ ب گشتی دخوازیتە ڤەخواندنا هەموو وان یەکەیێن، کو جڤاکی پێک دئینن و هەموو وان هێزێن که‌لتۆری، سیاسی، ئابۆری و ئایینی، کو جڤاکی ئاراستە دکەن. تێگەهشتنا رەوشەنبیری و بارودۆخێ رەوشەنبیری، پێدڤی ب شرۆڤەکرنا وی کونتیکستێ مێژوویی و سیاسی هەیە، کو رەوشەنبیرێ کورد د ڤان سەد ساڵێن دووماهییێ تێدا دەرباس بوویی. یا راستی بیت، تا نها مە پێناسەیه‌ک، چارچویڤەک، نورم و ستراتیجییەک بۆ رەوشەنبیرێ دهۆکێ و یێن کورد ب گشتی ب گورەیی ڤان پێناسه‌یێن جیهانی نەبوویە. هەتا د نیاسینا ئەرک و پۆلینکرن و سەرەدەرییا وان ل گەل بۆیەران د قووناغێن جودا یێن مێژوویێ دا، چ هەولێن سەرکەفتیانە نە هاتینە ئەنجامدان. د ڤێ سەردەمێ تکنولۆژی و پەیوەندییان دا، کو ئەڤرۆ ئەم تێدا دژین، ل سەر ئاستێ جیهانی، کۆمەڵگەهـ هاتینە گوهارتن، لەوما پێناسە، ئەرک هەتا پێگەهێ رەوشەنبیران ژی گوهۆڕین ب سەر دا هاتییە. بێگومان ئەڤان گوهۆڕینێن جیهانی کاریگەری یا خۆ ل سەر جڤاکێ کوردستانێ و رەوشەنبیرێن کوردستانێ ژی هەبوویە. ژ لایێ کۆمەڵایەتی ڤە، ئەگەر بەرییا پێنجی ساڵان، زۆربەیا خەلکێ پارێزگەها دهۆکێ د نەخویندەوار بوون، نها هەر ساڵ ب کێماسی پازدە هزار کچ و کوڕێن ڤێ پارێزگەهێ بەشێن جیاوازێن زانستێ و زانستێن مروڤایەتی تەمام دکەن و ل گەل دونیایا ژ دەرڤە د پەیوەندیان دا نە. نها ب دەهان دام و دەزگەهێن مێدیایی، هونەری، رێکخراوێن جڤاکێ مەدەنی….هتد، د سەر ئاستێن جیاواز دا دکارانە. گومان نینە کە ئەڤ گوهۆڕینێن کۆمەڵایەتی یێن بووینە ئەگەرێ پەیدا بوونا نەوەیەکێ نووی ژ رەوشەنبیران. دبیت ئەو خۆ ب (رێبەر و پێشەنگێن هزرێن کۆمەڵگەهی) نەزانن، لێ شێوازێن جیاوازتر ژ نەوەیێ پێش یا خۆ بکار دئینین بۆ هندێ کاریگەرى یا خۆ ل سەر بۆیەران هەبیت، لەوما ئەڤ قووناغا نها دخوازیتە پەیداکرنا میکانیزمێن نوی ژ لایێ هەر دو نەوەیان ڤه‌، بۆ ل ئێک نێزیکبوون، ل ئێک دو گەهشتن و دروستکرنا بزاڤەکا رەوشەنبیری یا کوردی، کو هەتا نها یا د پرۆسێسا دروست بوونێ دا».

سەبری سلێڤانەیی، نڤێسكار و رەوشەنبیر، كو پشکدارێ مژارا خانی بوو، ل سەر قەیرانا رەوشەنبیریێ و ھەبوون و نەبوونا وێ، دھۆك وەك نموونە گۆت: «ب مخابنی ڤە ھەتا نوكە ژی مە وەكو جڤاكێ كورد ئارێشە ل بەرامبەر تێگەھێ رەوشەنبیر و رەوشەنبیریێ ھەیە، ئەڤە ژی بنیاتگرتن ل سەر پشتگەرمییا مە بۆ رابردووی و گرێدانا مە ب ھندەك پرسێن گەلەك ئالۆز ڤە، كو چ پەیوەندی ل گەل فەلسەفێ و پێشئێخستنا بیردانكێ نە بیت. ئانكو رەوشەكا وەسا ھاتییە پێش، كو نە كەس د مە نە گەھیت، دەربارێ تێگەھێ دروست یێ زانستی یێ فەلسەفا رەوشەنبیرییێ.»

ناڤبریێ د بەردەوامییا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «رەوشەنبیری پرسەكا گەلەك ئالۆز یا فەلسەفی یە، كو گەلەك رەھەندێن وێ یێن جودا ھەنە و ھەول ددەتن چارەسەرییان بۆ پرسگرێكان بكەتن و جڤاكان ئاراستە بكەتن، ئانكو ب كورتی ئەم دشێین، رەوشەنبیری (سيستەمێ دامەزراندنا عەقلی و رەفتارێ یە د جڤاكی دا، دا كو وێنە و واتایان دیار بكەتن). ڤێجا ئەڤ عەقلە چ یێ ماددی، سیاسی، ئایینی یان چ جۆرەكێ دیتر بیت و رەفتارێن وێ دیار دكەتن و د دانیتە بەر ڤەكۆلینێن زانستی یێن فەلسەفی. بەلێ ل رۆژھەلاتێ گۆما رەوشەنبیری ھەتا نھا ژی مەند مایە و نە ھاتییە شلقاندن، ھەبوونا پێلەك یان شلقەكێ بۆ ماوەیێ چەند ساڵان جارەكێ نابیتە چارەسەرییا بنگەھین بۆ بزاڤا رەوشەنبیری، لەوما و ب ڤی رەنگی، بزاڤ پەك دكەڤیت و لەنگ دبیت. لەوما ژی پرسا رۆشەنگەری و بزاڤێن ھزری نوكە ل جیھانێ بووینە پرسێن ھەری گرنگ، كا چەوا جڤاك د ھاتنە دابەشكرن ل سەر سۆسیالیست و سەرمایەداری، د نھا دا جیھان بۆ دو بەرەیێن دیتر ھاتییە جوداكرن، كو ئەو ژی پرسا خواندەڤان و نە خواندەڤانییێ یە، ئانكو رەوشەنبیری و نە رەوشەنبیریێ یە، لەوما ژی؛ پێدڤییە د نھا دا ئەم خۆ ئێكلا بكەین كا ئەم د كیش بەرەی دا نە و ئاستێ مە یێ ھزری، سەنگا مە د چ قووناغ دایە، ئانكو كا چەوا د ماوەیەكی دا دگۆتن: (فلان كافرە و فلان باوەردارە) نھا ژی جڤاك ل سەر ئاستێ خۆ یێ مەعریفی – فەلسەفی دھێنە ڤاڤارتن ژ ئێکدو و شەڕ ئێدی بوویە شەڕێ شارستانییێ و بەربەرییەتێ.»

سەبارەت ب پرسا ھەبوون یان نەبوونا رەوشەنبیرییێ، سەبری سلێڤانەیی گۆت: «ب دیتنا من ل دھۆكێ مە رەوشەنبیر نینن، بەلكو یا مە ھەی؛ كۆمەكا بەبەغایێن قسەخۆشن، كو نە ئەو دزانن چ دبێژن و نە خەلك تێ دگەھیت. ل ھەمی جیھانێ رەوشەنبیر سەركێشییێ دكەن، ل دەڤ مە بەروڤاژی، بەلكو پرسێن سۆسیۆلۆژی و فەلسەفی دمیننە ب ھیڤییا ھندەك تشتێن نە دیار و روحانی ڤە، دیسان ل دەڤ مە یان بێژین ل رۆژھەلاتی تاك پتر پشتگەرمی ھندەك رویدانێن دیرۆكی یە، كو پیرۆز دكەتن، بەروڤاژی رۆژئاڤای، كو ڤەكۆلینێ ل سەر پێشەرۆژێ د كەن و كار ل سەر دانانا پلان و بەرنامەیێن درێژخایەن دكەن، بێی ئەو چەندە، كو خۆ بنیاسن، ژبەركو ل دەستپێكێ ئەم پێدڤی ب خۆ نیاسینێ نە و ھەر ئەڤ چەندە یە جڤاك ب شێوەیەكێ گشتی كرییە مەیدانا شەترەنجێ بۆ یاری و پلانێن ھزری یێن رۆژئاڤایی و ئاڤاكرنا ھزرەكا تۆندرەو یا د نھا دا جڤاكێن مە یێن رۆژھەلاتی د ناڤ دەستێن وێ دا دنالیت. رۆژھەلاتی بوون ل لایەكی و ل لایەكێ دیتر كوردبوون ل رۆژھەلاتی بووینە ئەگەرێن گەلەك بھێز ل سەر، سەر ژ نوی داڕشتنا تاكی كورد. بۆ ماوەیێ شەش سەد ساڵانە ئەڤ تاكە دھێتە كێمكرن و گوھی دا دھێتە بانگدان: (تو یێ كێمی، تو یێ شكەستی، ئەگەر ئەم نەبین تو نابی، تو یێ ھاتییە ئافراندن بۆ خزمەتا من…)، لەوما ژی د نھا دا تاكەكێ ھەڕفتی ھاتییە ئافراندن، لەوما ژی وەكو دەستپێك ئەركێ رەوشەنبیری ئاڤاكرنا ڤی تاكی یە و سەرژنوی دارشتنا مەژییێ وی یە بۆ وێ چەندێ بشێت خۆ ل گەل گوھۆڕینێن ل جیھانێ پەیدا دبن ب گونجینیت.»

ئەمیر عەلی، رێڤەبەرێ گشتی یێ رەوشەنبیری و ھونەری ل پارێزگەھا دھۆكێ، ل سەر بزاڤ و سەنگ و قەبارێ بزاڤا رەوشەنبیری، د پەراوێزا مژارا خانی دا گۆت: «ئەڤ بزاڤا رەوشەنبیری یا مە ھەی و ئەم خودانێن وێ، ڤێجا قەبارێ وێ چەند بیت، یان لەزاتییا پێشڤەچوونا وێ یان ژی سەنگ و كاریگەرییا وێ ل سەر جڤاكی چەند بیت و ب چ ئاوایا بیت، ب رۆژەكێ نە ھاتییە پێكئینان و ب رۆژەكێ ژی ژ ناڤ ناچیت. رەوشەنبیری؛ تێگەھەكێ گەلەك بەرفرەھ و فرە رەھەندێ نە سنوردار یێ ھەی، كو ئارمانج ژێ بەختەوەرییا جڤاكی یە، نەكو زمانێ جڤاكی، ھەروەسا نە گەھشتنا مە بۆ ئارمانجێن مە وەكو كورد ل سەر وان بنەمایێن رەوشەنبیری ھاتینە دانان، د زڤڕیتە ڤە بۆ: نەبوونا سەردەستییا مە یا سیاسی وەكو مللەت و پاشڤەمانا مە ژ رویێ شارستانی ڤە، لەوما ژی؛ گەلەك كار ھاتییە كرن بۆ وێ چەندێ رەوشەنبیرییا مە ببیتە ئالییێ جێبەجێكار یێ ئەجندایێن ھزری یێ بیانییان.»

ئەمیر عەلی سەبارەت بزاڤا بەرھنگاریكرنا وێ پێلا داگیركرنا رەوشەنبیرییا كوردی ژ لایێ رەوشەنبیرییا بیانی ڤە گۆت: «ئەم وەكو رێڤەبەرییا گشتی یا رەوشەنبیری و ھونەری، ھندی د شیان دا بیت و ھندی مە بزاڤ ھەین، مە بكارئیناینە بۆ لێگەڕیان ل ھندەك رێكێن كاریگەر و بھێز ل بەرامبەر بەرھەنگاریكرنا وێ پێلا ناڤھاتی و بۆ ڤێ چەندێ ژی مە ستراتیژی و بەرنامەیەكێ بھێز دارشتییە ژ وان: فیلمە فەستیڤالا دھۆكێ یا نێڤدەولەتی، كو بوویە پەنجەرەیه‌كا ڤەكری ل بەر جڤاكێ كورد ب رویێ دنیایێ ڤە، كو ب سۆپاسی ڤە ئه‌م شیایە سەڕەرای ھەمی ئاستەنگ و قەیرانان بەردەوامیێ پێ بدەین، ھەروەسا پلانەكا دی یا گرێدایی ب وەرگێڕانا ھندەك په‌رتووكان بوو ل سەر دیرۆك و جڤاكێ كوردی بۆ زمانێن بیانی، كو ب خۆشحالی ڤە ئەو ژی ژ ئالییێ جڤاتا وەزیران ڤە ھاتییە پەسەندكرن و ب ھیڤییا وێ چەندێ زویترین دەم بكەڤیتە د بیاڤێ جێبەجێكرنێ دا.»

ناڤبری د دویماھییا ئاخڤتنا خۆ دا گۆت: «ژ ئەگەرێ بڕیارەكا نە خواندی، كۆمەكا مەزن ژ پرۆژه‌یێن مە یێن ھزری و رەوشەنبیری ھاتنە ڕاوەستاندن ژ لایێ حكومەتا ھەرێمێ ڤە، ئەگەرێن ڤێ چەندێ ژی ئەو قەیران و پێشھاتێن سیاسی – ئابۆری بوون یێن ل بەرامبەر ھەرێما كوردستانێ ھاتینە مەشاندن، گۆمان تێدا نینە، كو ئاسەوارێن ڤێ چەندێ ژی گەلەك ب گرانی ل سەر مە راوەستان، لەوما ژی ھیڤیدارم ب ساناھی دەربازبوونا ڤان قەیرانان ھەمی دەستە و ناڤەندێن ڤەكۆلینان، زانكۆ و پەیمانگەھێن مە بكەڤنە تەوەرێ ھەماھەنگی و ھاریكاریكرنا مە بۆ وان ئارمانجێن ھزرێن مە ل سەر ھاتینە دارشتن.»

ھەلكەفت عەبدولواحد، ئەندامێ جڤاتا ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و راگەهاندنێ و رێڤەبەرێ تەلەڤزیۆنا دهۆک، د پەراوێزا مژارا خانی دا گۆت: «د نھا دا پێلەكا دژوار و بھێز یا حەلاندنا كەلتۆران یا دھێتە مەشاندن، ل گۆر په‌رتووكا ئەحمەد داود ئۆغلۆی (كویراتییا ستراتیژییەتێ)، كو ب جوانی و شێوەیەكێ رۆن و ئاشكرا جڤاكان پۆلین دكەتن و دبێژیت: (شارستانی رویبارەكە، ھندەك مللەت یێن تێدا، یێ د مەلەڤانن و دزانن دێ كیڤە چن؛ ھندەك تێدا نە د مەلەڤانن و نزانن دێ كیڤە چن و ھندەك مللەت ژی هەنە ل كەنارێ رویباری نە و خۆ نە ھاڤێتینە تێدا، ئانكو (یێن ژ دەرڤەی چارچۆڤێ شارستانیەتێ) دا، ل سەر ڤێ بنیاتی، پێدڤییە ئەم خۆ وەكو مللەت پۆلین بكەین و پێناسا جھێ خۆ یان رۆلێ خۆ بكەین د چارچۆڤێ پێشڤەچوونا شارستانییەتی دا، نەخاسم د ئەڤرۆكە دا مرۆڤ بوویە ناڤەند و ئێدی تەكنۆلۆژییا بوویە كاریگەرترین چەكێ سیاسی و ئابۆری.»

ھەلكەفت عەبدولواحدی، ل سەر ھەبوون یان نەبوونا قەیرانا رەوشەنبیر و رەوشەنبیرییێ، دھۆك وەكو نموونە، گۆت: «ب دیتنا من، ئەم یێن د قەیرانا خۆ نیاسینێ دا، پێدڤییە ئەم بەری ھەر تشتەكی خۆ بنیاسین و خواندنا دەستپێكی بۆ كەسایەتییا خۆ و وێ دیدا ھزری بكەین، كا گەلۆ مە بۆ پێشەرۆژێ چ پلان و بەرنامە ھەنە، گەلۆ مە بۆ پاراستنا بھایێن خۆ یێن نەتەوەی و كەلتۆری چ ئامراز ھەنە و دشێت چ بكەین ل بەرامبەری وی ھێزا دژوار یا جیھانگیریێ بۆ نەھێلانا فرە كەلتۆری و فرە نەتەوایەتییێ، لەوما ژی پێدڤییە ب دویڤچوون و ڤەكۆلینێن ئەكادیمی كار ل سەر وان كێماتیێن خۆ بكەین ژ رویێ ھزری و رەوشەنبیری ڤە.»

هەر د پهڕاوێزا مژارێ دا، ھەیفا دۆسكی ژی، ئەنداما جڤاتا خانی و سەرنڤیسەرا كۆڤارا سڤۆرە یا زارۆكان؛ گۆت: کو «مخابن ژ وان كاودانێن بەردەوام مللەتێ مە تێدا د بووری، كەس نە بوویە دەستێ مە بگریت و بەرێ مە بدەتە خواندن و نڤیسینێ، ئەڤە نە ب تنێ ل سەر ئاستێن بلند، بەلكو ل سەر ئاستێ خێزانێ ژی ب ڤی رەنگی بوویە، سەرەڕای وێ چەندێ، كو ب خۆشحالی ڤە ئەم ب ھەمی رێكان ھاتینە داکو كەسایەتییەكێ بۆ زارۆكێ خۆ دورست بكەین، كو یا جودا بیت ژ یا بەری نھا، بەلێ مخابن د نوكە ژی دا گەلەك دایك و باب ل دھۆكێ هەنە، كو باوەری ب خواندن و نڤیسینێ نینە و بزاڤێ دكەن زارۆكێ خۆ چاڤتاری بكەن.»

ل سەر چارەسەرییا ڤێ پرسێ، ناڤبریێ گۆت: «ئەم ب تنێ نەشێین چ بكەین، بانگا مە بۆ ھەمی ناڤەندێن رەوشەنبیری و پەروەردە و فێركرنێ، ئەوە؛ دەستێ ئێكدو بگرن و ھەر ئێك د جھ و پێگەھێ خۆ دا ھەست ب وێ بەرپرسیارییەتییێ بكەتن یا كەتییە سەر ملان، ژبەركو ئەنجامێن خۆ دێ ھەبن و ھەبووینە ژی، بۆ نموونە؛ مە د نھا دا 50-60 نڤیسەرێن ھەری باش و پێشەنگ یێن زارۆكان ل دھۆكێ ھەنە، لەوما ژی حەز دكەم پێكڤە پشكدارییێ د ئاڤاكرنا كەسایەتییا تاكێ كورد و ب تایبەت ژی زارۆكان دا ل دھۆكێ بكەین.»

وەڵات تۆفیق، ئەندامێ دەستەیا نڤیسەرێن كۆڤارا مەتین، ڤەكۆلەر و ل سەنتەرێ بەشكچی ل زانكۆیا دھۆكێ، هەر د پەراوێزا مژارا خانی دا گۆت: «وەكو جڤاكێ كوردی ب تایبەت، كو جڤاكەكێ رۆژھەلاتی یێ تامدایی یە ب رویدانێن سروشتی و ژیوارێ سیاسی ب شێوەیەكی كاریگەری ل سەر كرییە ھەتا لەنگ بوویی ب تایبەت ژ رویێ ھزری ڤە. ب بەردەوامی ژ كوردان ھاتییە خواستن، كو نە خۆ بن، بەلكو ئەو بن یان وەكی وان بن یێن سەردەستییا سیاسەتا دەڤەرێ دكر و ھەتا نھا ژی ئەڤ سیاسەتە یا بەردەوامە، بەلێ ب فۆرم و تەكتیكێن جوداتر ژ یێن كەڤن. ل سەر ڤی بنیاتی، ئالییێ ھزری د ناڤ كوردان دا ب تایبەت یێ پاشڤەمایە ل چاڤ خەلكەكێ دیتر.»

ناڤبری ب ھەمان شێوە ل سەر ھەمان تەوەر ئاخڤت و گۆت: «ھەمی رۆژھەلاتناس، گەرۆك، دبلۆماتكار و نڤیسەرێن بیانی، چ دۆست یان ژی دژمنێن كوردان بن ل سەر وێ چەندێ د ھەڤڕانە، كو تێگەھێ رەوشەنبیر و رەوشەنبیرییێ د ناڤ كوردان دا یێ ئالۆز و گەلەك شوێلی یە! ئانكو؛ ھەتا نھا پرسا رەوشەنبیری و ھەبوون و نەبوونا وی د ناڤ كوردان دا نە گەھشتییە كنارەكێ ئێكلاكەر. ئەھا ئەڤە ھەمی ئەگەرن بۆ وێ چەندێ؛ ئەم ل دەستپێكێ چەمكێ رەوشەنبیری و پێناسا وی دیار بكەین كا ب دروستایی رەوشەنبیر و بنەمایێن رەوشەنبیرییێ چنە و كا مە كوردان رەوشەنبیر ھەیە یان نە؟ ئەگەر ھەیە؛ پا ئەركێ وی چییە و مافێ وی ل بەرامبەر جڤاكی چییە؟»

د دویماھییا ئاخفتنا خۆ دا، ناڤبری گۆت: «پێلا ب ھێز یا تەكنۆلۆژیایێ و گەھشتنا وێ بۆ جڤاكێ مە بوویە ئەگەرەكە، كو ئەم وەكو جڤاكێ كوردی خۆ د سەر گەلەك قووناغێن ژیارێ را دەرباز بكەین و خۆ بگەھینینە وان جڤاكێن تەكنۆلۆژییا بۆ خزمەتا خۆ بكارئیناین و گەھشتینە قووناغا جیھانگیرییێ و دەرئەنجام بەرەلاییەكا مەزن و بەرفرەھ چێبوویە، ب شێوەیەكی ئەم د ئێكدو نە گەھین و ئەو رەوشەنبیری مە ھەی ژی، ئێدی نە شێت وەكو پێدڤی ب ئەركێ خۆ رابیت، ببیتە كارەكتەرەكێ بھێز بۆ ئاراستەكرنا جڤاكی، كا چەوا ھزر بوو بوویە دینامۆیێ گوھۆڕینا جڤاكان».

ڤان بابەتان ببینە

کۆنێ رەش بۆ مەتین: ئە‌ز دیواره‌كی مه‌زن وه‌ك دیوارێ به‌رلینێ د ناڤبه‌را ئارامینڤیسان و لاتینینڤیسان دا‌ دبینم..!!

دیدار: هۆشەنگ تاجر کۆنێ رەش نڤیسەرێ ناڤدارێ کورد، خەلکێ رۆژئاڤایێ کوردستانێ د دیدارەکێ دا ل …