مافێ هزردارییێ چیيه‌ و چه‌ند دهێته‌ پاراستن؟

بەرهەڤکرن: سينه‌م چێى

هەر ساڵ رۆژا 26ێ نیسانێ، رۆژا جیهانی یا هزرداریێ (World Intellectual Property Day – اليوم العالمي للملكية الفكرية) یە دیسان ژێڕا دبێژن مافێ کۆپیکرنێ Copyright. ئەڤ رۆژە ب بڕیارەکێ ژ لایێ رێکخستییا جیهانی یا هزرداریێ (WIPO)، کو هەمان رۆژا دامەزراندنا ڤی رێکخستیێ یە ل ساڵا 1970ێ. ژ ئارمانجێن  ساخکرنا ڤێ رۆژێ: – داکو رێز ل مافێن هزرداریێ بهێتە گرتن. – هاندانا داهێنەران بهێتەکرن، داکو پتر ئەفراندنێ بکەن. ده‌مێ تاكه‌كه‌س خودانێ سامانه‌كێ هزرى یێ تايبه‌ت ب خۆ ڤه‌ بيت. گرنگه‌ سامانێ هزرا وی بهێتە پاراستن. له‌وما هه‌بوونا مافێ هزرداریێ پێدڤيیه. ب مه‌ره‌ما وێ چه‌ندێ بزانين ئه‌ڤ مافه‌ چيیه‌؟ چه‌وا دهێته‌ بنپێكرن؟ چ ياسا‌ یێن تايبه‌ت ب ڤى بياڤى هه‌نه‌؟ ل گەل ئازراندنا چه‌ندين مژارێن دى، مه‌ ئه‌ڤ راپۆرتە ئاماده‌كرييه‌.

د. ئهمين عهبدولقادر؛ مامۆستايێ زانكۆيا دهۆكێ، سهبارهت مافێ هزرداریێ و ئهو حالهتێن ب دزيیا هزرى دهێنه هژمارتن دبێژت: «مافێ هزرداریێ ئەوا ب ئینگلیزی دبێژنێ Copyright زاراڤەکێ یاساییە؛ دەرباری پاراستنا مولكییا بەرهەمێ رەسەن بۆ خودانێ وی، چ بەڵاڤکرن، فرۆتن یان ب کرێدانێ بیت. ب ئاوایەکی خودان ب خۆ بەرهەمێ کەدا خۆ وەربگریت. واتە مافێ هزرداریێ پاراستنا مافێن دانەرێ رەسەنە، ئەڤجار چ  داهێنانەک ئەدەبی، هونەری، مۆزیک یان فۆتۆگرافی بیت. ئەڤ مافە ل هەمی وەڵاتان ب یاسا ژ ئالیێ دەستهەڵاتا یاسا دانانێڤە دهێتە پاراستن، ل دامودەزگەهێن دەستهەڵاتا دادوەری کار پێ دهێتەکرن. ئەڤەیە دبیتە ئەگەر ژ بۆ داهێنەری شانازییێ ب کەدا خۆ ببەت و بەرهەمێ ئەوێ کەدێ ئەو ب خۆ بخۆت. دیسان دبیتە هاندەر پتر داهێنانان بکەت د بیاڤێ خۆ دا. د هەمان دەم دا رێکێ ل بەر کارێن داهێنانا سەختە و نەرەسەن دگریت و رێکێ ل هەمبەر مرۆڤێن بلیمەت و داهێنەر ڤەدکەت ژ بۆ داهێنانێن پتر و مەزنتر. لاوازییا رەوشەنبیرییا پرسینا ل ئەڤی مافی ژ ئالیێ وەڵاتییان ڤە، ئه‌گه‌ره‌كه‌ بۆ بنپێكرنا وى ب شێوازێن رێکخستی و نەرێکخستی ژ ئالییێ هندەک کەس و گرۆپان ڤه‌. ب رێك و شێوه‌يێن جودا مافێ خودانێ هزرێ دهێته‌ خارن ژ وان، کۆپیکرنا پەرتووکان و فرۆتنا ئەوان، یان ژی گوهۆڕینا شێوازێ پەرتووکان بۆ PDF و بەڵاڤکرنا ئەوان ل ماڵپەر و پلاتفۆرمێن ئەلکترۆنی بێی رازیبوونا خودانی. ژ لايه‌كێ دى ڤه‌ وه‌رگێڕانا بێ ده‌ستويریيا خودانێ په‌رتووكێ ئه‌گه‌ر يێ ساخ بيت، ژى ئێك ژ بنپێكرنا مافێ هزرداریێ یه‌. هه‌روه‌سا کۆپیکرنا ستران و مۆزیک و ئاوازان بێی خۆدانێ ئەوان. دیسان بەڵاڤکرنا سترانان ل یۆتیۆب و ماڵپەڕ و تیڤی و رادیۆیان، کۆپیکرن و فرۆتنا کەڤالێن نیگارکێشیێ بێى رازيبوونا خودانان. کۆپیکرنا دیزاینان ژ بۆ هەر مەرەمەکا هەبیت بێی دیزاینەر بهێتە ئاگەهدارکرن و رازیکرن، هه‌مى ب بنپێكرنا مافێ هزرداریێ یانکو مولكییا فكرى دهێنه‌ دانان. ئانكو د شیياندايه‌ بهێته‌ گۆتن هەر تشتەکێ د بنەڕەت دا بەرهەمێ کەدا مرۆڤى یا هزری نەبیت، ب دزيیا هزرى دهێته‌ دانان.»

مامۆستايێ زانكۆيێ د بهردهواميیا ئاخفتنێن خۆ دا ئاماژەى ب وێ چهندێ ژى كر كو: هەلبەت ل پڕانییا وەڵاتێن نەموئەسساتی ئەڤ دیاردە ب رێژەیێن جیاواز هه‌يه‌. ل کوردستانێ و دەڤەرا بەهدینان ژی هەیە. بۆ نموونە هندەک خودانێن پەرتووکخانەیان ئامیرێن کۆپیکرنێ ژی د پەرتووکخانەیێن خۆ ڤە هەنە و هەر پەرتووکەکا بازاڕێ ئەوێ یێ خۆش بیت کۆپی دکەن و دفرۆشن بێی خودانی ئاگەهـ ژێ هەبیت. هنده‌ك كه‌س يێن هه‌ين هزرێ ئێکسەر ژ نڤیسەرەکێ بیانی وەردگریت و وەردگێڕیت و ب ناڤێ خۆ بەڵاڤ دکەت، ئەڤجار چ ڤەکۆلین بیت، چیرۆک بیت یان هەر پارچە نڤیسینەکا دی. هندەک پەرتووکخانەیێن ئەلکترۆنی پەیدابووینە پەرتووکان دکەنە PDF، هه‌روه‌سا قوتابی ل زانینگەهان پەرتووکان دکەنە PDF و د ناڤبەرا خۆ دا بەڵاڤ دکەن. كه‌س هه‌نه‌ پەرتووکان دکەنە ئۆدیۆ (دەنگ) و بەڵاڤ دکەن. ئەڤە بۆ هەمی بەرهەمێن دی یێن هونەری ژی دروستە. مافێ مولكییا فكرى ل هەرێما کوردستانێ ب یاسا هاتییە پاراستن، مادەم مە یاسایا تایبەت ب ڤى بياڤى ڤه‌ هەیە و دەستهەڵاتا دادوەری ژی هەیە. ئەم نەشێین بێژین، کو ئەڤ مافە ل هەرێمێ نەیێ پاراستییە، به‌لێ ژبەرکو ئەڤ مافە وەکی گەلەک ياسايێن دی یێن مرۆڤی ژ ئالیێ میدیا و دەزگەهێن راگەهاندنا كوردى ڤە د ناڤ خەلکی دا نەهاتییە بەڵاڤکرن. لاوازییا رەوشەنبیرییا زانین و لێپرسینا خەلکی ل مافێن خۆ، بوويه‌ ئه‌گه‌ر نه‌هێتە ستاندن و زڤڕاندن بۆ خودانان. ب هزرا  من بۆ نەهێلانا ئەڤێ دیاردێ باشتر ئه‌وه‌ رۆتینیاتێن دادگەهێ بۆ خودان هزران بهێنە کێمکرن و پلاتفۆرمەکا ئەلکترۆنی بهێته ‌دامه‌زراندن، کو سکالایا خۆ ئێکسەر بێی بینە و ببە پێشکێش بکەت و تۆمەتبار پشتی سەلماندنا راستی و دروستییا تاوانا ئەوان بگەهنە سزای خۆ. ئه‌گه‌ر ل دادگەهان ئاسانکاری بۆ خودان هزران (دانەران) کرن و ب ساناهی و بێی سەر ئێشی بگەهنە مافێن خۆ، دیسان هەڤدەم ئەگەر رەوشەنبیرییا مافخوازییا هزری د ناڤ هەڤوەڵاتییان دا ب رێکا میدیا و راگەهاندنێ هاتە بەڵاڤکرن. دێ بنه‌ ئه‌گه‌ر تۆمەتبار بترسن و بزانن سزایەک دێ بۆ هەبیت. ل وى ده‌مى ئه‌م پێدڤى ب چ لایەنەکێ دی نینین بزاڤا پاراستنا مافێ خاوه‌ندارییا هزرى بکەت و ئەڤ دیاردە دێ بەر ب کێمی و بەلکی نەمانێ ژی چیت.

مهسعود خالد گولى؛ رێڤهبهرێ پهرتووكخانەیێن گشتى ل پارێزگهها دهۆكێ، سهبارهت رێنماى و مهرجێن وهزارهتا رهوشهنبيرى و راگههاندنێ بۆ دانا ژمارا سپاردنێ دبێژيت: «هه‌ر نڤيسه‌ر، ڤه‌كۆله‌ر، وه‌رگێڕ، به‌رهه‌ڤكا‌ر، ده‌زگه‌هـ، ناڤه‌ند، گرۆپ و…هتد بۆ هه‌ر په‌رتووكه‌كا بيت، كو وان به‌رهه‌ڤكربيت ماف يێ هه‌ى داخازا ژمارا سپاردنێ ل ده‌ف مه‌ بكه‌ت، ئه‌گه‌ر ب هه‌ر زمانه‌كى ژى هاتبيته‌ نڤيسين يان ژى ل هه‌ر جهه‌كێ بهێته‌ چاپكرن. مه‌ هنده‌ك مه‌رج و رێنماى هه‌نه‌ بۆ دانا ژمارا سپاردنێ، نابيت د ناڤه‌ڕۆكا په‌رتووكێ دا هه‌ر جۆره‌ توندوتيژيیه‌ك هه‌بيت يان پشته‌ڤانى ل هه‌ر گرۆپه‌كێ سياسى، ئايينى و نه‌ته‌وه‌یى يێن توندڕه‌و هاتبيته‌كرن. دڤێت پشته‌ڤانييا چ نه‌ريتێن دژى نه‌ريتێن كورده‌وارى جيهانى نه‌كربيت، كو ببيته‌ ئه‌گه‌رێ تێكدانا شيرازا جڤاكى، وه‌كى ڕه‌گه‌زخوازى، ڕه‌گه‌زگوهۆڕين. يا گرنگه‌ په‌رتووك ژ لايێ زانستى و ئه‌مانه‌تا وه‌رگێڕانێ ڤه‌ يا بێ كێماسى بيت و پێشتر خودانێ په‌رتووكێ ل ده‌ف هنده‌ك كه‌سێن شاره‌زا سه‌رراست كربيت. هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌م په‌رتووكێ ناخوينين و ل ده‌ف مه‌ د چ  فيلته‌ران را نابۆريت، به‌لێ به‌رى ئه‌م ژمارا سپاردنێ بده‌ينه‌ خودانى، وى ئاگه‌هدار دكه‌ين ل سه‌ر ئه‌وان خالێن ئاماژه‌ پێ هاتييه‌ دان. پێدڤييه داخوازكه‌رێ ژمارا سپاردنێ ب شێوه‌یه‌كێ فه‌رمى و نڤيسكى داخوازێ ژ مه‌ بكه‌ت. مه‌رج نينه‌ خه‌لكێ عيراقێ بيت، به‌لكو مه‌ ژمارا سپاردنێ يا دايه‌ هنده‌ك نڤيسه‌رێن رۆژئاڤا و باكۆر ژى. به‌لێ دڤێت  داخوازكه‌ر په‌رتووكا ديزاينكرى ب شێوه‌يێ pdf د گه‌ل به‌رگى ل سه‌ر CD يان DVD بۆ مه‌ بينيت، ل گه‌ل ئێمزاكرنا سۆزنامه‌كێ ل ده‌ف مه‌، كو هه‌رده‌مێ په‌رتووك چاپ بوو، به‌رى ل بازارى بهێـته‌ به‌ڵاڤكرن ب كێمى شه‌ش دانه‌يان بۆ مه‌ بينيت. ئه‌گه‌ر ڤێ خالێ جێبجى نه‌كه‌ت مه‌ ماف يێ هه‌ى سكالايێ ل سه‌ر تۆمار بكه‌ين و جارێن داهاتى ژمارا سپاردنێ ناده‌ينێ و ئه‌م دێ ده‌ست ڤه‌كرى بين بۆ به‌ڵاڤكرنا په‌رتووكێ ب شێوه‌يێ pdf ل سه‌ر تورێن جڤاكى دا خه‌لك ب هه‌روه‌ مفاى ژێ ببينيت. ئه‌گه‌ر مه‌ ژمارا سپاردنێ دا په‌رتووكه‌كێ و  ل سه‌ر لاپه‌رێ ناڤونيشانى ئاماژه‌ پێ نه‌هاته‌دان ل وى ده‌مى مه ‌ماف يێ هه‌ى په‌رتووكێ ژ بازارى ڤه‌كێشين. زێده‌بارى هه‌بوونا چه‌ندين مه‌رجێن دى.»

مهسعود خالدى ئاماژە ب وێ چهندێ ژى ددهت كو: «ئه‌گه‌ر ئه‌م پشتراست بووين، داخازكه‌ر خودانێ ره‌سه‌نێ په‌رتووكێ نينه‌، ل وى ده‌مى نه‌ ب تنێ ئه‌م ژمارا سپاردنێ ناده‌ينێ، به‌لكۆ دێ وى ب شێوه‌يێ زاره‌كى ل سه‌ر شاشیيا ئه‌و دكه‌ت ئاگه‌هدار كه‌ين. د پشترا  دێ په‌يوه‌ندیيێ ب خودانێ سه‌ره‌كى يێ به‌رهه‌مى كه‌ين وى ل سه‌ر بابه‌تى ئاگه‌هدار كه‌ين. به‌لێ حه‌تا نوكه‌ مه‌ چ حاله‌تێن ب ڤى شێوه‌ى نه‌ديتينه‌، دبيت ئه‌گه‌ر ژى ئه‌و بيت، كو ئه‌م دويڤچوونا ڤى بابه‌تى ناكه‌ين بۆ په‌رتووكێ؛ چونكى ئه‌م ل دويڤ رێنمايێن وه‌زاره‌تێ كار دكه‌ين و چ رێنماى بۆ ڤى كارى نينن. ب هزرا من بۆ رێگرىكرنێ ل زێده‌بوونا ڤێ دياردێ، پێدڤييه‌ ره‌خنه‌گر ب رۆلێ خۆ راببن بۆ شه‌رمزاركرنا كه‌سێن دزييا هزرى كه‌ن. خودانێ ره‌سه‌نێ به‌رهه‌مێ ژى ب رێكا دادگه‌هێ ڤى بابه‌تى چاره‌ بكه‌ت. ئه‌گه‌ر خودانێ به‌رهه‌مى د ژيانێ دا نه‌مابيت و يان د شييان دا نه‌بيت بهێته‌ ئاگه‌هداركرن ل سه‌ر بابه‌تى ل وى ده‌مى هه‌ر كه‌سه‌ك د شێت سكاڵايێ تۆمار بكه‌ت، پشتى كارێ دزييێ دهێته‌ پشتراستكرن.»

ئازاد ئهحمهد يونس؛ خودانێ ئێك ژ پهرتووکفرۆشییەکا دهۆكێ يه ب ڤى شێوهى بهحسێ مولكییا فكرى دكهت: «مولكییا فكرى تشتەکێ نوی نینە، بەلکۆ بۆ بەری سەدێ پازدێ دزڤڕیت، دەمێ بۆ ئێکەم جار یاسایەک ل ڤینیسیا ل ئیتالیا دەرکەفتی بەحس ل پاراستنا مافێن داهێنانێ کری. د دویڤ دا هێدێ هێدی مافێ خاوەندارییێ بۆ گەلەک تشتان دەرکەت وەکی میۆزیک، کەڤالێن هونەری، ئەدەبی، لوگۆیێ مارکێن تشتێن جودا و… هتد. سەبارەت مافێ نڤیسەری دزڤڕیت بۆ پشتی دەرکەفتنا ئامیرێ چاپێ ژ لایێ گونتبێرگی ڤه و ب تایبەت ل دووماهییا سەدێ نوزدێ. ئه‌ڤ مافه‌ نه ب تنێ رێكێ ناده‌ت به‌رهه‌مێ كه‌سه‌كى ب ناڤێ كه‌سه‌كێ دى بهێته‌ به‌ڵاڤكرن، به‌لكى رێكێ ل وه‌رگێڕانا به‌رهه‌مه‌كى ژى دگريت، ئه‌گه‌ر ده‌ستويرى ژ خودانێ به‌رهه‌مى يان سازييا چاپكرى نه‌هێته ‌وه‌رگرتن. ل کوردستانێ و ل عیراقێ ب گشتی و چەند وەڵاتێن دەوروبەر ژی ئەڤ مافە هەکە نەبێژین نینن ژی، گەلەک کێم دهێنە پاراستن و گرنگی پێ ناهێتەدان. ئه‌م دشێین بێژین زێدەتر هزرا پەرتووکێ دهێتە دزین، گەلەک جارا دێ پەرتووکەکێ خوینی؛ دێ بینی هزرێن وێ بۆ ته‌ د غەریب نینن و ب تایبەت ئەڤ چەندە د رۆمان و چيرۆكان دا دهێتە دیتن، کو گەلەک رۆمان نڤیسێن نوی هزر یان کاکلکا چیرۆکا رۆمانا خۆ  ژ رۆمانەک دی وەردگرن.»

سهبارهت ههبوونا حالهتێن نهپاراستنا مافێ هزرداریێ ل دهۆكێ، ناڤهاتى ديار دكهت: «ل دهۆكێ ئه‌ڤ ديارده‌ ب گه‌له‌ك شێوه‌يان يا هه‌ى، بۆ نموونه‌: په‌رتووك هەبووینە هه‌ر ژ زمانێ کوردی شێوەزارەک دی ڤەگۆهاستینه سه‌ر شێوه‌زارێ كرمانجیا ژوورى، پێشنيازا مه‌ هاتييه‌كرن بۆ چاپ بكه‌ين. به‌لێ ده‌مێ مه‌ زانى ده‌ستويرى ژ نڤيسه‌رى يان ده‌زگه‌هێ وه‌شاندى نه‌وه‌رگرتييه. مه‌ ره‌ت كرييه‌ و رێكا وه‌رگرتنا ده‌ستويريێ نيشا دايه‌. ل گه‌ل وێ چه‌ندێ ژى گه‌له‌ك به‌رهه‌مێن وه‌رگێراى يێن هه‌ين نوكه‌ د ناڤ بازارى دا دهێنه‌ ديتن و وه‌رگێڕى ده‌ستويرى ژ نڤيسه‌رى نه‌وه‌رگرتييه‌. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى دبيته‌ ئه‌گه‌ر پتر ژ جاره‌كێ په‌رتووكه‌ك دهێته‌ وه‌رگێڕان و چاپكرن. بۆ نموونه‌ ده‌مێ د هه‌رێمه‌كا بچويكا وه‌كى يا مه‌ دا په‌رتووكه‌ك نێزيكى 15 كه‌سان وه‌رگێڕا بيته‌ سه‌ر زمانێ كوردى، د ده‌مه‌كى دا ل وه‌ڵاتێن عه‌ره‌بى هه‌ميێ ب تنێ جاره‌كێ هاتبيته‌ وه‌رگێران. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ بۆ نه‌وه‌رگرتنا مافێ وه‌رگێرانێ دزڤڕيت ژ لايێ وه‌رگێڕان ڤه. راسته‌ ناڤێ نڤيسه‌رى ل سه‌ر په‌رتووكێ دهێـته‌ دانان، به‌لێ ئه‌ڤه‌ ب تنێ به‌س نينه‌ بۆ هندێ مرۆڤ بێژيت مافێ نڤيسه‌رى نه‌هاتييه‌ خوارن؛ چونكى پتریيا نڤيسه‌ران كۆژمه‌كێ پاره‌ى ژى داخاز دكه‌ن ل ده‌مێ ده‌ستوورى دانا وه‌رگێڕانێ. ل گه‌ل ڤێ چه‌ندێ ژى نه‌ ب تنێ په‌رتووكێن وه‌رگێڕاى يان دزينا هزرا نڤيسه‌رى هه‌يه‌. به‌لكو ل دهۆكێ په‌رتووكێن ئنگليزى د بازارى دا يێن هه‌ين و ئه‌م دشێين بێژين  ٩٩٪ دانه‌يێن ره‌سه‌ن نينن. هاتينه‌ كۆپيكرن و ب كوالیتييه‌ك باشتر ژ يا ره‌سه‌ن هاتينه‌ چاپكرن. ئه‌گه‌ر پرسيارا بهايێ وان بهێته‌كرن، دو هه‌تا پێنج دولارن، به‌لێ ل سه‌ر به‌رگێ وێ ژ 20 دولاران كێمتر نه‌هاتييه‌ نڤيسين‌. ئه‌ڤ ديارده‌ ل ده‌ف مه‌ ب تنێ نينه،‌ به‌لكۆ ل عيراقێ و پترييا ده‌وله‌تێن رۆژهه‌لات ژى يا هه‌ى. په‌رتووكێن عه‌ره‌بى و ئنگليزى ل عيراقێ ب چاپه‌كا گه‌له‌ك باش دهێنه‌ چاپكرن كۆپيكرن ڤه‌. ئه‌گه‌رێ ڤێ چه‌ندێ ژى بۆ ره‌وشا ژيانا تاكێ عيراقى ب گشتى دزڤريت، كو‌ وه‌كى يا ده‌وله‌تێن دى يێن خه‌ليجى و بيانى نينه‌. بۆ نموونه‌ بۆ گه‌نجێن وه‌ڵاته‌كێ وه‌كى قه‌ته‌ر يان ئيمارات كڕينا په‌رتووكه‌كێ ب بهايێ 20 دولاران تشته‌كێ ئاساييه‌؛ چونكى ره‌وشا وان يا ئابۆرى ژ يا مه‌ باشتره‌. به‌لێ بۆ گه‌نجێن عيراقى و كوردستانێ ئه‌ڤه‌ بهايه‌كێ زۆره،‌ له‌وما په‌نايێ دبه‌نه‌ به‌ر ڤان رێكێن نه‌دروست بۆ ب ده‌ستڤه‌ ئينانا په‌رتووكه‌كا ئه‌رزان. ب هزرا من ئه‌ڤه‌ مه‌زنترين بنپێكرنا مافێ خاوه‌نداره‌تيا نڤيسه‌رييه.»

پارێزهر، شڤان تهوفيق؛ شارهزايێ بياڤێ هزرداریێ ب ڤى شێوهى سهبارهت ياسايێن تايبهت ب ڤى بياڤى دئاخڤيت: «مافێ هزرداریێ ب بەرهەمێن عه‌قلى ڤه‌ دگرێدايينه‌، وەک داهێنان، بەرهەمێن ئەدەبی و هونەری، پوڵینکرن، دیزایین، دوریشم، لوگۆ، ناڤ، وێنەيێن دهێنه ‌بكارئينان د بياڤێ بازرگانى دا. خودانێ هزرێ دشێت ل گوره‌ى ياسايێن تايبه‌ت ب مافێ چاپکرنێ و نیشانێن بازرگانیێ، مافێ هزرداریێ ب دانپێدان و سه‌لماندن ب ده‌ستخۆ ڤه‌ بينيت. ياسايا تايبه‌ت ب پاراستنا مافێ هزرداریێ هه‌ڤسه‌نگیيه‌كا ساخلەم د ناڤبەرا بەرژەوەندییێن داهێنانکاران، بەرژەوەندییێن هه‌ڤوه‌ڵاتى ب گشتى دا دادرێژیت، كو دبیتە ئەگەرەکێ هاریکار بۆ گەشەکرنا پرۆسێسا داهینانێ. ب ئه‌وان یاسایێن هاتینە داڕشتن مافێن هزرداریێ هاتینە پاراستن. ل سه‌ر ئاستێ جيهانى ماددێ (27)ێ ژ راگەهاندنا جارناما مافێن مرۆڤى ل جیهانی تايبه‌ت ب ڤى بياڤى ڤه‌ هه‌يه‌ و ل عيراقێ ل ساڵا 1971ێ یاسا ژمارا (3) هاتييه‌ ده‌ركرن. ل هه‌رێما کوردستانێ ژى ياسا ژمارە (17) ل ساڵا 2012ێ ژ لایێ پەرلەمانێ هەرێما کوردستانێ هاتیيە پەسەندکرن. بەندێ چارێ يێ ڤێ ياسايێ گرێدایی مافێن نڤیسەرينه‌ و ب ره‌نگه‌كێ رون و ئاشكه‌را ئاماژه‌یى ب مافێن دارایى و موڕالى دكه‌ت، هەروەسا ل بەندێ پێنجێ ژ هەمان یاسا ئەوێ گرێداى خودان مافان ڤە، سێ خالێن گرنک ئاماژە ب وێ چه‌ندێ كرييه‌،كو نڤيسەر دبیتە خودان ماف دەمێ بەرهەمێ وى یێ هزرى دهێته‌ چاپکرن، پشتى چاپکرنێ رێکارێن یاسایی ل سەر جێبەجێ دبن. دەمى دو کەس یان زێدەتر خودانێ به‌رهه‌مه‌كێ هزرى بن مافێ وان د وه‌كهه‌ڤن.»

پارێزهرێ ناڤهاتى، سهبارهت ههبوونا كهيسێن ژ ڤى جۆرهى ل دادگهها دهۆكێ و سزايێن ڤان تاوانان دبێژيت: «هه‌ر جۆرە بنپێکرنه‌كا مافێن هزرداریێ دهێته‌كرن ل دويڤ ياسايێ سزايێن خۆ يێن هه‌ين. یاسایێن مافێن چاپکرنێ ژمارە (30) یا ساڵا 1971ێ ل عيراقێ بڕیارا 84 یا دەسهەڵاتا به‌روه‌خت بۆ پاراستنا مافێن خاوه‌ندارييا هزری ئاماژێ ب سزادانا زیندانکرنێ و سزايێ داراى بۆ بنپێكرنێن ڤى مافى دكه‌ت. ئەو کەیسێن دهێنه‌ تۆمارکرن ل دادگەها تهەلچوونا دهۆکێ گەلەک د کێمن. بۆ نموونە د ساڵه‌كێ دا ب تنێ ئێك كه‌يس هاتييه‌ تۆماركرن. كێميیا ڤان كه‌يسان بۆ دو ئه‌گه‌ران دزڤڕيت. ئه‌و ژى نەبوونا هوشیارییا یاسایی ئەوا گرێداى ب ڤى مافى ڤه‌. نەبوونا شاره‌زاى و هوشيارييا نڤیسەر و خودانێن ده‌زگه‌هێن چاپکرنێ. له‌وما ب هزرا من باشترين چاره‌ بۆ نه‌هێلانا ڤێ دياردا نه‌ جوان، ئه‌وه‌ هه‌مى دام و دەزگەهـێن په‌يوه‌نديدار کار بکەن ل سەر ئەڤی بابەتى و ئەو کەسێن د بوارێ نڤیسین و چاپکرنێ دا کار دکەن باشتر بهێنه‌ پێگەهاندن د هوشياركرنا ماف و ئه‌ركێن داهێنه‌ران و رێک و چەوانییا پێشکشکرنا سکاڵایان ل سەر بنپێکرن و دزینا هزرێ. هەروەسا ئەڤ ئەرکە دکەڤيتە سەر ملێن ئەڤێ تەخێ، رێکخراوێن جڤاکێ سڤیل، سەنتەرێن رەوشەنبیرى ب رێکا دانانا کۆر و سمیناران و ڤەکرنا وۆرکشۆپان و کاراکرنا سۆشیال میدیایێ بۆ بەڵاڤکرنا هوشیاریێ دەربارەى ڤی بابەتى. هه‌ر چه‌نده ‌وه‌كى مه‌ ئاماژه‌ پێداى كه‌يسێن ڤى بياڤى د كێمن ل دادگه‌هێن هه‌رێمێ، به‌لێ ئاڵۆزترين كه‌يسێن د ڤى بياڤى دا، ئه‌ون يێن خودانێ ره‌سه‌ن و كه‌سێ بنپێكار ژ دو وه‌ڵاتێن جودا بن. گه‌له‌ك حاله‌تێن دى ژى يێن هه‌ين كه‌يسێن دادگه‌هان ئالۆز دكه‌ن.

Check Also

جگاره‌… هه‌مى ژه‌هر و ئێشن..!!

ريپۆرتاژ: سينه‌م چێى جگاره‌كێشان (smoking)، هه‌لكێشانا دويكێلا تويتنێ يه‌ ب رێیا سيهێن مرۆڤى. تويتن وه‌ك …