دیداره‌كا نه‌به‌لا‌ڤكرى یا رەحمەتی سه‌لاح سەعدلا… زمانێ كوردى و ئینگلیزى هه‌ردو ئێك ڕه‌هن، بۆ داڕشتنا په‌یڤێ هاریكارییا مرۆڤى دكه‌ن چو‌نكو بنیات ئێكه‌

دیدار:  ئیسماعیل بادى

نڤیسەڤان و وەرگێڕ‌ (سه‌لاح سەعدلا)، دهێتە نیاسین كو بزاڤێن وی هەمی بۆ وێ‌ چەندێ‌ بوون دیالێكتا كرمانجییێ‌ ڤەژینیت و ژ مرنێ‌ رزگار بكەت، وەرگێرانا وی بۆ رۆمانا (ئەوێ‌ دپلۆماسی) ب وی قەبارێ‌ مەزن (736 به‌رپه‌ڕ)، باشترین گرۆڤە كو كرمانجی؛ زارەكێ‌ كوردییێ‌ پێشكەڤتییە و شیانێن ڤەژاندن و مانێ‌ هەنە، پاشی (قاموسا سەلاحەدین)؛ دا چاپكرن كو ئەڤەژی پرۆژەیەكێ‌ گرنگێ‌ ساخكرنا دیالێكتا كرمانجی بوو، ئینایە هەڤبەری زمانێ‌ ئینگلیزییێ‌، ژبلی وەرگێرانا وی یا (مەم و زین)ا ئەحمەدێ‌ خانی بۆ سەر زمانێ‌ ئنگلیزییێ‌، چەندین سالان ئەو خەون د گەلدا دژییا.

سەیدا سه‌لاح سەعدلا، وەكو رەوشەنبیرەك و زمانزانەك، بەری وەغەركرنا وی، ل دۆر وێ‌ (مەم و زین)ێ و كارێن وى یێن دیتر،‌ ل ساڵا 1999ێ، من دیدارەك د گەلدا كربوو، لێ‌ مخابن ئەو جهێ‌ مە لێ‌ كار دكر، ئەم نەماینە لوێرێ‌ و من ژی دیدار ل چ جهێن دیتر به‌لاڤ نه‌كر، ژبه‌ر گرنگییا بۆچوونێن سه‌یدایێ ره‌حمه‌تى، كو یا تژی پێزانین و گۆتنێن زێرینێن وی نە، دێ پێشكێشى خوانده‌ڤانێن كۆڤارا (مه‌تین) كه‌ین.

– ل دهستپێكێ ههكه ل دۆر فهرههنگا سهلاحهدین ب پهیڤى؟

– گه‌له‌ك سۆپاس، كو ئه‌ڤ ده‌لیڤه‌یه‌ ته‌ بۆ مه‌ ڤه‌كر و د گه‌ل خونده‌ڤانان ل سه‌ر كارێ من باخڤین، وه‌ك ته‌ گۆتى دێ ب فه‌رهه‌نگێ ده‌ست پێ كه‌ین، قاموسا من ناڤێ وێ (قاموسا سه‌لاحه‌دین)ه‌، گه‌له‌كا پرسیار ژ من كر بۆچى؟ چنكى ناڤێ من بخۆ (صلاح الدین)ە‌، هه‌لبه‌ت ل سه‌ر ناڤێ كوردێ ناڤدارێ مه‌زن یێ دیرۆكى (سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبى)، ئه‌ڤ قاموسه‌ من ساڵا 1984ێ ده‌ست پێكر، هینگێ من ڕۆمانا (ئه‌وێ دبلۆماسى) ژ ئینگلیزى كر بوو كوردى، من بۆ خۆ په‌یڤێن سه‌ره‌كى رێزكرن ب ئه‌لفابێ، كو نیشان بكم، ئان هه‌كه‌ر جاره‌ك من كاره‌ك پێ هه‌بت، ب ساناهى ئه‌ز ب وان په‌یڤێن سه‌ره‌كى په‌یدا بكم بۆ وه‌رگێڕانا خۆ یا (ئه‌وێ دبلۆماسى). هه‌تا من ڕۆمانا (ئه‌وێ دبلۆماسى) ته‌ما كرى، من دیت؛ كو نێزیكى 4000-5000 په‌یڤێن سه‌ره‌كى ل من كۆم بوون، ئه‌و 4000-5000 هزار په‌یڤ من بڕیار دا ئه‌ز بكم كورته‌ قاموسه‌ك و من ئه‌ڤ كاره‌ كر. من نێزیكى 20,000 په‌یڤێن دى به‌ردان سه‌ر و من گۆته‌ خۆ ئه‌ڤه‌ كارێ من ته‌مام بوو، پاشى من دیت، كورته‌ قاموس پێدڤیایه‌ بۆ خواندنه‌ك تایبه‌تى بیت، بۆ پرسه‌ك تایبه‌تى بیت، وه‌ك بێژین بیركارى، ئان فیزیا، پزیشكى.. تشتێن وه‌سا، من گۆته‌ خۆ‌ ژى شه‌ڕ و نیڤ شه‌ڕ هه‌ر ئێكه‌، هه‌ما بلا ته‌مام بكم، ڤێجا راستى، ئه‌ز جاره‌ك دى رابووم من ئه‌و ڤالاتی یێن ناڤا په‌یڤان دا، من پڕ كرن هه‌تا كو ئه‌ڤ قاموسا هه‌نێ ژێ ده‌ركه‌فتى.

قاموس نێزیكى (1200) لاپه‌ڕە‌، په‌یڤێن ئینگلیزى وه‌كى دبێژن (فقره‌)، نێزیكى 80.000 هزارن، به‌رامبه‌رى ڤان 80 هزاران، دیسان نێزیكى 300,000 هزار په‌یڤێن كوردى نه‌، چنكو جار هه‌نه‌ په‌یڤا ئینگلیزى (5-6) په‌یڤێن كوردى به‌رامبه‌رن، ئانكو په‌یڤ هه‌نه‌ وه‌ك (قه‌ره‌بالغ)، (نوزا) ئینگلیزى من هژمارتن (22) په‌یڤێن كوردى به‌رامبه‌ر هه‌نه‌، ژبه‌ر هندێ په‌یڤێن كوردى گه‌له‌كن، من بزاڤ كر، كو ئه‌ڤ قاموسه‌ هه‌ردو زاراڤێن كوردى بن و ئو یا ڕاستى ژى پارچه‌یێن په‌یڤێ هه‌مى لوێری نه،‌ وه‌ك لێكه‌ر (فعل) وه‌ك كار، ناڤ ره‌نگ دیر (صفه‌) وه‌ك داچه‌ك (حرف جر)، وه‌ك كوكار (ظرف) ژێده‌رێن من پترییا وانه‌، ب زاراڤێن كوردى نه‌، ب زاراڤێ سۆرانى بوون، ژبه‌ر هندێ گه‌له‌ك گه‌له‌ك ژێ قاموس په‌یڤێن سۆرانى نه‌، ئه‌ڤه‌ ژى ب من گه‌له‌ك خۆشه‌، چما؟ چنكو كوردى یه‌، چ سۆرانى بت، چ كرمانجى بتن.

– ئانكو ئهم دشێین بێژین قاموسهكا زمانهكێ ئێكگرتى یه؟     

– جاره‌كا دى ئه‌ز دێ دوباره‌ كه‌م، (فعل) نه‌بت لێكه‌ر كو گه‌له‌ك جارا و به‌هرا پتر ئه‌م دشێین بێژین ب كرمانجى یه‌، په‌یڤین دى هه‌ردوكن، پیڤانى هه‌ردو زارن و من ڕاڤه‌كر ژى، چنكو ژێده‌رێن مه‌ یێن كوردى كارێ كۆڕى زانیارى كورد به‌لاڤكرى، من گه‌له‌ك مفا ژێ كر، ژبه‌ر هندێ گه‌له‌ك په‌یڤێن قاموسێ سۆرانى نه‌. گه‌له‌ك زه‌حمه‌ت بى چاپكرنا قاموسێ، سێ ساڵ پێ كێشان ئاماده‌كرن، خۆ بخۆ نێزیكى 12 ساڵا كێشا، ئانكو به‌س دا بۆ وه‌ دیار بكم چه‌ند زه‌حمه‌ت بوو، كابرایه‌ك یێ كۆمپیۆته‌رى چاپ كر؛ نه‌ ئینگلیزى دزانى، نه‌ كوردى دزانى، ژبه‌ر هندێ سێ- چار جارا ئه‌م پێدا‌چووین هه‌تا مه‌ كێماتى كێم كرین. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ چاپا ئێكێ یه‌، ما چى یه‌ كێماتى تێدا هه‌بن..!!

– خهلهتى یێن فهرههنگێ؛ زمانى نه، یان یێن چاپكرنێ نه؟

– هه‌ردو نه‌، من یێ ده‌ست پێكرى و گۆتى: هینگێ من ده‌ست ب دانانا ڤێ قاموسێ كرى، ئه‌ز هه‌چكو وه‌ك وى مرۆڤى بووم یێ خۆ هاڤێتى یه‌ د ناڤ به‌حرێ دا بێ كو ئه‌ز بزانم مه‌له‌ڤانیا بكم..!! ئو ئه‌ڤه‌ ڕاسته‌ ژى، چنكو دانانا قاموسه‌كێ نه‌ هند ساناهى یه‌، ئه‌ز بخۆ هندى پێشڤه‌ دچووم، پترتر ئه‌ز شه‌هره‌زاتر دبووم، ئو باوه‌ره‌ ژى نوكه‌ قاموسا هه‌نێ باش ‌‌ده‌ركه‌فت، ده‌رهینانا قاموسێ بخۆ گه‌له‌ك جوانه‌، ئه‌م دشێین ب سه‌رفه‌رازى بێژین به‌رامبه‌رى قاموسێن دى یه‌.

– بهرى ڤێ، ب ڤى قهبارهى ب زمانێن دی قاموس چ ب كوردى، عهرهبى یان ئینگلیزى هاتینه چاپكرن؟

– ئه‌ڤه‌ خۆش پرسیاره‌، قاموسا تو دشێى به‌رامبه‌رى ڤێ قاموسێ دانى، قاموسا (المورد)ـە‌ یا به‌عله‌به‌گى، ئه‌ڤه‌ قاموسه‌ك گه‌له‌ك هێژایه‌، ژێده‌ره‌ك گه‌له‌ك گرانه‌، ئه‌ڤ قاموسه‌ (المورد) 65,000 هزار په‌یڤن، 1015 هزار و پازده‌ لاپه‌ڕن، ئه‌ز دبێژم قاموسا مه‌ مه‌زنتره‌ ئێك، وێ رۆژێ گه‌له‌ك ب من خۆش بوو، په‌یڤه‌ك د (المورد)ێ نه‌بوو، د قاموسا مه‌ دا هه‌بوو، گه‌له‌ك كه‌یفا من هات، من پیچه‌كێ چ ژ ئالێ زانستى ڤه من په‌یڤه‌ك زێده‌كرن، ئانكو (المورد) گه‌له‌ك زاراڤ یێن زانستى تێدا هه‌نه‌، قاموسا من، من پترتر ژ ڤان په‌یڤان دانان. پێدڤی یه‌ هه‌ڤسه‌نگییه‌ك هه‌بت د ناڤبه‌را په‌یڤێن زانستى و په‌یڤێن گشتى دا، لێ من گۆت نهۆ زانكۆ یێن نوى یێن هه‌ین، خواندنگه‌هـ و ئامۆژگا و خه‌لكێ ملله‌تێ مه‌ پتر ب ڤى زمانێ ئینگلیزى دپه‌یڤن، ژبه‌ر هندێ من په‌یڤێن زانستى پتر دانان ژ قاموسا (المورد)، ئه‌زێ بۆ ته‌ نموونه‌یه‌ك دى ئینم، كو به‌رامبه‌رى ڤێ قاموسێ، قاموسا كوردى – ئینگلیزى یا ره‌حمه‌تى تۆفیق وه‌هبى و ئێدمۆنز، ئه‌و قاموس، ئێك: (6500) په‌یڤن، دو: هه‌ر یا زاراڤ یا شێوه‌ یا سلێمانیێ یه‌، ئه‌و بخۆ ژى جامێرى دبێژیتن نه‌ هه‌ر تۆفیق وه‌هبى ب تنێ بوو، ئێدمۆنز ژى بوو. تێكڕایا لاپه‌ڕان (179) لاپه‌ڕن، ئانكو نێزیكى (1) ژ (10) ژ قاموسا مه‌، ژبه‌ر هندێ كو ئه‌م دشێین بێژین قاموسا مه‌ به‌رامبه‌رى قاموسێن نه‌ خرابه‌.

– د ڤى كارێ ته دا، ته چهوا زمانێ كوردى ههڤبهرى زمانێ ئینگلیزی دیت؟

– ئا… به‌لێ كاك ئیسماعیل، ئافه‌رم بۆ ڤێ پرسیارێ، زمانێ مه‌ یێ كوردى زمانێ مه‌ یێ شیرین، نه‌ وه‌ك زمانێ ئینگلیزی یێ پێشكه‌فتى یه‌، ئه‌ڤه‌ تشته‌ك پێدڤییه‌ مرۆڤ بێژیتن، زمانێ ئینگلیزى ئه‌ڤه‌ چه‌ندین ساڵه‌ ل سه‌ر دخه‌بتن و كارى ل سه‌ر دكه‌ن، هه‌مى زاراڤێن زانستى و ته‌كنۆلۆژى و ئه‌ڤ تشته‌ هه‌مى هه‌نه‌، زمانێ مه‌ هێش نه‌گه‌هشتى یه‌ ڤى كارى، چونكو ئه‌ڤ دبستان و ئه‌و زانكۆ، ئه‌م نه‌ هند د پێشكه‌فتى نه‌، لێ ئێك (كوچك)، (صفه‌) ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك گرنگه‌، زمانێ كوردى و زمانێ ئینگلیزى، هه‌ردو هندوئورۆپى نه‌، ئێك ڕه‌هن، ژبه‌ر هندێ ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك گه‌له‌ك هارى مرۆڤى دكن ژ بۆ داڕشتنا په‌یڤێ، چونكو بنیات هه‌ر ئێكه‌. گه‌له‌ك جارا په‌یڤه‌ك وه‌ك (گه‌یێم) یا ئینگلیزى، دبینى ملله‌تێ مه‌ ل ره‌واندزێ، (گه‌مه) ب كار دئینن، ‌هه‌ر ئێك په‌یڤه‌. په‌یڤا (ستێر) یا مه‌یه‌، په‌یڤا (مونا) ئینگلیزى، (مانگ)ا مه‌یه‌، گه‌له‌ك جارا په‌یڤێن زانستى داڕشتنا وانه‌ گه‌له‌ك ب ساناهى بى، چونكو هه‌ردو زمان نێزیكى ئێكن، بۆ نموونه‌: په‌یڤا (أخطبوت) یا عه‌ره‌بی، وێ رۆژێ ل كۆڕى زانیارى ل سه‌ر هاتنه‌ ئاخفتن، وێ ژ (ئۆكتوپس) یا لاتینى هاتى، (ئۆكتو) هه‌شته‌، (پۆس) ئانكو كۆما پییانه.

– ئانكو (ههشت پی)…!!

– ئافه‌رم ئه‌ڤه‌ ته‌ گۆت، (هه‌شت پێ)، گه‌له‌ك جارا په‌یڤێن هۆسا ب ساناهى هه‌نه‌، مرۆڤ دا چێ كت. ل سه‌ر وێ ئاخفتنێ، براده‌ره‌كى دكتۆرا هه‌یه‌، چ بۆ (ئۆكتوپس) دانابى!! (جله‌و) – جله‌و ئه‌ز دبێژم (كیسه‌لێ مه‌زن)ه‌، به‌س هزرا خۆ تێدا بكه ته‌ چه‌وا ئینا ده‌ر، د جهدا ته‌ گۆت، زمان هۆسانه‌، وه‌كى تۆ دادڕێژى، به‌رێخۆ بدێ بنیات چى یه‌!! ژبه‌ر هندێ ل ڤێرێ ب ساناهى بوو، مرۆڤ په‌یڤا داڕێژت، چونكو بنیات هه‌ردو ئێكن، كو هندوئۆروپى نه‌، ‌گه‌له‌ك په‌یڤین عه‌جێب دشێم بێژم كو مرۆڤى نه‌دزانى، دا ده‌ركه‌ڤیت كوردى…!!

– ههر ل دۆر كارێ ته یێ قاموسێ، ته گۆت من گهلهك پهیڤێن ب زارێ كرمانجییا ژێرى بكارئیناینه، ل دویڤ ڤێ چهندێ تو چهوان بهرێخۆ ددهیه زمانێ ئهدهبى یێ ئێكگرتى یێ كوردى یان تو بێژى رۆژەك بهێت ئهڤ زمانێ ئێكگرتى پهیدا ببیت؟

– دێ هه‌ر بیتن، تشتێ كرین زانایێ مه‌ یێ مه‌زن دكتۆر كه‌مال مه‌زهه‌ر، كو ره‌خنه‌ك ل سه‌ر ڤێ قاموسێ نڤیسى د گۆڤارا (ره‌نگین) دا به‌لاڤ كربوو. ئه‌ز دبێژم هژمار (115)یه‌، دبێژیتن: كاك سه‌لاحى ده‌ینێ ملله‌تى و نیشتمانى ل سه‌ر ملێ خۆ ئه‌دا كر و ئه‌م هه‌مى ره‌وشه‌نبیر كرینه‌ قه‌رزدارێ خۆ، ئه‌ڤه‌ بۆ من په‌سنه‌ك گه‌له‌ك مه‌زنه‌، چونكو ئه‌ز كاك كه‌مالى ناس دكه‌م، گۆتنا سڤك چ جارا ناكتن، پشتى وى بخۆ خۆ دیتى و په‌یڤ ب هه‌ردو شێوه‌یان دیتن هه‌كه‌ جاره‌كێ من په‌یڤه‌ك سۆرانى نه‌ كربته‌ تێدا، نه‌ ئه‌وه‌ كو بڕیاره‌، به‌لكو ژ نه‌زانینێ یه‌.

– (مهم و زین) ژ وهرگێڕانا ته گههشتى یه چ قووناغ، كو ئهڤه چهندین ساڵه تو پێڤه یێ مژویلى؟

– ئه‌زێ تشته‌كى بێژم ته‌، من نه‌ڤێت ڤێ ئاخفتنێ بكه‌م، هه‌چكو ئه‌ڤ چیرۆكه‌ پیچه‌ك نه‌حسه‌!! چه‌ند مه‌زناتى یێن تێدا، مه‌زناتییا كوردایه‌تیێ، یا تورێ مه‌، به‌س ئه‌ڤه‌ چه‌ند ساڵه‌ ئه‌ز به‌رهه‌ڤ دكه‌م ل گه‌ل ئیكێ پێك دهێین، كو دێ هێته به‌لاڤ كرن. دێ بۆ من به‌رپێكه‌ك هێتن، ئه‌ڤه‌ چه‌ند ساڵه‌، من بخۆ (مه‌م و زین) ئاماده‌ كربوو، بۆ سالا 1995ێ بۆ سێ سه‌د ساڵییا ئه‌حمه‌دێ خانى، حازر و ته‌مام من هنارت، به‌رپێك كه‌تنێ، سێ سه‌د ساڵ ژى بۆرى، نهۆ ئاماده‌یه‌ ل پاریسێ پشتى دو سێ جارا ئه‌ز پێدا چوویم و خودێ حه‌ز بكه‌تن زوى هه‌ما چاپكرنا قاموسێ ته‌مام بوو، دێ زڤڕمه‌ سه‌ر مه‌م و زینێ كو عه‌ینى جهه‌، ئه‌و ژى‌ ئه‌نستیتوویا كوردى یه‌ ل پاریسێ دێ بۆ مه‌ چاپ كه‌ت. ئه‌ڤه‌ ژى ئه‌ز شه‌همه‌زارم بۆ براده‌رێ هێژا (محه‌مه‌د عارف سیامه‌نسوورى)، چونكو ئه‌وى (13) سێزده‌ سكێچ یێت گه‌له‌ك هێژا كو من ئێك ژ وانا یێ كری یه‌ به‌رگ، ئه‌ڤه‌ پێنج ساڵه‌ نه‌ هاتییه‌ به‌لاڤ كرن. نه‌كو هزر بكه‌ین، من ئه‌و ژبیر كرییه‌ یان هاتییه‌ ژبیر كرن، هه‌كه‌ ڤێ بخوینیت‌ ئه‌ز لێبۆرینێ ژێ دخوازم.

– كۆمهلا خویندكارێن كورد ل ئهورۆپا كو هوین ئهندامێن وێ بووینه..؟

– ئه‌ڤه‌ ژى دیرۆكه‌، هینگێ ئه‌م گوهشین زه‌رفه‌ك بۆ مه‌ هات، سۆر و مۆر كرى، به‌رێخۆ ددینێ، نامه‌یا (جه‌مال عه‌بدولناصر)ى یه‌، دبێژیت گه‌له‌ك سۆپاس بۆ وێ به‌یاننامه‌یا وه‌ و گه‌له‌ك مه‌ پێ خۆشه‌ كورد و عه‌ره‌ب ل عیراقێ برانه‌ و ده‌سته‌كن بۆ ئاڤاكرنا وه‌ڵاتى، ئه‌ڤه‌ژى بۆ دیرۆكێ یه‌، تشته‌ك دى ژى مه‌ ل وێرێ هه‌بی، ژبلى كۆمه‌ڵا خوه‌نده‌كاران، مه‌ لیژنه‌ك سیاسى چێكر بوو، مه‌ دگۆتنێ (لیژنا كوردى ل ئه‌ورۆپا)، وێ لیژنێ كارێ سیاسى دكر و مه‌ به‌یانه‌ك ده‌رئێخست ل سه‌ر كۆنگرێ ئه‌فرۆئاسیه‌وى، من باوه‌ره‌ ساڵا 1956ێ بوو. كوردێن مه‌ یێن سووریا به‌یاننامه‌ بۆ من هنارتن و من كره‌ ئینگلیزى. ئه‌و لیژنه ژ (5) پێنج كه‌سان پێك دهات، گه‌له‌ك د زیره‌ك بووین، مه‌ خه‌بات دكرن نه‌ ره‌ئیه‌ك ب تنێ بوو، هه‌مى كورد بوون، ئه‌ز حه‌ز دكه‌م بێژم كۆمه‌ڵا مه‌ یا خوه‌ندكارێن كورد ژی چ جارا ته‌شقه‌له‌ و گرفتارى، ل سه‌ر هزرا سیاسى نه‌بوون، تنێ خزمه‌ت ژ بۆ كوردستانێ بوو.

– دهركهفتنا ڤێ هژمارا زۆر یا رۆژنامه و كۆڤاران ل كوردستانێ؟

– ئه‌ز گه‌له‌ك باش دبینم، نهۆ شۆڕەشه‌ك ره‌وشه‌نبیرى ل كوردستانێ یا چێبى، باشتره‌؛ چونكه‌ هه‌مى یا هزرێ یه بێ دژواری یه، هه‌موو قه‌له‌مه‌ك نه‌رم و هه‌مه‌ ڕه‌نگه‌، كتێبه‌، خواندنگه‌هه‌، تێله‌فزیۆنه‌، ئێزگه‌یه‌، وه‌رزشه‌، تو به‌س هزرا دهۆكێ و هه‌ولێرێ بكه،‌ كو تیپێن هه‌ردو پارێزگه‌ها نهۆ ل پلا ئێكێ نه‌. ئه‌ڤه‌ تشته‌كێ گه‌له‌ك هێژایه‌، ئه‌ز بخۆ هه‌ر جار به‌رێخۆ دده‌مه‌ ئه‌نجامێن یارییا و ب سه‌رفه‌رازى دبینم، تو دزانى وه‌رزش چه‌ندا گرنگه‌ د ناڤ ملله‌تێن شارستانى دا، فوتبۆلا ئینگلته‌را دكن؛ هند خه‌لك دچن دبینن، سه‌ره‌ك وه‌زیر ژى هند خه‌لكى ناكێشیتن بۆ كۆمبوونه‌ك خۆ. ئه‌ز نه‌ یێ چه‌وت بم تیپا زاخۆ ژى یا گه‌هشتى یه‌ پله‌یه‌ك پێشكه‌فتى.. به‌رێخۆ بدێ شانۆكه‌رى پێشكه‌فتى یه، هه‌موو لایێن ره‌وشه‌نبیرى و هونه‌رى، نموونه‌ ڤه‌كرنا په‌رتوكخانا به‌درخانییان، ئه‌ڤه‌ نموونا دووماهیێ یه‌، هیڤییا من ئه‌وه‌ ئه‌ڤ چالاكی یێن ره‌وشه‌نبیرى د به‌رده‌وام بن، ژ خۆ ره‌وشه‌نبیرێن دهۆكێ كاره‌ك بێ قام مه‌زن دكن، ئانكو هه‌ما ژ نشكه‌كێڤه‌ دبینى به‌رهه‌مه‌ك تازه‌ دئیننه‌ده‌ر و چ دیرۆك بیتن، ئه‌دب بیتن، گه‌له‌ك گه‌له‌ك د پێشكه‌فتى نه‌. بۆ من ئه‌ڤه‌ ژ هه‌مى تشتى گرنگتره‌، چونكو بنیاتا پێشكه‌فتنێ ره‌وشه‌نبیری یى، وه‌ك تو خانیه‌كی ئاڤا دكى بنیاتى بۆ دده‌ینى، بۆ پێشكه‌فتنا ملله‌ته‌كى، وه‌ڵاته‌كى، پێدڤییه‌ ره‌وشه‌نبیرى بنیات بتن.

– تیپێن لاتینى، نوكه ل كوردستانێ پویتهكێ زێده پێ ددهن، چهندین رۆژنامه و كۆڤار ب كار دئینن، چهوا بهرێخۆ ددهیه ڤێ پێنگاڤێ؟

– ئه‌ڤه‌ پێنگاڤه‌ك پیرۆزه‌، چونكو هه‌ر كه‌س دزانت تیپێن لاتینى بۆ نڤیسینا كوردى باشتره‌، گه‌له‌ك ده‌نگێن هه‌ین د زمانێ كوردی دا، ئه‌م ده‌یندارێ زانا، ره‌وشه‌نبیر و زمانزانێ مه‌زن ئه‌میر جه‌لاده‌ت به‌درخانن. كو گه‌له‌ك ژ ژیانا خۆ ته‌رخان كر بۆ ڤى كارى و نهۆ ئه‌ڤ كاره‌ یه‌ یێ كو كوردا دده‌ته‌ ئێك و وان پێش دئێخیت، چونكو به‌هرا پتر ژ ملله‌تێ مه،‌ نوكه‌ ب ڤان تیپا دنڤیسن، به‌لێ پێدڤیایه‌ مرۆڤ هێدى هێدى بچتن هه‌تا كو ل كوردستانێ به‌لاڤ دبتن بۆ ببته‌ عه‌ده‌ت كو مرۆڤ بزانت تیپان بنڤیسیتن. ئه‌ز بخۆ كۆڤارا (دیجله‌) دخوینم، گه‌له‌ك گه‌له‌ك هێژا و پێشكه‌فتى یه‌، هنده‌ك جارا مرۆڤ دشێت لاپه‌ڕە‌كى دووا ب تیپێن لاتینه‌ به‌لاڤ بكت، هه‌كه‌ر به‌هرا مایى ژى ب تیپێن عه‌ره‌بی بیت، لڤێرێ نه‌خاسمه‌ ل دهۆكێ ئه‌ڤ كاره‌ یێ به‌لاڤ دبتن، پترتر هه‌ڤال و ره‌وشه‌نبیر ب ڤان تیپا دنڤیسن، ئه‌ڤه‌ژى گه‌له‌ك باشه‌.

–  پهیڤهك دیتر ته ههبیت..؟

– په‌یڤا دووماهییێ، ئه‌ز ژ ره‌وشه‌نبیران دخوازم، خه‌باتا خۆ یا ره‌وشه‌نبیرى به‌رده‌وام بكن و هزرێ بكار بینن و هزره‌ك سه‌ربه‌ست و ئازاد، سه‌رگرفتاری یێن جڤاكى، ل سه‌رپرسێن دیرۆكى، سه‌ر هه‌ر ته‌خلیت و برس، چونكو ره‌وشه‌نبیر و هزرڤانن ئه‌ون یێ ڕێ ل به‌ر ملله‌تى خۆش دكن، ئه‌ون یێ خه‌لكى تێدگه‌هینن، ئه‌ون كو چرانه‌ بۆ پێشڤه‌چوونا ملله‌تى و ژ خۆ ئه‌ركێ مه‌یه‌، ئه‌م خزمه‌تا ملله‌تێ خۆ بكین. باشترین ڕێ ب هزرا من ئه‌وه‌ كو مرۆڤ ل سه‌ر بنڤیسیت، هه‌تا كو ئه‌م ب پێش دكه‌ڤن.

 

بیۆگرافیا:

 سهلاح سەعدلا  1930 – 2007

– ساڵا 1930ێ ل باژێرێ زاخۆ ژ دایك بوویه‌. قووناغێن ده‌ستپێكا خواندنێ ل زاخۆ و دهۆك خواندییه‌، ساڵا 1948ێ ژ به‌ر چالاكی یێن سیاسى هاتییه‌ گرتن و دووماهیێ ل نوگره‌ سه‌لمان ساڵ و نیڤا دهێته‌ زیندان كرن.

– پشتى ده‌ركه‌فتى قووناغا ناڤنجى و ئاماده‌یى ل میسل ته‌مام دكه‌ت، پاشى به‌ر ب له‌نده‌ن دچیت و ل وێرێ باوه‌ڕناما دبلۆما بلند د ئه‌ندازیارییا میكانیكێ دا ب ده‌ستڤه‌ دئینیت.

– ساڵا 1959ێ دزڤڕیته‌ عیراقێ و هه‌تا ساڵا 1993ێ ل وه‌زاره‌تا نه‌فتێ كار دكه‌ت.

– ساڵا 1973ێ ل دامه‌زراندنا كۆمه‌ڵا ره‌وشه‌نبیرییا كوردى ل كه‌ركوێ ئه‌و دبیته‌  ئێكه‌مین سه‌رۆكێ وێ.‌

–  ‌ساڵێن 1983 – 1993ێ ئه‌ندامێ كۆڕى زانیارى عیراق- ده‌سته‌یا كوردى بوو ل به‌غدا.

– مخاین ل رۆژا 18/10/2007ێ ل هه‌ولێرێ وه‌غه‌را داویێ دكه‌تن.

– هه‌ڤژینێ خانم (سینه‌م به‌درخان) بوو، (ئازاد) و (دلناز) ل پاش خۆ هێلاینه‌.

ژ بهرههمێن سهیدا سهلاح سەعدلا:

1- كوردستان، نیشتمانه‌كێ دابه‌شكرى ل رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست، ب زمانێ ئینگلیزى، 1958ێ و ب زمانێ عه‌ره‌بی 1959ێ، ب ناڤه‌كێ خواستى (س. س. گاڤان) چاپكر بوو.

2- العدوان الاسرائیلی، حزیران 1967، چ1- 1969، چ2 – 1970.

3- ممی آلان، دراسة تاریخیة وأدبیه‌ واجتماعیة، چیرۆكنڤیس، وه‌رگێڕان ژ كوردى بۆ عه‌ره‌بى، 1971.

4- حول اللغة الكردیة، ب زمانێ عه‌ره‌بی. ؟

5- المسألة الكردیة فی تركیا، 1991.

6- مسیرة العشرة آلاف عبر كردستان، به‌غدا، 1973.

7- ثلوج كلیمانجارو وقصص آخرى، 1986.

8- العوالم الثلاثة، وه‌رگێڕان ژ ئینگلیزى بۆ عه‌ره‌بی، سێ به‌رگ.

9- الصراع الجوهری، دراسات مختارة فی التقلید العلمی والتغییر، وه‌رگێڕان ژ ئینگلیزى بۆ عه‌ره‌بی، 1989.

10- القومیة والاشتراكیة فی العوالم الثلاثة، وه‌رگێڕان ژ ئینگلیزى بۆ عه‌ره‌بی،  1990.

11-  ئه‌وێ دبلۆماسی، ڕؤمانا (جه‌یمس ئۆلدرج)، ژ ئینگلیزى، 1984.

12- كوشتن ل نهالا دو رۆباران، ڕۆمانا ئه‌جاتا كریستى،

13- فه‌رهه‌نگا سه‌لاحه‌دین، ب تیپێن عه‌ره‌بی – 1998ێ، ب تیپێن لاتینى 2003ێ.

14- المسألة القومیة فی العراق. 2002.

15- المسألة الكردیة فی العراق، 2003 و 2006.

16- عن لغة الكرد وتأریخهم، نقد فی الثقافة الكردیة. 1989.

17- الجرح الاسود، ؟ ب عه‌ره‌بى.

18- به‌فرێن كلیمه‌نجارۆ، ڕۆمانا ئه‌رنست هه‌مه‌نگواى. 2006.

19- ئه‌و هاتن به‌غدایێ، ئه‌گاتا كریستى، 2007.

20- داستانا گلگامش، ته‌ها باقر.

21- ‌  مه‌م و زین ب زمانێ ئینگلیزى؟

ڤان بابەتان ببینە

کۆنێ رەش بۆ مەتین: ئە‌ز دیواره‌كی مه‌زن وه‌ك دیوارێ به‌رلینێ د ناڤبه‌را ئارامینڤیسان و لاتینینڤیسان دا‌ دبینم..!!

دیدار: هۆشەنگ تاجر کۆنێ رەش نڤیسەرێ ناڤدارێ کورد، خەلکێ رۆژئاڤایێ کوردستانێ د دیدارەکێ دا ل …