دكتۆر ئه‌حمه‌د قه‌ره‌نى بۆ مەتین : د ناڤ شۆڕەشێ دا ئازادییەكا ڕەها هەبوو و دەلیڤێن كارێ نڤیسینێ ژی د بێ سنور بوون

من هەولدایە كو دەقێن ڕویدانێن دیرۆكا دێرین، كو ب زارەكی ل جەم كوردان هاتینە پاراستن كۆم بكەم

دیدار: ئیسماعیل بادى  ‌

دكتۆر ئه‌حمه‌د قه‌ره‌نى، ئێك ژ نڤیسه‌ر و پێشمه‌رگه‌ یێن چالاك و پڕ بزاڤ بوویه‌ د ناڤ بزاڤا رزگاریخوازا كوردى دا، د  سالێن حه‌فتییان دا ده‌ست دایه‌ نڤیسینێ و چاپكرنا په‌رتووكان، پاشى ل ناڤ رێزێن شۆره‌شا گولانێ دا؛ بوویه‌ پێشمه‌رگه و ب گه‌له‌ك ئه‌ركان رابوویه‌، د واری رۆژنامه‌ڤانى و ئه‌ده‌بیاتان دا، خزمه‌تا وى ل به‌ر چاڤه و هه‌تا نوكه‌ ژى ڤه‌ڕێژا پێنڤیسێ وى یا به‌رده‌وامه‌، ژبلى كو به‌رى ببیته پێشمه‌رگه‌ ‌مامۆستا بوویه،‌ پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ، ب ده‌رفه‌ت دیت كو خواندنا خۆ به‌رفره‌هتر لێ بكه‌ت و هه‌تا باوه‌رناما دكتۆرایێ وه‌رگرتى. ل دۆر ڤێ بزاڤا وى یا بێ راوه‌ستیان، مه‌ ئه‌ڤ دیدار لگه‌ل كر.

ئەحمەد قەرەنی وەكو نڤیسەر، چەوا خۆ بۆ خواندەڤانێن گۆڤارا (مەتین) ددەتە نیاسین؟

نڤیسەرەكێ‌ سەربخوە و دوور ژ هەر ئیدیۆلۆژییەكا باوەڕداری مە، تنێ‌ ب دۆزا ڕەوا یا مرۆڤایەتیێ‌ ڤە پابەندم. هەموو شیانێن خوە یێن نڤیسینێ‌ ژی د خزمەتا ئەوێ‌ ئارمانجێ‌ دا تەرخان دكەم.

د ناڤ ژانڕێن ئەدەبی دا ژ ڤەكولین و شعر و چیرۆك  و ڕۆمان  و… هتد، پتر كەسایەتییا خۆ د چ ژانڕ را دبینی؟

هەموو ژانرێن ئەدەبی د پێكهاتەیێن خوە دا هەڤپشكن، لێ‌ پێش و پاشی و چەندێتییا ڕەگەزێن ئەوێ‌ پێكهاتەیێ‌ جۆرێ‌ ژانرا ئەدەبی دەستنیشان دكەن. ئەڤە ژی پرۆسەیەكا (خود)ییە و دەربڕینێ‌ ژ دەروونا نڤیسەری دكەت و پشت ب پاشخانا وی یا مەعریفی دبەستیت. ئەزموونا من یا ئەڤان چل و نەهـ سالان ژی، ب شێنەیی د بەر چەندین ژانڕێن ئەدەبی ڕا بۆرییە. ب گشتی دكارم د ئەڤان چار ویستگەهێن نڤیسینێ‌ دا كورت بكەمەڤە:

– حەزكرنا من بۆ ئەدەبێ‌ كوردی، دزڤڕیتەڤە بۆ بهیستنا شعرێن مەلایێ‌ جزیری، دەما د مەولوودان دا ب سەلیقە دهاتنە خوەندن. ئەو پەیڤێن نازك و مۆسیقایا سەلیقەدار قەوی ب گوهێ‌ من خوەش دهاتن و د یەكەمین هەولێن خوە یێن نڤیسینێ‌ ژی دا، من بزاڤا زارڤەكرنا وی دكر. ل سەر ئەوێ‌ ڕێبازێ‌ بەرهەمێ‌ خوە یێ‌ نەخرینی ئامادەكربوو. ئەو ئەزموونا سەرەتایی پێویستی ب ڕێپێشاندەرەكێ‌ هەلسەنگێنەر بوو. ل هەیڤا كانوینا یەكێ‌ یا سالا 1976ێ‌  پێشانی بەهەشتی (سادق بەهائەدین ئامێدی)ی دا. پشتی پێداچوونەڤەیێ‌ چەند پرسیار نڤیسیبوون ژبۆ كو بەرسڤا وان ب نڤیسكی بدەمەڤە و گۆتی: نها ئەز مژویلی چاپكرنا دیوانا مەلایێ‌ جزیری مە، لێ‌ پشتی دەرچوونا وێ‌، من پرۆژەیەك د بەردەست دا هەیە، كو بەرهەمێن ئەو شاعرێن سەر ڕێچكا مەلێ‌ شعرێ‌ دڤەهینن دكتێبەكێ‌ دا چاپ بكەم. دلخوەشبووم كو بۆچوونا مامۆستای كارێ‌ من كری سەرڕاستدكەت. د ئەڤێ‌ ویستگەهێ‌ دا، من سێ‌ كۆمەلە شعر چاپكرن: (جۆگەك ژ ڕویبارێ‌ ئەڤینیا من ـ 1978، مان ـ 1983، تولیتا ـ 1986)ێ‌.

– د ناڤەڕاستا سالێن هەشتێیان دا، ب یەكجاری كەفتمە ژێر باندۆرا مەم و زینا ئەحمەدی خانی دا و بەر ب شعرا داستانی و شانۆیی چووم: یەكەم بەرهەم (مە ژین لبەرە) بوو، كو ل سالا (1990)ێ‌ چاپبوو. ئەو داستان ژ پێنج پشكان پێكهاتییە و ناڤەڕۆكا وێ‌ ب خوە ڤەژاندنا چیرۆكا خەج و سیابەندی بوویە، لێ‌ دەما د نێڤ گێلەشۆكا ئاڕیشەیێن ژیانێ‌ دا دەردكەڤن، ناچنە چیایێ‌ سیپانێ‌، بەلكو دبنە پێشمەرگە و خەباتا سەختا شۆڕەشگێڕیێ‌ دەستپێ‌ دكەن… د ڕووپەلێ‌ (3)ێدا وەك دیاریەكێ‌ هاتییە پێشكێشكرن:

(بۆ هەر كەسەكی ل گوپیتكا ئەڤینیێ‌ دا دبیتە پێشمەرگە. بۆ هەر پێشمەرگەكێ‌ ل گوپیتكا خەباتێ دا دبیتە ئەڤیندار).

دووەم بەرهەم (شۆِڕەشا ئەڤینێ‌ ماكا ئەڤینییا شۆڕەشان) بوو. ئەو ب خوە د هەر (7) هەفت پشكێن خوە دا: (فالكێن خاچا ئەڤینێ‌، ژان، ژ وانەیێن تیۆرا ئەڤینێ‌، چاڤستان، تیشكدانەڤە، كاریكاتێرێن ڕۆژنامەیێن…، پارتیزانییا ئەڤینێ‌)  قووناغێن ئەوێ‌ شۆڕەشا نەرم ڤەدگێڕیت و ب ئەڤی شێوەیەی وەك دیاری بۆ خواندەڤانان هاتییە پێشكێشكرن:

ژ خوینا سەر بەفرێ‌ نەمەهای ..

ژ پێلێن كێماسی بەر گەمیان

نەدانای ..

ژ ماچێن قەبقەبوو نیشا مە و

كەوان دای..

ڕێچەپ و سەربەستی،

من شعرا پێ‌ ڕێستی،

د دل دا دیارینە بۆ كەسێ‌

تەناهی حەباندی و ئەڤینی پەرستی …

سێیەم بەرهەم ژی شانۆنامەیا (لەمز) بوو، كو د گۆڤارا (كاروان)، خولی ڕاپەڕین، هەژمار (3 نیسانی 1993، ل88 – 90) دا بەلاڤبوویە.

– ژبلی هۆزانێ‌ كو هەموو جۆرێن وێ‌ تاقیكربوونەڤە (لیریك، ئیپك، شانۆیی، دیداكتیك)، من بیر و ڕایێن خوە ل بارەی مێژوو و تیۆر و جوانناسیێ‌ و ڕەخنەیا ئەدەبی ب پەخشانكی دنڤیسین و وەك گۆتار و ڤەكۆلین د ڕۆژنامە و گۆڤاران دا بەلاڤدكرن. ئەڤێ‌ ژی لایەنەكێ‌ سەرەكی ژ كار و بەرهەمێن من ڤەدگرتن. پشتی من د ڕۆژنامەگەریێ‌ دا كاركری، چ وەك ڕاوێژكار یان ئەندامێ‌ دەستەیا نڤیسەران یان سەرنووسەر بابەتێن دویڤچوون و هەلسەنگاندن و چاڤپێكەفتن بوونە كارێن من یێن سەرەكی، لێ‌ پتر هەموویان من گرنگی ب ژانڕێ‌ گۆتارێ‌ ددا و ب هەردو زمانێن كوردی و عەرەبی دنڤیسین. ئەو گۆشەیێن بەردەوام گۆتار تێدا بەلاڤكرین، دو ژ ئەوان وەك پرتووك ژی بەلاڤكرینەڤە.

هەتا نها ئەو بەرهەمێن ئەدەبی چ وەك دەق یان ڤەكۆلین و گهاندینە چاپێ‌ (25) پرتووك ب زمانێ‌ كوردی و (5) ب زمانی عەرەبی بووینە.

– د ژیانا خوە یا نڤیسینێ‌ دا، من هەست ب ڤالاتییەكا كویر دكر. ئەو ژی ئەڤە بوو كو: بۆچی مە گۆتارەكا ڕەخنەییا كوردی نیە؟. د ناڤەرۆكا ئەڤێ‌ پرسیارێ‌ دا شۆڕبوومەڤە. من زانی، كو ژ ئالیێ‌ تیۆرا ئەدەبی ژی ڤە، كەموكوڕی هەنە. دەما ژ ئالیێ‌ فەلسەفەیا مێژوویی و هونەرێن جوانناسیێ‌ ڤە، ئەو بابەت لێكداینەڤە. بۆ من دیاربوو، كو هێشتا بنگەهێن ڕۆنانا زمانێ‌ مە ژی ب دروستی سەرڕاست نەبووینە. گەلەك جاران من ئەڤ پرسیارە ژ خوە كرییە و نڤیساندییە و د نێڤ گەلەك ژانڕێن ئەدەبی دا هەولا ڤەدیتنا بەرسڤێن وان دایە. هەولا داویێ‌ ژی هندەك ژ ئەوان بەرسڤان د پرتووكا (زمانێ‌ ئەدەیی كوردی) دا بەلاڤكرینە.

ل سەردەمێ شۆڕەشا گولانێ، تو وەكو پێشمەرگەیەك و د وارێ ئەدەبیاتێ دا شوینتبلێن تە د بەرچاڤ بوون، پترییا پەرتووكێن هاتینە چاپكرن، پەیڤەكا تە تێدا هەبوویە، تو وێ قووناغێ چەوان د هەلسەنگینی؟

ب قووناغەكا سەرەكییا ژیانا خوە یا ئەدەبی دزانم، هەرچەندە من چو بەرپرسیارەتی یان ئەركەكێ‌ بەرچاڤێ‌ پێشمەرگایەتیێ‌ نەبوویە، لێ‌ كار ژ بۆ ڤێكئێخستن و ڕێكخستنا شیانێن ئەوان هەڤالێن بەهرەیێن نڤیسین و داهێنانێ‌ هەین ددا. ژ بۆ ئەوێ‌ مەبەستێ‌ ژی بەرنامەیەكێ‌ نڤیسكی دانابوو. گەنگەشە ل سەر دهاتەكرن و ل نك نڤیسەڤانان ژی یێ‌ پەسندبوو، كو هەژمارا وان نە یا كێم بوو. دەقا ئەوی بەرنامەیی ژی د پرتووكا (شۆڕەشێن بێدەنگێن ئەدەبی و پەرەسەندنا ئیدیۆلۆژیكا كوردی، ژ وەشانێن كۆمەلا نڤیسەرێن كورد، چاپخانەیا خەبات، ڕاژان 1989)دا بەلاڤكربوو. د ناڤ شۆڕەشێ‌ دا ئازادییەكا ڕەها هەبوو و دەلیڤێن كارێ‌ نڤیسینێ‌ ژی د بێ‌ سنور بوون. من ژی هەموو شیانێن خوە بۆ ئەڤی ئەركی تەرخان كربوون. دەما سەرپەرشتییا قوتابخانەیێن شۆڕەشێ‌ دكر، مەودایێ‌ ئەڤێ‌ خزمەتێ‌ هێشتا فرەوانتر و دەستخوەشتر بوو ب تایبەتی د خولێن ڕاهێنانا مامۆستایان دا، هەروەسا دەمێ‌ پێشكێشكرنا سیمینارێن هۆشیاركرنێ‌ ل گوندان. ب شێوەیەكێ‌ گشتی قووناغەكا سەرەتایی بوو، لێ‌ هزر ڕەسەن و بنگەهـ مۆكم و ڕەهداقۆتایی بوو.

ئەحمەد قەرەنی مامۆستایەك، پێشمەرگەیەك، چ وەكر كو پتر بخوینیت و ببیتە خودان باوەرنامەیێن بلند و نوكە خودانێ باشترین بەرهەمێن ڤەكولینایە؟

دكارین تێگەها (پێشمەرگە)ی ب ئەڤی شێوەیەی كورت بكەینەڤە، كو: ئەو مرۆڤە یێ‌ هەبوون و هەیینا خوە بۆ ئارمانجەكێ‌ بەخت دكەت. چەندی ئەو ئارمانج مەترسی بیت دژی بەرژەوەندییا هندەكان، دێ‌ نەیارێن وی ژی مشە و زۆر بن. ئەو ژی ناچارە بەرگریێ‌ ژ خوە بكەت. هەر بەرگرییەكێ‌ ژی ئالاڤێن خوە هەنە، ئالاڤێ‌ بەرگرییا پێشمەرگەی ژی چەكە. ئەگەر ئەو پێشمەرگە مامۆستا بیت، ئەڤە قەلەم ژی دكاریت بەشداریێ‌ د ئەوێ‌ بەرگریێ‌ دا بكەت. ل ڤێرە دو سەنگەر پەیدا دبن:

– سەنگەرێ‌ چەكی كو شەڕە.

– سەنگەرێ‌ قەلەمی كو ئەقلە.

هەڤسەنگی د نێڤبەرا هەردو سەنگەران دا، ئەوێ‌ ئارمانجێ‌ نێزیك و دەستخوەش دكەت. ئەگەر سەنگەرێ‌ چەكی پێدڤی ب ڕاهینانا لەشكرییا بەردەوام هەیە، ئەڤە سەنگەرێ‌ قەلەمی پێدڤی ب خوەندنا دۆمدرێژ هەیە. من ب خوە كار د سەنگەرێ‌ دوویێ‌ دا كریە، پابەندییا من ژی ژ باوەڕیێ‌ دەستپێكریە و بەر ب ئارمانجێ‌ دچیت. د ئەڤێ‌ ڕێبازا درێژ دا، هێشتا خوازیارێ‌ فێربوونێ‌ مە. تالی و شرینیا ژیانێ‌ گەلەك تشت نیشا من دان و ئەز بەشداری ئەزموونێن قورس كرم. مەبەستا من ژ خوەندنا ئەكادیمی ژی، ڕێكخستن و سەرڕاستكرنا ئەوان ئەزموونان بوویە. دەرئەنجامێن ئەوێ‌ سەرڕاستكرنێ‌ ژی وەكو بابەت و ڤەكۆلین پێشكێشی گەلێ‌ خوە دكەم. ئەو پێشكێشكرن ژی د بازنەیێ‌ شیانێن كەسێتییا نڤیسەری دا نامینیت، بەلكو مژار و دەقێن نڤیسكی پیڤەرێن بنگەهینن و كار ل سەر ئەوان دهێتەكرن، كو د چ ئاست دا نە و چەوا هزردكەن و چ ڕێبازا زانستی پێڕەو دكەن. نها ژی ئەو دەقێن زانستخواز، ب تنێ‌، تێرا گەهاندنا ئەوێ‌ پەیامێ‌ ناكەن. ئەزموونا نڤیسەری و دەقێن هەلبژارتی دو قوناغێن ڕێخوەشكەرن بۆ پرۆسەیا ڤەخوەندنێ‌. د قووناغا سێیێ‌ دا خوەندەڤان سەرپشكن، كا چەوا ئەوێ‌ پەیامێ‌ وەردگرن. د ئەوێ‌ ڕێڕەوا قووناغبەندییا سێكۆچكەیا فرەوان دا، جیهانەكا مەزنا تێكچێژرایی هەیە و ب ساناهی سەرەدەری د گەل دا ناهێتەكرن، ئەگەر د نێڤ لێكدانەڤەیەكا ئەكادیمیی دا نەهێتە ئەنجامدان. من ب ئەركێ‌ خوە زانییە، كو پەیسكێن ئەوێ‌ خوەندنێ‌ ببڕم و د ڤەڕێژا ئەوێ‌ گەشتا درێژ دا، هەردەم خوە ب فێرخوازەكێ‌ پێگیرێ‌ گوهدێر بدەمە ناسین، نەك مامۆستا.

گەلەك جاران، تە گرنگی دایە بابەتێن دیرۆكی د بیاڤێن جودا جودا دا، ئەڤ پرۆژەیە تە گەهاندییە چ قووناغ؟

ئەگەر ب شێوەیەكی گشتی بزاڤا كۆزانیارییا مرۆڤایەتیێ‌ لێكبدەینەڤە، ڕاستییەكا گومانبڕ دیار دبیت، كو یەكەم بزاڤا هۆشمەندی و هزركرنا مرۆڤی ژ ئەدەبی دەستپێكرییە و دەما قووناغا ئەدەبی ب سەرفرازی بڕی، یەكسەر كەفتیە د قووناغا فەلسەفەیێ‌ دا و دەما فەلسەفە گەهی، زانست ب هەموو جۆرێن خوە ڤە ژێ‌ پەیدابووینە. د ئەڤێ‌ گەشتا چەند هەزار سالی دا، دیرۆكا شارستانییەتا مرۆڤایەتیێ‌ پێكهاتییە. د یەكەم پێنگاڤا وێ‌ دا و هەتا وێستگەها داویێ‌، ئەدەب ب هەموو ژانڕێن خوە ڤە هێڤێنێ‌ زنجیربەندییا ئەوان قووناغان بوویە. كارەكێ‌ زەحمەتە و ئاسایی نییە، بەلكو كێماسییە ژی ئەدیبەك خوە ژ ئەوێ‌ دیرۆكێ‌ ڤەدەربكەت.

ل دویڤ ئەڤێ‌ بۆچوونا سلال، من خوەندنا دیرۆكێ‌ ب ئەركێ‌ خوە یێ‌ ئەدەبی زانییە. د نێڤ قووناغێن ئەوێ‌ خوەندنێ‌ دا، گەلەك جاران تێبێنی و پێشنیاز ل جەم من دروستبووینە. هندەك ژ ئەوان  ب فەر دیتییە ـ تۆمار بكەم و بەلاڤە ژی بكەم: وەك دیرۆكا خوەندنا ئایینی ل مزگەفتان یان پەروەردەیێ‌ ل قوتابخانەیێن فەرمی، یان ڕۆژنامەگەرییا كوردی، یان ژی دیرۆكا میرنشینێن كوردان، یان بزاڤا شانۆیێ‌ و … هتد. ژبلی ئەوان ڤەكۆلینان، من هەولدایە كو دەقێن ڕویدانێن دیرۆكا دێرین ژی، كو ب زارەكی ل جەم كوردان هاتینە پاراستن كۆم بكەم. هندەك ژ ئەوان بابەتێن كو ب ستران، بەند، سەرپێهاتی، چیرۆك، داستان، بەیت… تۆماركربوون،  د پرتووكا (چەوا كورد دیرۆكا خوە ڤەدگێڕن) دا چاپ و بەلاڤكرینە.

د ئەڤان كار و خەباتێن بەردەوام دا، كو تایبەتن ب دیرۆكا نڤیسكی و زارەكی ڤە و د هەمان دەم دا لایەنەكێ‌ سەرەكینە ژ جڤاكناسی و دەرووناسی و ئەنترۆپۆلۆژیا مللەتێ‌ كورد. من مفا ژێ‌ دیتییە و ب بنگەهەكێ‌ سەرەكیێ‌ پاشخانا خوە یا كۆزانیاریی دادنێم، چونكە ئەڤان هەر سێ‌ زانستان ڕاستەخوە هەڤبەندی ب ڤەكۆلینێن ئەدەبی ڤە هەیە و ژێدەرێن باوەڕپێكرینە بۆ ئەوان هونەرێن سەرەدەری د گەل ڕویدانان دا كری، لەوما ب پشكەكا سەرەكی ژ پاشخانا مەعریفی یا ئەدەبی دزانم. ئەڤە ژی ئەوێ‌ ڕامانێ‌ نادەت، كو من كار د بسپۆرییا وردا زانستا دیرۆكی دا كرییە، بەلكو ب ئەركەكێ‌ خوە زانییە و باوەڕی ب ئەڤێ‌ ڕاستیێ‌ هەبوویە، كو دەبیت نڤیسەر ب شێوەیەكێ‌ ستوونی د زانستەكێ‌ دا شۆڕ ببیتەڤە و ب شێوەیەكێ‌ ئاسۆیی ژی هەموو زانستێن دیكە یێن هەڤبەندی ب ئەوێ‌ زانستێ‌ ڤە هەیە، بكەتە پالپشت بۆ بسپۆرییا خوە یا سەرەكی.

د وارێ فولكلۆری دا، تو دەست ڤالا ژێ نەدەركەفتی، ئەرێ ب دیتنا تە نوكە ئەم د چ قووناغ داینە و چ پێدڤییە بهێتە كرن؟

ب6: هەتا سەرەتایا سەدسالیا بیستێ‌ ژی، ڕێژەیەكا زۆر ژ ئەدەبیاتا  كوردی زارەكی بوویە. ڕێژەیەكا كێم نڤیسكی بوویە و ئەو ژی شعرا كلاسیك بوویە و خوینەرێن وێ‌ ژی سنۆردار بووینە. ل سەر ئەڤی بنەمایی، ئەدەبێ‌ فۆلكلۆری خورتتر و بەربەلاڤتر بوو. ئەڤ ئەدەبە ژی ژ ئالیێ‌ جڤاكناسیێ‌ ڤە دەولەمەندی بوو و ژ ئالیێ‌ شارستانیێ‌ ڤە كێماسی و هەژاری بوو. د ئەڤان سەدسالێن بۆری دا، كورد ب خوە كەفت و دەست ب ئەدەبی نڤیسكی كر، ب تایبەتی پشتی چاپخانە هاتیە كوردستانێ‌ و بزاڤا ڕۆژنامەگەریێ‌ خورت بووی. گەلەك ژ نڤیسەرێن كورد پشكەك د ئەڤی ئەركێ‌ نیشتمانی دا هەبوو، چ وەكو كۆمكرنا فۆلكلۆری، یان ژی وەرگرتنا بابەتێن وی وەك ژێدەر و تێكهەلی بەرهەمێن خوە دكرن.

هێشتا زوی، من پشكەك د ئەڤێ‌ خزمەتێ‌ دا هەبوو. سوود و مفا ژ ئەوان بابەتان وەردگرت و ببوونە بەشەك ژ ڕەوشەنبیرییا من یا كەسێتی. ژ بۆ ئەڤێ‌ مەبەستێ‌ من پلانا پرۆژەیەكی داڕێژت و ناڤلێنا (كانی). بەرگێ‌ یەكێ‌ ل سالا (1984)ێ‌ ل چاپخانەیا ئەسعەد ل بەغدا چاپبوو، كو كۆمەلە تێكستێن فۆلكلۆری بوون و ژ سێ‌ پشكان پێكدهات: گۆتنێن مەزنان، تێدەرخستنۆك (مامك)، مەتەلۆك. بەرگێ‌ دوویێ‌ كۆمەلە بەیت و چیرۆك و سەرپێهاتیێن دیرۆكی بوون كو چەوا كورد دیرۆكا خوە ڤەدگێڕن؟ و ل سالا (1991)ێ‌ ل چاپخانەیا خەبات ل ڕاژان چاپبوو. بەرگێ‌ سێیێ‌ دەلیڤە نەبوویە كو چاپ بكەم، لێ‌ زۆربەی بابەتێن وێ‌ تاك تاكە د ڕۆژنامە و گۆڤاران دا بەلاڤكرینە.

ئەڤێ‌ گەنجینەیا دەولەمەندا ئەدەبێ‌ فۆلكلۆری و دیویڤچوون و ڤەكۆلینا بابەتێن هەمە جۆرێن دیرۆكا تۆماركرییا كوردان و گەشت و گەڕیانێن بەرفرەهـ ل زۆربەی دەڤەرێن كوردستانێ‌، ڕێخوەشكەربوون كو: خوەندنا خوە ب شێوەیەكێ‌ ئەكادیمی بكەم و ژ ئالیێ‌ هزری ڤە قوولتر بیربكەمەڤە و ژ ئالیێ‌ ئەندێشەیێ‌ ڤە ژی هەر سێ‌ جۆرێن وێ‌: ئەندێشەیا سەرەتاییا زەلال، ئەندێشەیا ڕۆمانسی و ئەندێشەیا مەعریفی تێكهەل بكەم و وەك بنەمایەكا موكم و ڕپنەكا ڕەسەن كار و خەباتێن خوە یێن نڤیسینێ‌ ل سەر ئاڤابكەم.

(زمانێ ئەدەبی یێ كوردی)، بەرهەمێ تە یێ ب هەردو شێوەزاران هاتییە نڤیسین، مەرەم پێ چ بوویە ب هەردو شێوەزاران، ئەرێ زمانێ ئەدەبی یێ ئێكگرتی ب دیتنا تە دەستهەڵات بڕیارێ ل سەر چێكرنا وی ددەت یان ئەو بخۆ دروست دبیت؟

زمان بوونەوەرەكێ‌ زیندییە و د گۆڕانكارییەكا بەردەوام دایە. د ئەوێ‌ زیندیبوونا گشتی دا، زمانێ‌ نەتەوەیی هەیە. د هەبوونا وی ژی دا هەموو بەش و پێكهاتە تەواوكارێن یەكن. ئەوێ‌ تەواوكاریێ‌ ژی دو لایەنێن سەرەكی هەنە:

– لایەنێ‌ یەكێ‌ زمانێ‌ قسەپێكرنێ‌ یە، كو هەموو دیالێكت و دەڤۆكان ڤەدگریت.

– لایەنێ‌ دویێ‌ ژی زمانێ‌ نڤیسكی یە، كو زمانێ‌ ئەدەبی و زمانێ‌ فەرمی و زمانی زانستێ‌ ڤەدگریت.

هەتا نها زمانێ‌ نەتەوەیی ب هەموو پشكێن خوە ڤە كێشە و ئاڕیشەیێن وان زۆرن و ب شێوەیەكێ‌ درست نەهاتینە چارەسەركرن. هۆكارێن سەرەكی ژی ئەڤەنە:

– گەلەك جاران د چارەسەركرنا هەر بابەتەكێ‌ پێوەندی ب پشكەكا زمانی ڤە هەی، وەكو پارچەیەكا دابڕایی دهێتە لێكدانەڤە. ب ئەڤی شێوەیی ژی سەرەدەری د گەل زمانی دا وەك جەستەیەكێ‌ مری دهێتەكرن. ئەڤە جۆرە كارە بەروڤاژییا زمانێ‌ كوردی یە، كو بوونەوەرەكێ‌ زیندی یە و هەموو پشكێن وی هەڤبەندییەكا ئورگانیكی ب هەڤڕا هەیە.

– پترییا جاران پشت ب تیۆرێن زانستی ناهێتە بەستن، بەلكو بابەتێن ل سەر زمانی دهێنەكرن ل دویڤ پاشخانا مەعریفییا لێكۆلەران دهێنە ئەنجامدان.

ئەوا پێوەندی ب زمانێ‌ ئەدەبی ڤە هەیە، كو پشكەكە ژ زمانێ‌ نڤیسكی و ئەو ب خوە ژی سێ‌ بەشێن وی هەنە: زمانێ‌ ئەدەبیێ‌ دێرین، زمانێ‌ ئەدەبیێ‌ هەڤپشك، زمانێ‌ ئەدەبیێ‌ مودێرن. دەما هەر یەك ژ ئەڤان بەشانە بهێتە شرۆڤەكرن و لێكدانەڤە، دەبیت پێوەندیێن ئەوی بەشی – ب كێمی ڤە- د  گەل سیهـ و پێنج بەشێن دیكە دا ل بەرچاڤ بهێتە وەرگرتن.

ل دویڤ ئەڤان بۆچوونێن سلال و ل بەرچاڤوەرگرتنا پرەنسیپێن دەروونناسیێ‌ و جڤاكناسیێ‌ و ئەنترۆپۆلۆژیێ‌، د ئەوێ‌ پرتووكا ناڤبری دا، من زمانێ‌ ئەدەبێ‌ كوردی شرۆڤەكرییە، هەر ژ قووناغا وی یا زارەكی و هەتا گەهشتییە ئەدەبێ‌ هەڤبەركری و نها پێگەهێ‌ خوە د ئەدەبێ‌ جیهانی دا هەیە. ژ بۆ هەر كێشەیەكا هەڤبەندی ب زمانێ‌ ئەدەبێ‌ كوردی ڤە هەیە، پێشنیارێن چارەسەركرنا وان ئێخستییە بەردەستێن خوەندەڤانان و ئەو لایەنێن پێوەندی ب ڤەكۆلینێن زمانی ڤە هەی.

بیۆگرافیا د. ئەحمەد قەرەنی:

– ئەحمەد محەمەد مام عوسمان قەرەنی

– ژ دایکبوویێ ساڵا ١٩٥٥، ئاکرێ

– خوەندنا پێشین، ل ئاکرێ و شنگال و دهۆك تەمامکرییە، بەکالۆریۆس و و ماستەر و دکتۆرا ژی ل زانکۆیا سەلەحەدین – هەولێر.

– ئەندام بوویە لە ئێکەتییا نڤیسەرێن کورد ١٩٨٧ێ، ئێکەتییا نڤیسەرێن کوردستانێ– چیا ١٩٨٣ێ، کۆمەڵەی نووسەرانی کورد – راژان ١٩٩٠ێ، بەرپرسێ بزاڤا رەوشەنیری ل ئاکرێ 19٩٥-١٩٩٦ێ.

– هه‌تا نوكه‌ (25) په‌رتووك ب زمانێ كوردى و (5) ب زمانێ عه‌ره‌بی گه‌هاندینه‌ چاپێ.

– هندهك ژ بەرهەمێن چاپکری:

ب زمانێ کوردی:

1.جۆكه‌ك ژ رویبارێ ئه‌ڤینیا من، هۆزان، 1978.

  1. مان، هۆزان، 1983.
  2. کانی، کۆمەڵە تێکستێن فۆلکلۆریێن کوردینە، ١٩٨٤.
  3. تولیتا، هۆزان، 1986.
  4. مە ژین لبەرە، هۆزان، چاپا یه‌كه‌م 1990، چاپا دووه‌م 2017.
  5. شۆڕشا ئەڤینێ‌ ماكا ئەڤینییا شۆڕەشان، هۆزان، ؟
  6. شۆڕشێن بێدەنگێن ئەدەبی و په‌ره‌رسه‌ندنا ئیدیۆلۆژیكا كوردی ، ١٩89.
  7. چەوا کورد دیرۆکا خوە ڤەدگیڕن، كۆمەلە بەیت و چیرۆك و سەرپێهاتیێن دیرۆكی، ١٩٩١.
  8. ئەزموونا خویندنگەهێن شۆڕەشی، چاپی یەکەم ١٩٨٩، چاپی دووەم ١٩٩٩.
  9. رەوشەنبیریا چیای، گۆتارێن ئه‌ده‌بی نه‌، ١٩٩٢.
  10. ئەزموونی گەلان لە بواری پەروەردە و فێرکردندا، بەرگی یەکەم، ٢٠٠٣.
  11. ئەزموونی گەلان لە بواری پەروەردە و فێرکردندا، بەرگی دووەم، ٢٠٠٤.
  12. شیعری فێرکردن لە ئەدەبی کوردیدا، ٢٠٠٦.
  13. رەخنەی ئایرۆنی لە شیعری نوێی کوردیدا ١٩٢٥-١٩٧٠، ئەکادیمیای کوردی، ٢٠١٢.
  14. حوریێن چیایێ خەمگین، هۆزان، ٢٠١٧.
  15. هەندێ کێشەی زمانەوانی لە پرۆگرامەکانی خوێندندا، ٢٠١٨.
  16. گۆتنێن پێشینان دناڤبەرا چاندا جڤاکی و پەروەردەیا خێزانێ دا، ٢٠١٩.
  17. پیڤەرێن رێکخستنەڤەیا جڤاکا هەرێما کوردستانێ، ٢٠١٩.
  18. رویبارێ راڤینا، ڕۆمان ، ٢٠٢٢.
  19. ەوشنبیرییا کوردی د ناڤبەرا شیانێن تاکی و رێکخستنا جڤاکێ دا، ٢٠٢٣.
  20. زمانی ئەدەبی کوردی لە نێوان تێڕوانینە نەریتگەراییەکان و بیردۆزە هاوچەرخەکاندا، ڤه‌كولین، 2023.

ب زمانێ عەرەبی:

  1. صورتان من هویة واحدة، ١٩٨٩.
  2. علی امواج الصراحة، ٢٠٠٢.
  3. ملامح طفولة الفکر السیاسي الکردستاني، ٢٠١١.
  4. أدب التبصیر، ٢٠٢٠.
  5. صحافة الجبل، المعجم المفهرس لثقافة المقاومة الکردستانیة، ٢٠٢٠.

بابەتێن گرێدای