خه‌لیل دهۆكى بۆ مه‌تین دئاخڤیت.. دەما نڤیسکار بەرهەمێن ب هێزتر و نووتر پێشکێش نەکەت، ئێدی نەنڤیسیت باشترە!!

دیدار:  ئیسماعیل بادى

هۆزانڤان، نڤیسه‌ر و رۆژنامه‌ڤان ل سالا 1951ێ، ل باژارێ دھۆکێ ل باشۆرێ کوردستانێ ژ دایک بوویە. ھەتا قووناغا بەرھەڤییێ خواندییە.

ل سالا 1970ێ، دەست ب نڤیسینا ھەلبەستان کرییە. کورتەچیرۆک و ڤەکۆلینێن ئەدەبی دنڤیسیت.

د پڕانییا ئاھەنگ و فێستیڤالان دا، ھەلبەست پێشکێش کرینە.

د رۆژنامە و کۆڤارێن کوردی دا، چ ل ناڤ کوردستانێ و چ ل دەرڤەیی کوردستانێ بەلاڤ کرینە. د سالا 1973ێ دا، بوویە ئەندامێ ئێکەتییا نڤیسکارێن کورد.

سەرنڤیسکارێ کۆڤارا (بەربانگ)ێ بوویه‌ ل سوێدێ. سەرنڤیسکارێ کۆڤارا (نووبوون)ێ بوو ل باشۆرێ کوردستانێ ل دهۆكێ. چەند سالان، سەرۆکێ کۆمەڵا نڤیسکارێن کورد بوویه‌ ل سوێدێ. ئەندامێ ئێکەتییا نڤیسکارێن سوێدێ یە. ئەندامێ سەندیکا رۆژنامەڤانێن کوردستانێ یە.

سالا 1974ێ، بوویە پێشمەرگە و د رادیۆیا شۆڕەشێ دا، کار کرییە.

ل سالا 1982ێ، دیسان گەھشتییە شۆڕەشا کوردی. لێ پشتی ئەنفالێن ڕەش، نەچار بوویە خۆ بگەھینته‌ وەڵاتێ سوێدێ.

سالا 2003ێ، ڤەگەریایه‌ وەڵاتی و ل وەزارەتا رەوشەنبیرییێ بوویە شارەزا (خه‌بیر). لێ ژ بەر چه‌ند نەخۆشییان، ژ نەچاری دیسان ڤەگەریایه‌ سوێدێ.

نۆکە ژی هندەک جاران سەرەدانا کوردستانێ و باژێڕێ خۆ دکەت.

– تو وهكو ئێك ژ نڤیسهرێن نفشێ (جیل) دویێ، یێن كرمانجى ل دهڤهرا بههدینان د وارێ ههلبهستنڤیسینێ دا، ئهو قووناغ یا چهوا بوو؟ چ ئاستهنگ و ههڤڕكى و ئارێشه ل بهر سینگێ وه بوون؟

– هەر ژ بەرێ دا، خواندن و نڤیسین ل دەڤەرا بەهدینان، ب زمانی عەرەبی بوو. دەما من دەست ب نڤیسینا هەلبەستان کری، من و پڕانییا نڤیسکارێن وی دەمی، مە باش خویندن و نڤیسینا کوردی نەدزانی. لێ مە ب هەمی هێزا خۆ تێکۆشین کر و زمانی کوردی پێش دا بر. سالا 1970ێ و هەتا 1974ێ، ئازادی هەبوو، لێ خواندن ب زارێ سۆرانی بوو. دەما شۆڕەشا کوردی ل سالا 1975 شکەستی، حکومەتا فاشیست یا عیراقێ ، ئاستەنگ دانان و بارێ نڤیسکارێن کورد گران بوو. لێ دیسا ژی، مە تەڤان ب هەڤ را؛ خەباتەکا مەزن ژ بۆ پێشخستنا زمان و ئەدەبیاتا کوردی (کورمانجی) کر.

– وهكو دهێته زانین؛ تو ئێك بوویی ژ  وان نڤیسهرێن پشتهڤانییا نڤیسهر  و ههلبهستڤانێن گهنج یێن وى دهمى وه دكر، چ ل بیرا وه مایه و هینگێ سهروبهر یێ چهوا بوو؟

– ئەم نڤیسکارێن وی دەمی گەلەک دکێم بووین. ژ لەورا من و گەلەکێن دی ژی، مە ب هەمی هێزا خۆ ئالیکارییا گەنجان دکر. کو بنڤیسن. پرتووکا من (ئانتۆلۆژیا ھەلبەستێن کورمانجیێن باشوور) کو ژ 81 هەلبەستڤانان پێک هاتییە، گەواهییەک گرنگە.

– ههر ل گهل نڤشێ وه، گهلهك ناڤ مانه ب رێڤه و هندهك ژى ههر ب ئێكجارى ناڤێ وان نه د ژیانێ دا و نه ژى ل نڤیسینێ نهما؟

– هینگێ نڤیسین شۆڕەش بوو. راستە گەلەکا دەست ژ نڤیسینێ بەردا، لێ یێن کو نڤیسین کرینە ئارمانج و بەرگری، بەردەوام بوون. لێ نۆکە د گەل هندەکێن بەرێ و ب دەهان هەلبەستڤان، چیرۆکنڤیس، رۆماننڤیس و ڤەکۆلەرێن مەزن پەیدابوونە و بەرهەمێن خۆ، ژ ئالیێ فۆرم و ناڤەرۆکێ ڤە پێش دا برینە.

ل دهرڤهى وهڵاتى چ ئاستهنگ ل پێشییا وه ههبوون، وهكو نڤیسهر  و هۆزانڤانهك و هوین شییان چ بكهن، داكو بهرههمێن خۆ چاپ و بهلاڤ بكهن؟

– یا راست ل دەرڤە، نڤیسکار دکێم بوون. ئەم چەند کەسەک بووین. چاپکرن ژی زە‌حمەت بوو. لێ دیسا ب ئالیکارییا دەزگەهێن سوێدی، مە هندەکان پرتووک چاپ کرن.

– وهكو ژ كارێ وه یا ئاشكرا، وه چهند پهرتووك؛ وهكو ئهنتۆلۆژییا هۆزانڤان و چیرۆكنڤیسان كۆمكرن و ل گهل هندهك ژ  بهرههمێن وان دانه چاپكرن، مهرهم ژ ڤى كارى چ بوو؟ ئاستهنگ چ بوون؟

– ئاسەتەنگا مەزن، هەبوونا دو ئەلفابەیێن کوردی بوو. کوردێن باکۆر، ئەلفابەیا ئارامی نە دزانی. من، موئەیەد تەیبی، مەحفووز مایی، مە گەلەک جاران هەلبەست دخواندن. ئەم دناسکری بووین. لێ مە دگۆت کو چەند هەلبەستڤانێن نفشێ مە، یێن ب ناڤودەنگ هەنە و نۆکە ژی ب دەهان هەلبەستڤانێن گەنج و سەرکەتی ژی ل دەڤەرا بەهدینان هەنە. وان ژی دگۆت؛ مە نە دیتینە! جارەکێ د کۆمبوونەکێ دا، ل شوینا کو هەلبەستێن خۆ بخوینم، من ژ وان داخواز کر؛ کو هەلبەستێن چەند هەلبەسڤانێن نوو  بخوینم. من خواندن و گەلەک ب دلێ وان بوون. ل سەر داخوازا وان و حەزا من ژی، ئێدی ڤەگوهازتنا بەرهەمێن وان بۆ تیپێن لاتینی، بۆ خەباتەکا فەر. ئێدی ئەو هەردو ئانتۆلۆژیێن چیرۆک و هەلبەستێ ژ دایک بوون.

– هوین وهكو هۆزانڤانهكێ كهڤن، یێن دهستپێكا ساڵێن حهفتییان، حهتا نوكه كاروانێ پێشڤهچوونا هۆزانێ ل دهڤهرا بههدینان، كو د چهند قووناغان ڕا دهرباس بوویه، چهوا دههلسهنگینن؟

– ب باوەرییا من، هەلبەستا کوردی ژ ئالیێ فۆرم و ناڤەرۆکێ ڤە گەلەک پێشکەتییە. نها مرۆڤ ب دەهان ڤەکۆلینێن ئەدەبی دخوینە. نۆکە چەندین نامێن ماستەر و دوکتۆرایێ ژی، یێ ل سەر بەرهەمێن دەڤەرێ هاتینە نڤیسین.

– ژ بلى نڤیسینا هۆزانێ، دهمهكى ههوه پویته ددا كهلتۆر و كهلهپوورێ كوردى و چهند ڤهكۆلین و بابهت بهلاڤكرن، بۆچى ئهڤ كاره و نڤیسینا ههلبهستێ وه ههمى دكرن؟

– دژمنا ب پیلانێن خۆ، هەمی دەما هەول دایینە، کو ئەم کورد پاش دا بمینین. زمانێ مە بەرزە ببیت. ئەو دزانن کو گەلێ زمان نەبیت، ئەو ژی ژ ناڤ دچیت. مە ژی ب هەمی هێزا خۆ، پیلانێن وان بنئاخ دکرن. من ب هەمی شیانین خۆ، خزمەت و تێکۆشین دکر، دا کو خۆ بگەهینین قووناغێن گەشتر.

– ئهرێ دبێژن هندهك نڤیسهر خۆ دوباره دكهنهڤه، مهرهم ژ ڤێ خۆ دوبارهكرنێ چییه؟

– ژیان و هەر تشت د گوهۆڕرینێ دا یە. دەما نڤیسکار بەرهەمێن ب هێزتر و نووتر پێشکێش نەکەت، ئێدی نەنڤیسیت باشترە. بێگومان کو د سەردەمێ جزیری، فەقییێ تەیران، عەلی حەریری و ئەحمەدێ خانی دا، ب دەهان مەلا و فەقان، هەلبەست دنڤیسین، لێ ژ وان ئەڤێن ناڤبری، بوونە ستێر و ئەسمانێ کوردستانی رۆنکرن . د سالا ١٩٧٣ێ دا، فێستیڤالەکا ھەلبەستا کوردی ساز بوو. ئەو جارا پێشین بوو، فێستیڤالەکا ئەو قاس مەزن ل دھۆکێ دبوو. د وێ فێستیڤالێ دا ٣٠ ھەلبەستڤانێن کورد ھەلبەستێن خوە خواندن. کا ببینە کا چەند کەس ژ وان مایینە!

– بیاڤێ ئافرهتا كورد و نڤیسین، ڤان ساڵێن دووماهیێ هژمارهكا زۆر یا ئافرهتان د وارێ نڤیسینێ (هۆزان، چیڕۆك و ڕۆمان)ێ دا پهیدا بووینه، ژ  بلى بوارێن دی یێن نڤیسینێ، تو ڤێ بزاڤێ چهوا دبینى و دههلسهنگینى؟

– ب باوەرییا من، ئافره‌ت نیڤا جڤاتێیە. هەر چەند، تیتال و عەدەتێن کەڤن، ئاستەنگان دکەنە د رێیا پێشکەتنا وێ دا، لێ د ڤێ وێ باوەری ب هێزا خۆ هەبە و ئەم ژی هاریکاربین، کو ئەو ب گەرمی بێتە ناڤ قادا ئەدەبییاتێ. نۆکە ژی، ئەم چەندین ئافره‌تێن ب خۆ باوەر دبینین و بەرهەمێن ژێهاتی دنڤیسن.

– ئهو بزاڤا رهوشهنبیرى یا بهرێ ل دهۆكێ دهات كرن یان ژى یا نوكه، كیشك ژ  وان پتر گرنگییا خۆ ههیه و كیشك شییایه پتر خزمهتێ بكهت؟

–  بەری سالێن حەفتییێ، چەند نڤیسکارێن کورد هەبوون، ئەو ژی نە ل دهۆکێ بوون. ئەو قووناغا هینگێ یا پڕ ئاستەنگ بوو. خواندن و نڤیسینا ب کوردی نەبوو. هەستا نەتەوی یا سست و لاواز بوو. ژ نوو خەلکێ فام دکر؛ کو ئەم گەلەک ل پاش مایینە و د ڤێ خەباتەکا گەرم و ژ دل بێتە کرن. بەلێ چەند کەس پەیدابوون و دەست ب نڤیسینێ کرن. چەند نڤیسکار، هاتنە قادێ و ب هەمی شیانێن خۆ تێکۆشین و بەرخۆدان کرن. هینگێ کارێ نڤیسینێ ب گرفتاری بوو. هەر چەند دەولەتێ، ئاستەنگی ددانان، لێ نڤیسکارێن دەڤەرێ، بەرخۆدان دکرن. ب باوەرییا من، یێن بەرێ و یێن نۆکە ژی، خزمەت کرینە و گرنگییا وان هەیە. لێ د ڤێ ئەم ژبیر نەکەین؛ کو کاودان، شیان و هاریکارییا نۆکە دئێتە کرن، وی دەمی نەبوو. ژ لەورا ئەز باوەر دکەم، بزاڤا رۆشنبیری و ئەدەبی یا نۆکە، پێتر خزمەت کرییە و گەلەک پێشکەتییە.

– چ تشته ل دهرڤه ته ژ دهۆكێ خهریب دكهت؟

– یا راست ، خەریبیێ دلی من خوار. وەڵات شرینە. ئەز کوڕێ دهۆکێ مە. ئەز ل ڤی باژێری ژ دایک بوویمە و تێ دا مەزن بوویمە. ژیان گەلەک یا کورتە و هەر چەندە ئەز یێ گەشبینم، لێ دیارە ژ بۆ من گەلەک نەمایە. هەر چەند نەخۆشییا ئەز یێ دوورپێچ کریم و من پێدڤی ب دختۆر و دەرمانێن سوێدێ هەیە، لێ دیسا ئەز زوو دهێمە ڤێرێ. ب هیڤیا کو ل دهۆکێ بمرم.

– خودێ ژییێ ته درێژ كهتن و ساخلهمییا ته بهر ب باشتر بچیت. سهركهفتى بی د كار و وێ خزمهتا ته بۆ مللهتێ خۆ پێشكێش كرى. 

به‌رهه‌مێن هۆزانڤان و نڤیسه‌ر خه‌لیل دهۆكى یێن چاپكرى:

هەتا نۆکە ٣٠ پرتووک چاپکرینە، کو ژ دیوانێن هەلبەستان، کۆمەلە چیرۆک، وەرگەراندنا چیرۆکێن زارۆکان ژ سوێدی بۆ کوردی، ڤەکۆلینێن ئەدەبی، ئانتۆلۆژییێن هەلبەست و چیرۆکان پێک هاتینە.

– ته‌ چ ڤیا و من نه‌ئانى، هۆزان، به‌غدا- 1984.

– هه‌لبه‌ستڤانێ ته‌په‌سه‌ر و هه‌ژاران له‌تیف هه‌ڵمه‌.

– من د گۆت و ته‌ ‌ڤه‌دگێرا. هۆزان، 1990.

– په‌یڤ  و تابلۆ دئاخڤن، سوێد – 1997.

–  ئانتۆلۆژیا چیرۆكێن كورمانجێن باشوور،

– ئانتۆلۆژیا هه‌لبه‌ستا نوو یا كورمانجێن باشوور.

– چه‌ند ستێرێن گه‌ش د ئه‌سمانێ هه‌لبه‌ستا نوو یا كوردى ده‌، كرمانجیا ژێرى، كوردستان، دهۆك- 2008.

– چه‌ند ستێرێن گه‌ش د ئه‌سمانێ هه‌لبه‌ستا نوو یا كوردی ده (كرمانجیا ژێرى).

– هه‌ژارینۆ، هۆزان.

– گازییه‌ك ژ جه‌رگێ ئاسیا، هۆزان؟

– دێ رۆژ هلێ، هۆزان.

– مه‌له‌ مه‌حمودێ بازیدى – مه‌م و زین.

– قه‌فته‌كا گولان ژ باخچێ په‌یڤ و داهینانا كوردان، ڤه‌كۆلین، هه‌ولێر- 2010.

– ره‌فیق سابر، شه‌وچرا.

بهرههم بۆ زارۆكان:

– ئه‌و دوكتۆره‌ى هه‌موو شتێك ده‌زانێ. په‌رتووك ب هه‌ردو زارێن زمانێ كوردى یه‌.

– ئۆریان، لاش كلینتینگ.

– لیۆ پۆلد.

– فیل.‌

Check Also

دیداره‌كا نه‌به‌لا‌ڤكرى یا رەحمەتی سه‌لاح سەعدلا… زمانێ كوردى و ئینگلیزى هه‌ردو ئێك ڕه‌هن، بۆ داڕشتنا په‌یڤێ هاریكارییا مرۆڤى دكه‌ن چو‌نكو بنیات ئێكه‌

دیدار:  ئیسماعیل بادى نڤیسەڤان و وەرگێڕ‌ (سه‌لاح سەعدلا)، دهێتە نیاسین كو بزاڤێن وی هەمی بۆ …